ۇپەلەك

سوڭعى كەزدەرى وقاپتى تۋعان اۋىلى, ونداعى قىر سۋرەتتەرى, اسىرەسە وزەننەن بالىق اۋلاپ, جاعادان ءشوپ ورعان كەزدەرى كوز الدىن كەس-كەستەيتىن بوپ ءجۇر. تاڭعى تازا اۋادا كوك قۇراقتىڭ بۇرقىراعان ءيىسى قىلى سىرتقا قىلتيعان قوڭقاق تاناۋىنا شىم-شىمداپ كە­لىپ, سول ءشوپتى ۋىستاپ ۇستاپ, سول ءيىستى قۇ­شىرلانىپ يىسكەگىسى-اق كەلەدى. مىرس ەتە قالا­تىنى, مىنە, جارتى عاسىر بولىپتى, قالا­نىڭ ءيىسىن يىسكەگەلى. تۇرعىن ءۇي باسقارماسىنا سانتەحنيك-جوندەۋشى بوپ ورنالاسقالى دا وسىنشاما ۋاقىت ءوتىپتى. اۋىلدان اسكەرگە اتتاندى. «جاۋىرىنىڭ جالپاق ءارى جۇزۋدەن الدىڭا جان سالمايدى ەكەنسىڭ», دەپ قارا تەڭىزگە قالدىردى. ءۇش جىل ماتروستىڭ الاباجاق جەيدەسىن كيىپ, تەڭىزگە قاراپ تۇرىپ ءتوزىمى تاۋسىلىپ, ەلدى ساعىندى. ول دا بولسا قازىر اڭسارى اۋىپ, ارمانداپ وتىرعان سىر سۋىنىڭ سيقىرى. بالا كۇنىنەن اعىن سۋعا تىك شانشىلىپ سۇڭگىپ, جۇزۋدەن الدىنا جان سالماي, ارنانىڭ ارعى بەتىنە دەمالماي بارىپ-قايتپاسا, بۋىرقانعان قارا تەڭىزدە قىزمەت ەتۋگە قالدىرۋشى ما ەدى. بۇگىن عانا: «تۋعان جەر, ءبارى سەنىڭ ارقاڭ», دەپ جەتپىسكە كەپ ەسىن جيىپ, ءدىر-ءدىر ەتىپ دامىلداپ وتىر.

سوڭعى كەزدەرى وقاپتى تۋعان اۋىلى, ونداعى قىر سۋرەتتەرى, اسىرەسە وزەننەن بالىق اۋلاپ, جاعادان ءشوپ ورعان كەزدەرى كوز الدىن كەس-كەستەيتىن بوپ ءجۇر. تاڭعى تازا اۋادا كوك قۇراقتىڭ بۇرقىراعان ءيىسى قىلى سىرتقا قىلتيعان قوڭقاق تاناۋىنا شىم-شىمداپ كە­لىپ, سول ءشوپتى ۋىستاپ ۇستاپ, سول ءيىستى قۇ­شىرلانىپ يىسكەگىسى-اق كەلەدى. مىرس ەتە قالا­تىنى, مىنە, جارتى عاسىر بولىپتى, قالا­نىڭ ءيىسىن يىسكەگەلى. تۇرعىن ءۇي باسقارماسىنا سانتەحنيك-جوندەۋشى بوپ ورنالاسقالى دا وسىنشاما ۋاقىت ءوتىپتى. اۋىلدان اسكەرگە اتتاندى. «جاۋىرىنىڭ جالپاق ءارى جۇزۋدەن الدىڭا جان سالمايدى ەكەنسىڭ», دەپ قارا تەڭىزگە قالدىردى. ءۇش جىل ماتروستىڭ الاباجاق جەيدەسىن كيىپ, تەڭىزگە قاراپ تۇرىپ ءتوزىمى تاۋسىلىپ, ەلدى ساعىندى. ول دا بولسا قازىر اڭسارى اۋىپ, ارمانداپ وتىرعان سىر سۋىنىڭ سيقىرى. بالا كۇنىنەن اعىن سۋعا تىك شانشىلىپ سۇڭگىپ, جۇزۋدەن الدىنا جان سالماي, ارنانىڭ ارعى بەتىنە دەمالماي بارىپ-قايتپاسا, بۋىرقانعان قارا تەڭىزدە قىزمەت ەتۋگە قالدىرۋشى ما ەدى. بۇگىن عانا: «تۋعان جەر, ءبارى سەنىڭ ارقاڭ», دەپ جەتپىسكە كەپ ەسىن جيىپ, ءدىر-ءدىر ەتىپ دامىلداپ وتىر.

ءۇش جىلدان كەيىن الماتىعا كەپ وقۋعا تاپسىرعانمەن, بالى جەتپەي ىلىكپەي قالىپ, تۇرعىن ءۇي باسقارماسىنا جۇمىسقا تۇردى. ءۇش جىل كەمە ۇستىندە ءجۇرىپ ۇيرەنگەن ورىسشاسى جۇمىسقا تۇرۋعا جەتىپ-ارتىلدى. ايتپەسە ورىسشا «اۋزىڭ كانە دەسە مۇرنىن كورسە­تەتىندەر» بۇ جەرگە باس سۇعا المايدى. اۋەلى ۇيرەنۋشى بوپ ەڭگەزەردەي ىشكىش ورىستىڭ ارتىنان ەرىپ ءجۇرىپ, ءار ءۇيدىڭ اجەتحاناسىن تازالادى. بەس جىلدان كەيىن ءوزى ۇيرەتۋشى بولدى, بىراق ءبارىبىر ىستەيتىنى سول جۇمىس, يىسكەيتىنى سول ءيىس. ءبىر تاڭعالاتىنى – قازاعى از استانادا قازاقتىڭ بۇزىلعان اجەتحاناسى تاپ-تازا, بوتەن ءيىس از, بۇزىلعان جەردىڭ عانا بۇران­داسىن بۇرايسىڭ, ال سارى شاشتىڭ اجەتحانا­سىنا كىرسەڭ الەمتاپى­رىققا ارەڭ شىدايسىڭ, ارنايى تۇتقىشپەن تاناۋىڭدى كولەگەيلەسەڭ دە وتكىر ءيىس وڭمەنىڭنەن ءوتىپ كەتەدى. بۇلار ۇيدە يت ۇستايدى, ادام مەن ءيتتىڭ ءناجىسى قو­سىلىپ, اعىن سۋدىڭ ارىنى جەتپەي كەپتەلىپ قالعاسىن دايىن سانتەحنيكتى شاقىرا سالادى. ول باقانمەن ءتۇرتىپ, سار ەتكىزەر وجاۋىن قاتايتىپ, كەيدە قايتا جاڭالاپ, جانى اشىپ تۇرىپ اقىلىن ايتسا: «بۇل سەنىڭ مىندەتىڭ», دەيدى ءۇي يەسى دۇرسە قويا بەرىپ. قازاق بولسا: «راحمەت, امالسىزدان شاقىرىپ وتىرمىز, راح­مەت!» دەپ استى-ۇستىنە تۇسەدى. ءبىر كۇنى ۋني­تاز-ۇرانى جوندەپ بوپ, كوككە قاراعان ورىس­تىڭ كارى ايەلىنىڭ تۇلعاسىنا كوز جۇگىرت­تى. تۇيەنىڭ وركەشىندەي بوكسەسى اجەتحاناعا ارەڭ سىيىپ تۇر.– سىزگە, بالكىم, ەكى ۋنيتازدى بىرىكتىرىپ بەرەرمىن, – دەدى جاعال-جاعال ۇڭىرەيگەن ۇراعا ءبىر قاراپ قويىپ. ۇرانىڭ سىرتىنا دەيىن بىلعانىش.– قولىڭنان كەلسە قوس, كورىپ تۇرسىڭ عوي پورمامدى, قايىرشى,– دەپ اۋىر بوكسەسىن ءبىر بۇلك ەتكىزدى.– تۋالەتكە قالاي وتىرۋدى بىلمەيسىڭ, – دەپ رەنجىپ شىعىپ بارا جاتقاندا ارتىنان بارىلداعان داۋىس ەستىلدى.– بۇل سەنىڭ مىندەتىڭ…سول ءسات ارت جاعىنان اعاش ەدەندى شىپ-شىپ باسقان ءبىر دىبىس شىقتى دا, ارس ەتكەن يت ارقاسىنا اسىلا كەتتى. اپساتتە ءبىر قاپ ۇن كوتەرگەندەي بەلى بۇگىلىپ بۇكشيىپ, تىلدەن قالدى.– حۆاتيت, گوشا, دوستاتوچنو! – دەدى بوكسەلى ايەل بۇيرىق رايمەن.سونان كەيىن يت ۇستاعان ۇيدە جان-جاعىن بارلاپ, بايقاپ سويلەيتىن بولدى.موينىندا يت تىرناعىنىڭ ءىزى تىرتىق بوپ قالدى.بۇرىن, كەڭەس كەزىندە, قاي جەرگە بارساڭ دا سوزىڭمەن ساناسىپ, وڭدى تالابىڭا جاۋاپ بەرىپ, تاجىريبەڭدى جۇرتقا ايتىپ, ۇلكەنگە اعا, شاكىرتكە ۇستاز بوپ ءجۇرۋشى ەدىڭ. قازىر بيلىككە بيزنەستەن كەلگەن سولقىلداق بالا­نىڭ: «كورەرمىز», دەگەن ءسوزىنىڭ اقىرى جى­لان­نىڭ ىزىندەي جىلجىپ كەتە بەرەدى. «قوي­شى, مەن بازاردان قايتقان اداممىن, ەندى قۇراق يىسكەپ, قارماق سالعىم كەلەدى», دەپ وقىس قيمىلدادى. «شالبارىمدى ۇتىكتەيىن. ايەل باردا ايتقىزباي-اق قىرى قىلىشتاي بوپ تۇرۋشى ەدى. ول دا ارتتا قالعان ءبىر داۋرەن. ايەل كەڭسايدا جاتىر. جالعىز بالا كاليفورنيادا نان تاۋىپ ءجۇر. ءبىز نە جەسەك تە ءوز ەلىمىزدە جەپ, نە يىسكەسەك تە ءوز ەلىمىزدە يىسكەدىك قوي. مىنە, ەكى جىلدان اسىپ بارادى كەتكەنىنە», دەپ وقاپ ورنىنان تۇرعاندا سۇڭعاق تۇلعاسى ءسال ەڭكىش تارتقانىن قارسى بەتتەگى كىسى بويىنداي ءتىپ-تىك اينادان انىق بايقاپ قالدى. «ءومىر بويى تىربانىپ ءجۇرىپ العانىم ەكى بولمەلى پانەل ءۇي. بەسىنشى قابات. الماتىنى مەكەندەۋشى تۇرعىلىقتى ۇلتتىڭ پەشەنەسىنە جازىلعانى وسى». ول قارا شالبارى مەن شۇبار باۋى سالبىراعان ۇتىكتى تاۋىپ الدى دا, تۇرتىنەكتەپ تاعى ءبىر نارسە ىزدەدى. ءارى ىزدەپ, بەرى ىزدەپ, قاتار-قاتار تىزىلگەن ون بەس شاقتى كىتاپتىڭ ۇستىنەن شاڭ باسقان سارعىشتاۋ قاعازدى كوردى. ىزدەگەنى وسى ەدى. باسقارما باستىعىنىڭ اتىنا جۇمىس­تان بوساتىڭىز دەپ ءوتىنىش جازباقشى. «زەينەتكە شىققاسىن دا جەتى جىل نانىن جەپپىن. ەندى جاستار جەسىن, بىرەۋدى نەسى­بەسىنەن قاق­پايىن». وقاپ شالبارىن ۇتىكتەۋدەن بۇرىن ءوتىنىش جازۋعا وتىردى. «جۇمىستان بوساتۋدى سۇرايمىن», دەپ نۇكتە قويعاندا جانى جەڭىل­دەپ قالدى. «قول قويار ما ەكەن؟». باسقارما باستىعى – كوزى شاتىناعان كوكبەت ايەل كولبەڭ ەتە قالدى. ول سارعىش قاعازدى ءتورت بۇكتەپ ءالى ۇتىكتەلمەگەن شالبارىنىڭ قالتا­سىنا سۇڭگىتتى. ۇستىنەن ىستىق ۇتىكتى ارلى-بەرلى جۇرگىزىپ, بىرەۋدەن ءوش الماق بولعانداي قيمىلدادى.

***پويىز ورنىنان ميمىرت قوزعالعاندا جەتپىستەگى وقاپ بالاشا قۋاندى. «اۋىلعا شىنىمەن بەت العانىم با؟ كوك ءشوپتىڭ ءيىسىن يىسكەگەنىم بە؟ كوك قۇراقتى كورگەنىم بە؟ ءبىر ءتىپ-تىك قىزىل جىڭعىل تابىلار قايدان بولسا دا». قالانىڭ دۇكەنىنەن قارماق العىسى كەلدى دە, ول ءتورت بۇكتەپ سومكەگە سالعاسىن سابى بۇكتەلگەن قارماق بولماي ما دەپ, جارتى جولدان كەرى قايتتى. «سابى بۇكتەلگەن قارماققا بالىق تۇسپەيدى. بالا كۇنىمىزدە قىزىل جىڭ­عىلعا جيلكا-ءجىپ بايلاپ-اق قاتىراتىنبىز». ول تاعى دا ك ۇلىمسىرەدى. شورتان تۇسسە كوڭىلدەرى قوڭىلتاقسىپ, جىلان-بالىق تۇسسە جەرگە ىزامەن قايتا-قايتا ۇرىپ, تاستاپ كەتەتىن. جىلان-بالىق ءتىرىلىپ كەتىپ, جىلجىپ-جىلجىپ كەپ ادامدى شاعادى ەكەن دەگەن كۇدىك بالا كوڭىلدىڭ ۇشىندا تۇرسا, ءمولت-ءمولت ەتكەن تازا كوڭىل تامشىلاپ تەك سازاندى ىزدەيتىنىن ويلاپ ميىعى تارتتى. «سازاندا قىلتىق بولمايدى, بالىقتى جەردىڭ بالدارى بۇنى بىلەدى», دەگەنمەن, سول بالىقتى جەرگە بارماعانىنا قانشا زامان بولدى. العان ايلىعى ءىشىپ-جەمنەن ارتىلىپ, ايەلى ەكەۋى ىستىقكول مەن الاكولگە بارىپ سۋعا جۇزگەنىنە ءماز. «اعايىن دا مەنى ۇمىت­قان شىعار, – دەپ قارا كەسپە كيگەن كەم­پىردى كوز الدىنا ارەڭ ەلەستەتتى. – اتالاس اعامنىڭ ايەلى. سونىڭ ۇيىنە بارىپ جاتامىن. كامپيت-ءسامپيت تە المادىم. كىلەڭ ءبىر شەتەلدىڭ شوكولادى. ولار ءمامپاسي, سوسىن اتى نە ەدى, اناۋ ءىشى بىلجىراق دومالاق كامپيتتى ۇناتۋشى ەدى. «ءوزىڭ الىپ جە» دەپ اقشا ۇستاتام. جامباس پ ۇلىمدى تولەيمىن», دەپ قالا ادامىنىڭ مىنەز-قۇلقىنا ساپ قاباعى ءتۇيىلدى.كەشە الگى باسقارما باستىعى ايەل ارىزىن وقىپ, كەكەتكەندەي بولدى.– ۇيرەنگەن ءىسىڭ عوي, ىستەي بەرمەيسىڭ بە؟– ءوزىڭ شىڭىنا شىققان كاسىبىڭ عوي دەپ نەگە ايتپايسىڭ, – دەپ بۇل شاڭق ەتە قالدى.– وقاپ اسپەتوۆيچ, بۇرىن مۇنداي ەمەس ەدىڭىز؟ – دەپ كوزدەرى كىرتيىپ قيىلا قارادى. كۇش كورسەتسەڭ كىشىرەيە قالۋ – ادەتى.– مەن جەت­پىس­تەمىن عوي. ەڭ بولماسا, جوندەپ سويلەس­پەيسىڭ بە؟– وقاپ اسپەتوۆيچ, ءوزىڭىزدى ءسان-سالتاناتپەن شىعارىپ سالامىز. ءسىز ەڭبەك سىڭىرگەن ادامسىز عوي…بىز الماتىدا قاتار ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان جوقپىز با؟…– جوق, قازىر الماتى دا, ادام دا وزگەرگەن, – دەپ اۋىر بۇرىلىپ شىعا بەرگەندە بويى كوك تىرەپ, ءسال ەڭكىش تارتقان تورتپاق تۇلعالى شال­دىڭ جون ارقاسىنا سەسكەنە قاراعان كوكبەت ايەل ءسال قىلىمسىپ: «ۆوت, ماتروس!» – دەدى…تورت ادامدىق كۋپە وزىنە تارلىق ەتكەندەي. ۇستىندە جاتقان ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي جاپ-جاس قىزعا:– قاراعىم, استىڭعى ورىنعا تۇسكىڭ كەلە مە؟ – دەدى.– نەگە, اعاي, ءسىز ءۇشىن استى ۋدوبنو ەمەس پە؟ – دەدى ول قازاقشانى ءتىلى بۇرالىپ ارەڭ سويلەپ.– جوق, مەن جوعارىنى ۇناتىپ تۇرمىن.– پروبلەم نەت, – دەپ قامدانا باستادى.وقاپ جول بويى وڭتۇستىكتىڭ قىزىل جىڭ­عىلى مەن اق سەكسەۋىلىن كورگەندە جان سارايى جەلكىلدەپ, ەتپەتتەپ جاتقان كۇيى ءبىر راحات الەمگە سۇڭگىدى.«نەگە ات ءىزىن سالماي كەتتىم اۋىلعا؟ ىستىق­كول مەن الاكولدە لىپا كيىپ جۇرگەنىمە ءمازبىن. اۋىلدىڭ ساسىقكولىنە جەتەر مە ەكەن سولارىڭ. جەل وتىندەگى اۋىلدان قاشىپ… «عارىش ايلاعى زيان, ونىڭ ۇستىنە ۋران شىعىپ جاتىر», دەپ مارقۇم ايەلىم-اق باستىرمادى. زيانسىز جەردە ءجۇرىپ-اق ومىردەن ءوتىپ كەتتىڭ عوي, جارىقتىعىم. ءبارى وزىمنەن. مەن سوندا تۋدىم. اتى ساسىقكول بولعانمەن, الماتىنىڭ ۇيلەرىنەن تازا», دەپ ءوزىن-ءوزى ايىپتادى. جەتپىسكە كەلگەندە اقىل كىرىپ… مەن سياقتىلاردىڭ نەمەرە-شوبەرەسى بار. ال تۇياعىم كاليفورنيانىڭ كوسەگەسىن كو­گەرتىپ ءجۇر. سول جاقتىڭ كوك شوبىمەن ماۋقىن باسىپ جۇرگەن شىعار». قىزىل جىڭعىل مەن اق سەكسەۋىلدى, اراكىدىك سۇڭعاق بويلى سۇلۋ قا­يىڭدى كورىپ قالعان وقاپ كوكپەڭبەك بوپ تۇنىپ تۇرعان ميقى قۇراقتى اڭسادى. «شىركىن, بىرت-بىرت ەتكىزىپ بالا كۇنىمدەگىدەي وراقتى ءبىر سالسام عوي. جەڭگەم بيبايشانىڭ ءبىر قىستىق مال ازىعىنا كومەكتەسسەم», دەپ ەتبەتتەپ جاتىپ اپ ەزۋ تارتتى.– اعا, ءشاي ىشپەيسىز بە؟ – دەدى ورنىن اۋىس­تىرعان قىز جوعارىعا موينىن سوزىپ. تۇلا بويى شىم ەتە قالدى. مۇنداي ءمايىم ءسوزدى ەستىمەگەلى قاي زامان. «مەن ساعان اعا ەمەس, اكەمىن», دەگىسى كەلدى دە, ىركىلىپ قالدى. وسىعان دا شۇكىر. ءجۇر عوي ەسىكتىڭ الدىندا: «دياديا, پريۆەت!» دەپ. ءجۇر عوي كاليفورنيادا اعىلشىنشا امانداسىپ».– قازىر, اينالايىن! – دەپ وقىس باسىن كوتە­رىپ, جەرگە ءتۇستى. قيمىلى ەبەدەيسىز. – قازىر قولىمدى شايىپ كەلەيىن.پويىزدىڭ اجەتحاناسىنا كىردى. ۇڭىرەيگەن ۋنيتاز تاعى دا الدىنان شىقتى. «سەنەن قۇتى­لاتىن كۇن دە جاقىن. سەنىڭ كەم-كەتىگىڭدى تۇگەن­دەپ, بۇزىلعان جەرىڭدى جوندەۋدەن ءبىرجولا كەتتىم. ەندى سەنى ءومىرى كورمەسپىن», دەپ جازىق دالانىڭ كەڭ قولتىعىنا كىرگەندەي بوپ تەرىس اينالدى. جىلى سۋعا الاقانىن توستى. ۇڭىرەيگەن ۇراعا جون ارقاسىن بەرىپ, دالىزگە شىقتى. قازىر قاراكوز قىزدىڭ ءشايىن ىشەدى. پويىزدان ءتۇس­كەسىن كەڭ دالانىڭ قۇشاعىنا كومىلەدى. ادامعا نە كەرەكتىڭ ءبارى وسى داليعان دالانىڭ قۇ­شاعىنان تابىلادى, داليعان دالا ادامنىڭ تابانىن يىسكەپ, قىزمەت قىلۋعا دايىن تۇر. تەك ءوزىمىز ونى شۇقىر عىپ قازىپ, شۇڭىرەيتىپ تاس­تاپ كەتىپ جۇرگەن».ادام شاۋ تارتقاندا ءبارىن اڭسايدى ەكەن. تابيعات قۇشاعىندا قالعان بالا كۇنگى ارەكەت­تەرىن ەسكە العان جەتپىستەگى وقاپ سونداي اسى­عۋلى. تۇسىندە كىلەڭ اي كورەدى. اي اسپاندا, ءوزى جەردە. قاسيەتتى اي ىمداپ وزىنە شاقىرىپ تۇرعانداي. قازىر دۇرسىلدەگەن پويىزدىڭ ۇستىندە كەلە جاتقان جولاۋشى. جولدىڭ دا اقىرى بار. اقىرىنا جەتكەن جولاۋشى ءتۇسىپ قالادى. ول نە دە بولسا جول بىتسە ەكەن دەپ تىلەدى. كوك ءشوپتى يىسكەپ, قىزىلدىڭ قۇمىنا تابانى تيگەنشە جانى توزبەي دىزاقتاپ, جەر-جاھانعا سىيماي وتىرعان جايى بار.

***باكەنە ەسىكتەن تومەن ءيىلىپ, بەيتانىس بىرەۋ كىرىپ كەلە جاتقاندا داستارقان باسىنداعى بيبايشا كەمپىر سەلك ەتە قالدى.– استاپىراللا, بۇ كىم, ءاي, – دەدى قارعا ادىم جەردەگى ادامعا الىستا تۇرعانداي اي­قايلاپ.– بۇل – مەن. وقاپ دەگەندى بىلەسىڭ بە؟– استاپىراللا. ورىس كەلىننىڭ بايىسىڭ با؟! ويباي, سەنى دە كورەتىن كۇن بولادى ەكەن-اۋ.كەمپىر اڭىراپ قويا بەردى دە, ءوزى مە, ءوزى ەمەس پە دەگەندەي ءسال تىيىلىپ, بەتىنە باقىرايا قارادى.– ءوزىمىن. ورىس كەتىپ, قازاق قالدى. قاسىڭا كەلىپ تۇر.– ويباي, سەنى دە كورەتىن كۇن بولادى ەكەن-اۋ, – دەپ قايتا بوزدادى.– قوي ەندى. شالىڭدى كورگەندەي بولدىڭ با: – وقاپ داۋسى زور شۇيكەدەي سيدام كەمپىردى جۇباتتى. – ەندى ءشايىڭدى قۇي.– ويباي, سەنەن نەمدى ايايىن. ءوز كوزىمە ءوزىم سەنبەي تۇرعانىم عوي.– ۇيرەنەسىڭ. كوزدىڭ ۇيرەنبەيتىنى جوق.– قاتىنىڭ ءولدى. بالاڭ قايدا. ۇيلەندى مە؟ ءوزىڭ دە بىرەۋمەن باس قوسقان شىعار­سىڭ…– ۇيلەنسە, سەنى تويعا شاقىرمايمىن با؟ ءوزىم دە سالتپىن.– ۇلىڭ قايدا ءجۇر؟– ءجۇر عوي ايتەۋىر. امان.– امان بولسا, بولعانى. قانداي جىگىت ەدىڭ. باياعىدا اسكەردەن جولاق-جولاق كوي­لەك كيىپ كەلگەنىڭدە ءبىز جاڭا تۇسكەن كەلىن ەدىك. سەنىڭ جولاق-جولاق كويلەگىڭە, بۇلتي­عان بۇلشىق ەتىڭە قىزىعا قارايتىنبىز.– بۇلشىق ەت ءالى دە بۇلتيىپ تۇر…– ءاي, بۇرىنعىداي ەمەس شىعار.اتالاس اعاسىنىڭ زايىبى – بيبايشا جەڭگەسى ەكەۋىنىڭ ءسوزى جاراسىپ كەتتى.– ساعان كامپيت-ءسامپيت اكەلە المادىم. اكەلگەنىم ۇناماي قالا ما دەپ… سەن ءىشىن­دە مايى بار بىلجىراعىن ۇناتۋشى ەدىڭ عوي. ءوزىڭ تاڭداپ الارسىڭ, – دەپ الاقانىن تولتىرىپ ءبىر ۋىس تەڭگە ۇستاتتى.– ىشىندە مايى بارىنا دەيىن ۇمىت­پاپسىڭ. قازىر ونداي كامپيت قۇرىدى عوي. كىلەڭ قاقايىپ قالعان بىردەڭە. قوي, مەن قازانعا ەت سالايىن.– اسىقپا, بالدار قايدا؟– بالا مەن كەلىن جۇمىستا. كىشكەنتاي ساباقتا.– نەمەرەڭ كەلگەسىن مەنى ساسىقكولگە اپارسىن. جەردى كورىپ, قارماق ساپ قاي­تايىن.– قارماق سالعانى نەسى, كەلمەي جاتىپ. ءبىر كۇن, ەڭ بولماسا, ءشانيىپ جاتسايشى. قازىر-اق قازان قاينايدى بۇرقىلداپ.– ساعان بالىقتىڭ سورپاسىن ىشكىزەيىن دەپ ەم. سازاننىڭ سورپاسى بال عوي, – دەپ وقاپ ءبىر كەسە ءشايىن ءىشىپ, كەسەنىڭ بەتىن باسىپ, ەسىك الدىنا شىقتى.– ابدەن قالادا ءجۇرىپ, كىسىكيىك بوپ قالعان عوي. كەلمەي جاتىپ بالىققا بارعا­نى نەسى… – بيبايشا ورنىندا وتىرىپ كۇبىرلەپ قالدى.ول قاۋىندىققا كىردى. بۇرىنعى قاۋىن ەگەتىن وق ارىقتار تەگىستەلىپ, جاپ-جالپاق جوڭىشقالىققا اينالىپتى. كوك مايسانىڭ باسى ءيىلىپ, كوكپەڭبەك بوپ كوزدىڭ جاۋىن الىپ جايقالىپ تۇر. ەكى قارىقتىڭ ءۇستىن قىپ-قىزىل بوپ توپ-تومپاق قىزاناق كوم­كەرىپتى. «وۋ, قاۋىن قايدا؟ تەڭكيىپ-تەڭكيىپ جاتاتىن كۇلابى قايدا؟» «جەر تۇزدانىپ كەتكەن. بايقوڭىردان سوققان جەل قاۋىن گ ۇلىن جاپىرىپ, جەرمەن-جەكسەن عىپ كەتە­دى». تاۋەلسىز گازەتتىڭ سوزدەرى وقاپتىڭ باسىنا تىق ەتە قالدى. «تىق دەسەڭ, تاۋىققا تيەدى». سونى وقىپ: «وتتاپسىڭدار!» دەپ ءوز-وزىنەن وجىرايىپ ەدى, ەندى كوزىمەن كورىپ تۇر. قاۋىندىقتىڭ شەتىندە سارى قامىسپەن قورشالعان توبەسى اشىق ءتورتبۇرىش اجەتحانا. بۇكىل ءومىرى وسىعان قاتىستى بولعاسىن با, كوڭىل اۋدارماي تۇرا المايتىن ءبىر كەسەلى بار. «اشىق اسپان استىنداعى اجەتحانا ءيىس-قوڭىستان ادا, جوندەيتىن كاكىر-شۇكىرى دە جوق. قايتقانشا قارا توپىراقپەن دوڭكيتىپ كومىپ تاستاپ, كاكىرەيتىپ جاڭاسىن سوعىپ بەرەم. بۇ دا ءتىرشى­لىكتىڭ تارتۋى». دالا شىركىنمەن شەندەسكەن داليعان كوڭىل داراقىلىعىنا باستى.كۇز تۇسسە كوك قۇراقتىڭ قامىس قۇلاعى ۇزارىپ, توبەسى سارعايىپ, شاشاقتالىپ كەتەدى. بۇنى ۇپەلەك دەيدى. «ۇپەلەك قامىس اتاۋلىنىڭ توبەسىندەگى اق شاشى سەكىلدى مە-اۋ…», دەپ ءوزى دە قاۋىن باسىن كومكەرگەن بوزعىلت شاشىن ءبىر سيپاپ قويدى.ول بيبايشانىڭ نەمەرەسىن كۇتتى. تەزىرەك اۋىل شەتى – يەن دالاعا شىعىپ, سۋعا ءتونىپ وتىرىپ قيال كەمەسىنە جايعاسقانشا جانى توزەر ەمەس. «ءبىر قىزىل جىڭعىل تابىلار قارماق ساپ­قا».– ارۋاققا قۇران باعىشتاپ قايتايىن.– ءا-ءا, بۇ ءسوزىڭ دۇرىس. ەت پىسكەنشە قايتىپ كەلەرسىڭ.ءۇش كىتابىن قولتىعىنا قىسىپ, بيباي­شانىڭ نەمەرەسى جاساعانبەرگەن دە جەتتى.– قارماققا بارۋعا قالايسىڭ؟– نەمەن, جاياۋ ما؟– جاياۋ.– ەسەكپەن بارايىق.– ەرتتە.ەكەۋى ەكى ەسەككە ءمىنىپ, ءماشىسى العا ءتۇستى. جاساعانبەرگەن جايداق جون ارقاعا كورپە توسە­گەندەي جاپ-جايلى قونجيىپ الدى. وقاپ سيرا­عى سالبىراپ, جەرگە تابانى تيە بەرگەسىن جاياۋ جۇرگىسى كەلدى. اياعىن ۇزەڭگىگە سالسا, تىزەسى شودىرايىپ, ەر باسىنا جەتەدى.– مەن تابانىم تەسىلگەنشە جاياۋ جۇرەمىن, – دەدى بالاعا قاراپ.جاساعانبەرگەن ءتىپ-تىك قىزىل جىڭعىلدىڭ باسىنا جيلكا-ءجىپ بايلاپ, شاراپتىڭ تىعىنىن قالتقى عىپ ءىلىپ, قاتىرىپ قارماق جاساپ بەردى. موينى جىبىر-جىبىر ەتكەن اڭگى بالا مىنگەن ءماشىنىڭ سوڭىنان ءبىر ەلى قالماي دىزاقتاپ ەرىپ كەلەدى. ەڭ سوڭىنان جاياۋ ىلەسكەن وقاپ اينالاسىنا كوزى تويماي قارايدى. «مىناۋ سيىر بازدىڭ ورنى عوي».– جاساعانبەرگەن-اۋ, سيىر باز قايدا؟– بۇزىپ العان.– كىم؟– وسى اۋىلدىڭ داۋلەرى.جاساعانبەرگەن جاۋاپتان جالتارار ەمەس.«مىناۋ كۇرىش ساقتايتىن قويمانىڭ تۇسى سەكىلدى».– قويمانىڭ ورنى ما, جاساعانبەرگەن؟– ءيا, كوكە. ونى دا بۇزىپ الدى اكىمدەر. مەن اقىرى وزدەرى بەرمەگەسىن, تۇنىمەن ۇر­لاپ, تاشكىمەن ءبىراز كىرپىش تاسىپ الدىم. سول قىزىل كىرپىشتەن جۇرت ءۇي سوقسا, ءبىز وشاق سوقتىق. قالعانىنا قاتىرىپ اجەتحانا سوعايىن دەپ وتىرمىز. ول دا ەسكىرىپتى. – بالا ىرجيا قاراپ, بار شىنىن ايتتى. بۇلار ءۇشىن ۇرلىق ىستەۋ بۇل كۇندە ەرلىك ىستەۋمەن بىردەي سەكىلدى. اجەتحانانىڭ اتى اتالعاندا تىكسىنىپ قالعان وقاپ بىرتە-بىرتە يلىگە باستادى. «قايدا بارساڭ دا الدىڭنان تابيعي قاجەتتىلىك تاستايتىن ورىن شىعادى. ونسىز ءومىر جوق, ەكىنىڭ ءبىرى, ەگىزدىڭ سىڭارىنداي نارسە. ادامدا اسقازان باردا اجەتحانا بار».سىز ءيىسى مۇرىن جارعان دوڭگەلەك كول كوزگە شالىندى. ءيىستى الىستان اجىراتۋ قانىنا سىڭگەن ادەتى, شىڭىنا شىققان كاسىپ­تىڭ داعدىسى. «مىناۋ تازا ساز بالشىقتىڭ ءيىسى, قالاداعى ۇيدە كەپتەلگەن سودا قوسقان بولكە نان مەن دوڭىز شۇجىعىنىڭ قوسپا­سىنان شىققان ءيىس مۇلدە بولەك». ول تۇلا­بويىن بوساتىپ, تاناۋىن قىتىقتاعان يىسكە بالاشا ءماز بوپ ماستەك ەسەكتەن ىرعىپ ءتۇستى.– وسى جەرگە قارماق سالايىق.– بۇل جەردە كىلەڭ يتبالىق پەن جىلان­بالىق قابادى. سازان يىركولدە عوي, كوكە!«كوكە!» دەگەن ءسوز جانىن ءيىتىپ جىبەردى. «جالعىز ۇل كاليفورنيادا نە دەپ ءجۇر ەكەن!» دەپ تە تۇلا بويى دىز ەتە قالدى. جىڭ­عىل ساپتى قارماقتى قولىنا الدى. بالا دا ماستەك ەسەكتىڭ ارقاسىنان ىرعىپ جەرگە ءتۇستى. باسى بوس ەكى ەسەك سارى قامىستىڭ اراسىندا ادام وكشەسىنىڭ تەپكىلەۋىنەن قۇتى­لىپ, كوزدەن تاسا بولعاندا بويلارى بوساپ, ءتورت اياقتى تەڭ تاس­تاپ, ءبىر-بىرىنە جاناي تۇردى.ول قارماقتى سۋعا لاقتىرىپ, جۇرەلەي وتىردى. «مىناداي حوش ءيىس جەر بەتىندە جوق شىعار. قارا تەڭىزدى دە كوردىك. بالدىردىڭ ءيىسى بەت قاراتپايدى. ساسىقكول دەگەن اتىنان شوشىعاندار شوشي بەرسىن. مۇنداي ءيىس جوق جەر بەتىندە. توپىراق ءيىسى, ءوزىمىز جاستاناتىن جەر ءيىسى عوي مىناۋ». ول شەشىنىپ سۋعا تۇسكىسى دە كەلدى, بىراق كۇز كۇنىنىڭ جەلكە­مىنەن سۋ بەتى جىبىرلاپ, قۇراق باسى ىرعا­لىپ تۇر. بيىلعى قۇراقتىڭ سورايعان بويى بولماسا ۇشار توبەسىن الدەن-اق ۇلپىلدەپ ۇپەلەك قاپتاپ كەتىپتى. «كوك قۇراقتىڭ كۇنى بىتكەندە كەلىپپىن-اۋ», دەگەندەي ءبىر زۋىل كوكىرەگىنەن جۇگىرىپ ءوتتى. «پىشەن جيناي الدىڭدار ما؟» دەگەن وكتەم داۋسى دا انتەك شىعىپ كەتتى. تابيعات وسكىنىنىڭ ماۋسىمى وتكەنىنە وكىنىشپەن قاراپ وتىرعانداي.– كوكە, قازىر بۇرىنعىداي ءشوپ دايىندامايمىز. قولدا كوپ مال دا جوق. اركىم قولدا بار مالىنا ءشوپ ساتىپ الادى. وسىدان وسىلاي بايقوڭىرعا دەيىن كوك ءشوپ كورمەيسىز.«جەردىڭ كوركىن كەلتىرگەن كوك ءشوپ, سەن دە بارىڭدى بايقوڭىرعا بەرگەنسىڭ بە؟!». ول بويى سورايىپ, ۇشار توبەسىن ۇپەلەك باسقان قياق جاپىراققا قاراپ وتىرىپ قارماعىنىڭ بۇلك-بۇلك قاپقانىن بايقاماي قالدى. شاراپ بوتەلكەسىنىڭ تىعىنى قالتقى بوپ لاي سۋدا ءبىر باتىپ, ءبىر شىعىپ لىقسىپ تۇر.– كوكە, قاپتى, تارتىڭىز, – دەپ جاساعان­بەرگەننىڭ جان داۋسى شىقتى.– سەن تارت, – دەپ يەگىمەن قارماقتىڭ جىڭعىل سابىن نۇسقادى.بالا شالت قيمىلمەن تارتىپ قالعاندا سىپ-سيدام جىڭىشكە بالىق سۋماڭ ەتىپ سۋدان سۋىرىلىپ شىعا كەلدى.– بۇل جىلان بالىق. اعىلشىن تىلىندە stone eel دەيدى. كەشە عانا جاتتاعانبىز. – جاساعانبەرگەن مۇرنىن ءبىر تارتىپ قويىپ, باسقا ءتىل بىلگەنىنە ءماز بوپ تۇر.– جاسانجان, بايقوڭىر قانشا جەر؟ – دەدى وكىنىشىنە سەبەپ-سالدار ىزدەگەندەي كوڭى­لىن تۇساپ.– بەرمەن قاراي جىلجىپ كەلەدى دەيدى, كوكە! ولاردا ايتىلعان رەسەيدىڭ ءانۇرانى بىزگە ەستىلىپ جاتادى.بالا بولسا دا جاسانجان بارىنەن حاباردار. ءبىر تۇنشىققان ىزاسى دا بار كوڭىلىندە.قارماققا تۇسكەن جىلانبالىق سازدى جاعالاۋدا تىپىرشىپ جاتىر.وقاپ بالانىڭ كوز جانارىنان ءبىر دەگەنى بولماي تۇرعان كەرەعارلىقتى بايقادى دا: «سەن لاقتىرشى», دەپ يەگىن قاقتى. ول سىزدى جەردە تىپىرشىعان تەرىسى تەپ-تەگىس, قابىر­شاعى جوق, جىلانعا ۇقساس ءيىر-ءشيىر با­لىق­تى سۋعا سەرمەي لاقتىرىپ, وقاپقا قارادى.– كەتەيىك. قورىمعا بارايىق, – دەدى وقاپ بالاعا مويىنسۇنىپ.ءوزى قارا تەڭىزدە ماتروس بوپ جۇرگەندە اكەسى ومىردەن قايتتى. جاتقان جەرىن دە ءدال بىلمەيدى, بەلگى قويۋ ويىندا دا بولماپتى, ول كەزدە قۇلپىتاس قويۋ بۇل اۋىلدىڭ ۇردىسىندە جوق ەدى.تەمىرمەن قورشالعان قورىمنىڭ قاقپاسى الدىندا جۇرەلەپ وتىرىپ قۇلقۋاللانى ءۇش رەت قايىردى. اكەسىنىڭ اتىن اتادى. سول ءسات جاساعانبەرگەن سۋعا قايتا لاقتىرعان جىلان­بالىق ارقاسىن شىم ەتكىزىپ شاعىپ العانداي ءبىر سۋماڭ وي ءبىزىن قايتا-قايتا قادادى: «ەرتەڭ مەنىڭ اتىمدى كىم اتار ەكەن؟..»قۇمشاۋىت قورىم نار قامىستان كورىنبەي قالىپتى. وراق ءتيىپ وتالماعان قامىس قۇلاق جاپىراقتار ارۋاقتار جاتقان جەرگە كولەڭ­كەسىن ءتۇسىرىپ, كۇن كوزىن كولەگەيلەپ تۇر. قىزىل كىرپىشتەن سوققان ءبىردى-ەكىلى كەسەنە عانا بەينەسىن زورايتىپ, مەنمۇندالايدى. باسقا تومپيىپ جاتقان توبەشىكتىڭ ءبارى سورايعان سارى قامىستىڭ سۇمەتىلگەن شاشا­عى استىنان ارەڭ كورىنەدى. سارى قامىستىڭ ۇشار توبەسى تۇگەل ۇپەلەك. ۇپەلەكتەن ۇشقان ۇلپىلدەك شاشاقتار تومپيعان توبەشىكتەرگە قالىقتاپ كەپ قوناقتاپ جاتىر.وقاپ قورىمنىڭ تەمىر قاقپاسىن اشىپ, ەڭ شەتتە وسكەن سارى قامىستىڭ باسىن ءيىپ, شاشاعىن ءتۇيدى,– كوكە, نە ىستەپ جاتىرسىز؟ – دەدى قورىم­عا قاراي قورقاسوقتاي اياق باسقان بالا.– ەرتەڭ كەپ وسى جەرگە قازىق قاعام. سەن قاسىمدا تۇراسىڭ.بالا باقىرايا قارادى.سارى قامىستىڭ شاشاعىنان ۇشقان ءبىر ۇپەلەك قالىقتاپ كەپ وقاپتىڭ يىعىنا قوندى.وعان باقىرايا قاراعان بالا كۋا.قۋاندىق تۇمەنباي.الماتى.