الماتىداعى بەس جىل جۋرناليستىك وقۋدان بويداق ورالعالى تۇرعان بايتۇرسىنعا قىزمەتتىك تاڭداۋ الدىنان جامىراپ قويا بەرگەنىن قايتەرسىڭ. ءوزى اڭ-تاڭ. نەندەي قادىرى اسىپتى؟ اڭدىعانى كىتاپحانالاردىڭ اشىلۋى ەدى. ءبىر جولى, جابىلار تۇسىندا باكەنە بويلى ول كوزگە تۇسىڭكىرەمەي, وقۋ زالىندا تۇنەپ قالا جازداعان. ءابىش, رىمعالي, قوعابايلار دا كىتاپ «كەمىرگىشتەردىڭ» سويىنان ەدى, ونىڭ مىنا جانكەشتىلىگىنە قايران قالىساتىن. «بەس كۋرس تۇگەسىلگەنشە, ءبىر قىزدىڭ بەلىنەن ۇستاپ, بەتىنە ك ۇلىمدەي قاراپ, بي بيلەمەگەن, جازعانىم-اي!»- دەپ رىمعالي دوسى ايتپاقشى, بيكەش اتاۋلىدان نەگە سونشا بەت-مونشاعى ءۇزىلگەنىنە ساناسى جەتپەپتى. قىزعا ناقا قارىمسىز دا ەمەس-ءتى.
الماتىداعى بەس جىل جۋرناليستىك وقۋدان بويداق ورالعالى تۇرعان بايتۇرسىنعا قىزمەتتىك تاڭداۋ الدىنان جامىراپ قويا بەرگەنىن قايتەرسىڭ. ءوزى اڭ-تاڭ. نەندەي قادىرى اسىپتى؟ اڭدىعانى كىتاپحانالاردىڭ اشىلۋى ەدى. ءبىر جولى, جابىلار تۇسىندا باكەنە بويلى ول كوزگە تۇسىڭكىرەمەي, وقۋ زالىندا تۇنەپ قالا جازداعان. ءابىش, رىمعالي, قوعابايلار دا كىتاپ «كەمىرگىشتەردىڭ» سويىنان ەدى, ونىڭ مىنا جانكەشتىلىگىنە قايران قالىساتىن. «بەس كۋرس تۇگەسىلگەنشە, ءبىر قىزدىڭ بەلىنەن ۇستاپ, بەتىنە ك ۇلىمدەي قاراپ, بي بيلەمەگەن, جازعانىم-اي!»- دەپ رىمعالي دوسى ايتپاقشى, بيكەش اتاۋلىدان نەگە سونشا بەت-مونشاعى ءۇزىلگەنىنە ساناسى جەتپەپتى. قىزعا ناقا قارىمسىز دا ەمەس-ءتى. تورعاي مەكتەبىندە وقىعان ون جىلدا وزگە پىسىقايلار اتىنان قىزدارىنا ءۇزىلدىرىپ, ۇزدىكتىرىپ ولەڭمەن حات جازىپ بەرەتىن. سويتە-سويتە ءوزى دە ءبىر قولاڭ شاشتىعا قالاي جىر ارناپ, سۋرەتىن سومكەسىنەن تاستامايتىن كۇيگە جەتكەنىن سەزبەي قالعان. اتتەستات العان كەشتە عانا ساۋساعىنىڭ ءشۇلدىر شۇمەگىنەن ءسال قىسىڭقىراپ, ۇياتتان سازارىپ كەتكەن سابازىڭ. سول قۇرالايدىڭ جالت ەتكەن جانارىنىڭ ۇشقىنى ستۋدەنتتىك شاقتا دا جانىنا تىنىشتىق بەرمەي, ەلەگزىتە ەلىكتىرىپ, ءجۇزىن قاراعان ايناسىنان وزىمەن قوسارلانا شىعىپ «ۇمىتپاشى» دەپ جالبارىنىپ تۇرىپ الاتىن بولدى. ءاتىرىن جاعىنىپ, دوس جىگىتتەرىمەن الدە ءبىر سەلتەڭباي جۇرىسكە قامدانعانىمەن, ايناعا ۇڭىلگەن ساتتە-اق سول جاۋدىرەگەن بەينە ءۇزىلىپ تۇسەردەي بوپ: «بارماشى, بارماشى»,– دەپ سىبىرلاپ, جالىناتىن. ەلەس-داۋىستىڭ امىرىنە لەزدە كونگەنىن ءوزى سەزبەي قالادى. جولداستارىنان سىتىلىپ, بولمەدە قالعانىن, كوزىنىڭ جاسىن كولدەتىپ, ءتۇس كورىپ جاتقانىن كەيىن باعامدايدى. وسىلايشا الدارقانىپ, بەس جىلدىڭ موينىنا سۋ قۇيىلىپتى. بويداقتىق قولمەن ديپلوم ۇستادى.
الگىندەي قىزمەتتىك كوپ تاڭداۋدىڭ ءبىر سوقپاعى جاس ماماندى قاراعاندى وبلىستىق «ورتالىق قازاقستان» گازەتىنە الىپ كەلدى. ىسىلۋ, قالىپتاسۋ, تامىرلانۋ كەزەڭدەرىن ءساتتى وتكەردى. جالىنداپ جازعاندارى جالىقتىرماي وقىلادى. تالانت تاس جارماي قويا ما؟ الماتىداعى «لەنينشىل جاس» (بۇگىنگى «جاس الاش» گازەتى) باسشىلىعى ونى 1966 جىلى قوستاناي وبلىسىنا ءوزىنىڭ ءتىلشىسى ەتىپ جىبەردى. قۋانىپ كەتتى. جۇرەگى ءلۇپ-ءلۇپ ەتتى. قوستانايدان ءارمەن وڭتۇستىك بويلىقتا, 500 شاقىرىمداي جەردە ءوزىنىڭ كىندىك قانى تامعان كارى تورعايى قول بۇلعار ەدى. تۋعان ولكەسىن ارالاپ, ماقالا جازعان جۋرناليستە نە ارمان بولۋشى ەدى. سونداي سابىرلى سەزىمگە بۋلىققان جىرشىل جۇرەگى بىلايشا تۋلاپ قويا بەرگەن-ءتىن: «قادىرىڭە جەتپەدىم بە, جەتتىم بە, سەنى ۇمىتىپ, قايىرىلماستان كەتتىم بە؟ شىرەنگەندە ءوزىڭ تۇردىڭ ارقادا, تىرەنگەندە تايانىشىم ەتتىم دە», – دەپ تورعاي جاققا كەۋدەسىن كەرىپ, ساف اۋاسىن قوماعايلانا جۇتقىسى كەلىپ, تىپىرشىپ كەتەدى. باياعى ءمولدىر جانار تۋ-ۋ الىستان قيىلا قادالىپ, جانىن ەگىلتە تۇسكەندە ءوزىن قايدا قويارىن بىلمەي, دەگبىرسىزدەنەدى. تىنشۋ تەتىگى ولەڭ ەكەن. «بالا كۇندە ءبىر قىزدى ءسۇيدىم قاتتى, ءسۇيگەندىكتىڭ بەلگىسى مۇڭ بوپ باتتى…» – دەپ ەرنىن انتەك دىرىلدەتىپ, قوي كوزىنەن شەرىن بوتالاتىپ, قالام ۇشىنان توگىلگەن قۇسا جىردى لاقىلداتىپ, توگىپ-توگىپ تاستايدى. سوندا عانا جانى جاي تاۋىپ, تىقىرشىعانى تىيىلادى. ساباسىنا تۇسەدى.
جاس تىلشىگە سىرت كوز قىزىققىش, تاڭىرقاعىش كەلەدى ەكەن. ونىڭ جىبىر-جىبىر ءجۇرىسىنىڭ وزىنە قۇمارتىپ قارايدى. ءبىر دوسىنىڭ بايتۇرسىننىڭ بەت-الپەتىن شولوحوۆقا تەلىپ قويۋىنىڭ دا قيسىنى بار سەكىلدى. سەلدىر شاش, جازىق ماڭداي, قويۋ قاس, تۇنجىر قاباق, ءسال-ءپال قۇس تۇمسىق, وعان قوسا ك ۇلىمسىرەپ ىرجيعانداعى انتەك اشىلعان ەرنىنەن مارجانداي بوپ جارق ەتەتىن تىستەرى الگى عۇلاما جازۋشىنى ەسكە تۇسىرە قوياتىنى بار. بويى دا باكەنە, شىمىر اسىقتاي ۇيىرىلە قالادى.
ال ەرەگىسە قالسا, ونى وڭايلىقپەن ءجىبىتۋ زوردىڭ زورى. وبلىستىق ءبىر القالى جيىندا انا ءتىلىنىڭ تاعدىرى تالقىعا ءتۇستى. پارتيانىڭ قاھارلى كەزى-ءتىن. يدەولوگ-حاتشى كوپە-كورىنەۋ وگەيسىتىلىپ ءجۇرگەن ءتىلدى جۇماققا كىرگىزىپ-اق قويعانى.
مانادان بەرى تاناۋى پىسىلداپ, كوزى ويناقشىپ, ءوز-وزىنەن تۇشكىرىپ, مازاسى كەتە باستاعان بايتۇرسىن ورنىنان تۇرىپ, حاتشىعا قازاقشا شۇيلىكتى:
– انا ءتىلىنىڭ بولاشاعىمەن بۇلاي ويناۋعا بولمايدى! – دەدى ءدۇر سىلكىنىپ.
زال ءىشى جاي تۇسكەندەي, ءزىلماۋىرلانىپ كەتتى. انە, نايزاعاي شارت ەتتى:
– ءسىز كىمسىز؟ قىزمەت ورنىڭىز؟
– «لەنينشىل جاستىڭ» ءتىلشىسىمىن!
– قازىردەن باستاپ قىزمەتىڭىزبەن قوشتاسا بەرىڭىز! – دەدى حاتشى حانىم وقتاۋ جۇتقانداي ىزبارلانىپ.
بايتۇرسىن بوگەلمەدى. زالداعى ورىستاردىڭ, انا تىلىنەن جۇرداي قازاقتاردىڭ بوتەگەسىن جارعانداي ەتىپ, ايتار ويىن جاڭعاقشا شاقتى. قازاقشا كوسىلىپ تۇر. يدەولوگ-حاتشىنىڭ انا تىلىنە قۇرمەتىن ءبىر اۋىز قازاقشا قايىرماعانىنان سەزەمىز-اۋ دەگەندەي, وتكىر قىجىلىن اڭعارتقاندا, بيشىكەش جەتەسىنە بۇل ءسوز ەندى جەتكەندەي, تەر قىسىپ, بۋسانىپ, دولداندى دەيسىڭ…
ءتىل ءۇشىن كۇرەسكەننىڭ جاعى سىنبايدى ەكەن. بايتۇرسىن بەدەل جينادى. انا ءتىلى ەپتەپ بولسا دا قىزمەتتىك ىسكە كىرىگە باستادى. ەسەسىنە, اناۋ حاتشى ايەلدى ءتىلدىڭ كيەسى ۇردى. قىزمەتى وڭباي, لاۋازىمىنان وماقاسا قۇلادى. ءتىلشىنى قىزمەتتەن كەتىرەم دەپ وڭمەڭدەپ ءجۇرىپ, ءوزى قازعان ورعا ءوزى قۇلاپ تىندى.
وسى, قىزدار دا قىزىق! جازۋعا دەندەپ وتىرا بەرگەنىن اڭدىپ تۇرعانداي-اق, قوڭىراۋ شالادى. تانىسقىسى كەلەدى. ەكى بولمەلى سىڭعىرلاعان پاتەر العانىنان دا حاباردار-اۋ, ءسىرا… وتكەن جولعى عافۋ قايىربەكوۆپەن بولعان كەزدەسۋدەن سوڭ قوڭىراۋ ءتىپتى ءورشىپ كەتتى. سوزدەرى ءتاتتى. «تىلدەرى ودان ارمەن شىعار» دەپ بايتۇرسىن جۇتىنىپ قويادى. تاڭسىق كوڭىلدەرىن قالاي ۇنەمى شەگەرە بەرەرسىڭ. ءبىر-ەكى بويجەتكەن كەلىپ كەتكەن. داعاراداي قوس بولمەگە سوياۋ كىرپىكتەرىن قاقپاي ۇزاق قارادى دا زىتىپ وتىردى. ءبالى, مۇنىسى نەسى؟ «الدە وسىلار مەنى شىرىگەن بايعا بالاپ كەلىپ ءجۇر مە ەكەن؟» دەگەن وي سۋماڭ ەتە قالسىن. كۇلكى قىستى. ءبارى عافاڭنىڭ ءبىر اۋىز سوزىنەن تارقاتىلىپ جاتقانداي ەكەن. سول كەزدەسۋدە اۋىزدىعىمەن الىسىپ, اعىنداپ تۇرىپ: «مىنا بايتۇرسىن ءوزىنىڭ اتىنا ساي باي تۇرادى. ءاي, شىققىر كوزدەرىڭ شىقپاعىر, قىزدار-اۋ, قايدا قاراپ ءجۇرسىڭدەر؟ باي جىگىتتى بويداقتىقتان قۇتقارساڭدارشى!» دەپ اتويلاپ جىبەرگەن. سول-اق ەكەن «قۇتقارۋشىلار» قاپتادى كەپ. ەدەنگە گازەت توسەپ جاتا كەتەتىن جىگىتتىڭ ءبىر شاينەگى, ءبىر-ەكى كەسەسى جانە سونشا ءرومكەسى بار ەكەنىن كورگەندەر كوزدەرى باسىرلانىپ, باعجاڭ ەتەتىن. تەك, تۇراقتاپ قالعان بىرەۋى عانا بولدى. ەسىمى – گۇلنار! ونى ءوزى قولقالاپ ەرتىپ اكەلگەن-ءتىن.
– مىنە, ءبىز باي تۇرامىز!– دەدى ەسىكتەن گۇلناردى قاقپاقىلداپ, دەمەپ كىرگىزگەن بايتۇرسىن.
– وتە باي ەكەنسىز! – دەدى قىز جىميىپ.
– اللا ماعان «باي تۇرسىن» دەپ بولاشاقتان ءۇمىتتى ەتىپ ايتقان عوي, – بايتۇرسىن اقتالىپ جاتىر.
– تۇسىنەم, سەنەم, ۇمىتتەنەم, – دەدى قىز ودان ارمەن جايدارىلانىپ.
سول-اق ەكەن, بايتۇرسىن كەرمەلەي بەرگەن قوس قولىن بوساعادان بوساتىپ, ءتۇسىرىپ جىبەردى… «مەن دە ساعان سەنەم!» دەپ ۇزدىككىسى كەپ كەتتى.
وسى گۇلنارمەن وتىز بەس جىل وتاستى. ساتتار مەن مۇحتاردان نەمەرەلەر ءسۇيدى. رەتى كەپ تۇرسا دا ءۇيدى دە كوپ وزگەرتپەدى. مىنە, مىناۋ ءتورت بولمەلى پاتەر. بالكىم, شۋاقتى شاڭىراعىنىڭ وزىنە تيەسىلى سوڭعى بەكەتى دە وسى شىعار؟
ول وتباسىن قىزعىشتاي قورىپ, ءومىرگە قۇمارتىپ جۇرەتىن. ىسساپارعا اتتاناردا گۇلنارىن ىشتەي ايمالاپ, بىلاي شىعا بەرە ساعىنىشتان جازباق بولعان ماقالاسىنىڭ جەلىسىن ەستەن شىعارىپ الاتىنىنا ۇرەيلەنەتىن… ال ەرىنىڭ ءوزىن قالاي جاقسى كورەتىنىن كەيدە تۇسىنبەي دال بولاتىن گۇلنار ارەگىدىك پۇشايمان حال كەشەتىن. «ءوزى, مەنى سۇيە مە ەكەن؟» – دەپ دۇدامالدىقپەن وي كەشكەندە, جۇرەگى اۋزىنا تىعىلادى. ءبىر جولى: «سۇيسەڭ مەنى, ۇيدە تىسكە باسار قىزىل جوق, ارزان باعاسىنا الا كەلسەڭ نە ەتەدى؟» دەپ ىسساپارعا ونىڭ ءۇنسىز ۋادەسىن العانداي بوپ شىعارىپ سالعانى ەسىندە. باكەسى باسىن سيپاپ قۇرقول ورالىپ تۇر. پارتورگتىڭ 5 كەلى سان ەتتى كولىگىنىڭ جۇك بولىگىنە سالىپ جاتقانىن سەزىپ قالىپ, الدىرتىپ تاستاپتى… «مەنى سۇيمەيتىنىڭە كوزىم ەندى ابدەن جەتتى» دەپ گۇلنار ءبىر جاعى نازدانا, ءبىر جاعى ءىشى ۋداي اشىپ جىميىپتى دا قويىپتى.
سىقيعان «سق»-عا («سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى) 1972 جىلى قوستاناي وبلىسى بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشى بولىپ قابىلدانعاندا, بايتۇرسىن وتىز ءۇش جاستا ەدى. ونىڭ مىنەزى, بولمىس-ءبىتىمى «سق» ءۇشىن جاراتىلعانداي كورىنەتىن. بىرتوعا. ىشىندە نە ءولىپ جاتقانىن ءبىلۋ قيىن. جاقسى ماقالا جازىپ, شىققانىن كورگەندە عانا, بىرەۋلەر رازىلىق تانىتا قالسا, ءسال كەڭكىلدەپ ك ۇلىپ الادى. بولدى. ارعىسى – تۇڭعيىق! سىرلى الەم, جۇمباق الەم…
تاۋەلسىزدىكتىڭ نۇر-شۋاعىمەن «سق»-نىڭ توڭى ءجىبىپ «ەگەمەن» («ەگەمەن قازاقستان» گازەتى) اتالىپ, ەلدىك مۇددە العى كەزەككە باتىل قويىلعان تۇستا بايتۇرسىن ءىلياس ناعىز شابىتتى شاعىنا ەنگەن ەدى. بۇرىنعى امالسىز بۇيىعىلىق بۋىرقانعان كۇيگە ۇلاستى. جۇرەگىن تىرنالاعان جەر, ءتىل, ءدىل, رۋح, ۇلتتىق نامىس ماسەلەلەرى قالامىنا كەدەرگىسىز ءىلىنىپ, كۇرمەۋى شەشىمىن تاۋىپ جاتتى. ناتيجەسى ىلە كورىنبەسە دە, قوپارا جازىپ, ەلگە قۇلاعدار ەتۋدى اسىل پارىزىم دەپ پايىمدادى. وسى كۇرەسكەرلىگىمەن كوپ ۇتىسقا شىققانىن ەلى ءبىلىپ, باعالاپ ءجۇر, بۇگىندە.
قايبىر ورتادا دا «ەگەمەندى» تىلشىلىك شىڭىنداي ەتىپ قالىپتاستىردى. بايتۇرسىننىڭ پىكىرىنسىز قانداي ءماجىلىستىڭ دە شىرايى كىرمەيتىندەي بوپ الدى. «ءتىلشى نە دەر ەكەن؟» دەپ ونىڭ اۋزىنا قارايدى. وندايدا تارتىنبايدى. تۋرا سوزىنە قاراپ, قىڭىر كىسى ەكەن دەپ تۋلاعاندار دا كەزىكتى. كەيىن جازعانىن وقىعاندا ودان وتكەن اقىلمان, ۇلتقا جاناشىر, ەلىنىڭ ەرتەڭىنە ەلەڭدەيتىن ەلگەزەك جوق ەكەنىنە كوزدەرى جەتە تۇسەدى.
– جەر-سۋدىڭ بايىرعى اتاۋلارىن قالپىنا كەلتىرۋگە نەمقۇرايدى قاراماۋىمىز كەرەك! – دەپ ءبىر ماجىلىستە ول ماڭىزدى ءسوز باستادى. – «قوستاناي» اتاۋىنىڭ ءوزىن تاريحي شىندىق تۇرعىسىنان بەزبەندەي الماي ءجۇرمىز. ال وبلىس ايماعىن الساق شە؟ مۇرتى بۇزىلماي تۇر…
ەرتەسىنە وبلىستىق اكىمشىلىكتەن ءتىلشىگە ونوماستيكالىق تۇرعىدان بايىپتالعان بىرقىدىرۋ انىقتامالىق قۇجاتتار تابىس ەتىلدى. سونىڭ نەگىزىندە بايىپتى ماقالالار جازىلىپ, «شوقىندى» اتاۋلاردىڭ قازاقى ءوڭى كىرە باستاعان ەدى.
جەردى ساتۋ, مەنشىكتەۋ تۋرالى وتقا ماي قۇيىلا باستاعاندا, بايتۇرسىن سول كەزدەگى وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆپەن ۇزاق سىرلاسىپ, «ەگەمەنگە» ءتۇيىندى ويلارىمەن شىقتى. مۇنداي جەدەعابىلدىق جەر تاعدىرىنا قاتىستى ءاتۇستى شەشىم قابىلداۋدان ساقتاندىرعان. سول سەبەپتى دە بولار ۇلتجاندى ومەكەڭ: «بايتۇرسىن مەنىڭ قوعامدىق كەڭەسشىم سەكىلدى ەدى» دەپ اركەز رازىلىقپەن ايتىپ جۇرەتىن. تىلشىگە بۇدان ارتىق قۇرمەت بولار ما؟
ال تىڭ جانە تىڭايعان جەر ماسەلەسىنە كەلگەندە ول تاۋەلسىزدىك جىلدارى جاق اشپاي قويدى. اشقىسى كەپ جۇرگەن… زەرتتەپ, قاپىسىز دايىندىقپەن, سونى دەرەكپەن توسىن تۇرەن سالماقشى ەدى-اۋ. بۇرىنعى جازعاندارىندا ۇلتتىق تۇرعىدان بەتتى باساتىن «اتتەگەن-ايلارى» بار ەكەندىگىنە بەرتىندە مويىن ۇسىناتىن. «تىڭنىڭ بەرگەنى, كوركەيتكەنى, گۇلدەنتكەنى, ءبىر تىلمەن ءتۇرلەنتكەنى, جالپى جارىلقاعانى, ت.ب. «جاسامپازدىقتارى» – ءتۇن ىشىندە بۇيرەگىمدى ءبۇرەتىن بولدى», – دەپ كۇندەلىگىنە ءتۇرتىپ قويىپتى. جازا باسپايتىن قالامگەر بار ما؟ «تىڭ تۇلەكتەرى» كىتابى دايىندالىپ جاتقاندا «جالىن» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى قالداربەك نايمانباەۆ جيناق كولەمىن 8 باسپا تاباققا جەتكىزبەك بولىپ بايتۇرسىندى ۇيىنەن دە, تۇزدەن دە شام الىپ ىزدەستىرىپتى. تابىلماپتى. تاپپاي قويعانىنىڭ سىرى بار. تەلەفون بەزىلدەي ءجونەلگەندە «ۇيدە جوق دەڭدەر» دەپ پاتەر ءىشىن كەزىپ كەتەدى ەكەن. سونداعىسى – تىڭ تۋرالى كىتابىنىڭ قارنىن قامپيتقىسى كەلمەگەندىكتەن… پارتيا ايداۋىمەن اسىرا ءسىلتەپ, تىڭدى جۇماققا تەڭەستىرىپ قويعانداي ارلانىپ, قاسيەتتى قالام الدىنداعى انتىن بۇزعانداي بۇگەجەكتەي بەرەتىن. باسقا بىرەۋ بولسا, باس پايداسىمەن باسپانىڭ ىعىنا جىعىلا كەتەر ەدى-اۋ!..
تۇلعالار ءبىر-بىرىنە جاناسىپ ءجۇرەتىندەي قاسيەتپەن سۋارىلعانداي. مۇنىڭ جارقىن مىسالىن سول قوستانايدىڭ نامىسىن جىرتىپ, ابىرويىن اسقاقتاتقان ۇلتتىڭ قوس جاناشىرى رەكتور زۇلقارناي الدامجار ۇلى مەن جازۋشى-جۋرناليست بايتۇرسىن ءىلياس قولتىقتاسا ءجۇرىپ كورسەتكەن ەدى. ەكەۋارا ۇزاق پىكىرلەسىپ, سىرلاساتىن.
– ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆقا ەسكەرتكىش ورناتىپ, ەسىمىن ءوزىڭىز باسقاراتىن ۋنيۆەرسيتەتكە الىپ بەردىڭىز,– دەپ بايتۇرسىن زەكەڭە قاراتا ءبىر ۇلكەن اڭگىمەنى باستايتىن سىڭاي تانىتتى.– ءبىر ۇسىنىسىم بار ەدى, زەكە!
– ەگەر سول ۇسىنىسىڭ مەنىڭ كوكەيىمدەگىمەن ءدوپ كەلسە قايتەر ەدىك؟!– دەپ زەكەڭ مىنا قالامگەر ءىنىسىنىڭ ويىن توقىپ قويعانداي, الدەبىر بولجاعىش اۋەستىگىنە باستى, قىزىق بولسىن دەگەندەي.
– شىنىندا قايتەر ەدىك؟
– مەن بىلسەم, احاڭ مۇراسىن تەرەڭىرەك زەرتتەگىڭ كەلىپ ءجۇر-اۋ!
– قۇداياقى, جان بالاسىنا ايتپاعان سىرىم ەدى, زەكە!
– سەزەمىن. ءوزىمنىڭ وي-تۇيسىگىم سىبىرلادى. سەنىڭ احاڭ تۋرالى تولىققاندى تىڭ دۇنيە جازۋعا ۇمتىلماۋىڭ ءمۇمكىن ەمەس قوي.
– راس, زەكە! بار ىنتاممەن سوعان قۇلاپ ءجۇرمىن.
– ەندەشە, مەنى مازالاعان دا احاڭ جولى ەدى, – دەپ رەكتور تىلشىگە مەيىرلەنە قارادى. – ويىمىز ءدوپ ءتۇسىپتى. «اق جول» اتتى عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسياسىن جاساقتاپ, قارجىلاندىرىپ بەرەيىن. ءوزىڭ باسقارىپ احاڭنىڭ تۋعان جەرىنە اتتانىپ كەتىڭدەر. جاراي ما؟
– جارايدى, – دەدى بايتۇرسىن ۇسىنىس ايتام دەپ وزىنىكىنەن بەتەر ۇسىنىسقا تاپ بولعانىنا سەنەر-سەنبەسىن بىلمەي.
ناتيجەسىندە «التىن بەسىك» اتتى تاماشا تاريحي-شەجىرەلىك كىتاپ تۋدى. بۇل تۋىندى احمەتتانۋعا قوسىلعان ءسۇبەلى ۇلەس رەتىندە باعالاندى. تەرەڭىرەك قاۋزاي تۇسسە, رومانعا ۇلاساتىن ءتۇرى بار. وسىنى ويلاعاندا بايتۇرسىن ءجۇرەگى اتقىلانىپ كەتەدى… سورەدەن ءوزىنىڭ «ورالۋ» اتتى جىر جيناعىن الىپ, بەتتەرىن شىدامسىزدانا پاراقتاي باستادى.
… وسى جۇپىنى ءتورت بولمەلى پاتەرى سوڭعى تۇراعى بولىپ قالاتىن-اق شىعار. ونداعان جىلدارعا سوزىلعان سۋسامىر سىرقاتى دارمەن-كۇشىن كەمىرىپ جاتقانداي. جۇدەپ-جاداپ, السىزدەنىپ, بوركەمىكتەنىپ بارادى. ۋنيۆەرسيتەتتەگى «ەگەمەن قازاقستان» اتتى ءدارىسىن (وسى گازەتتىڭ لابوراتورياسىن اشۋدى مۇرات ەتكەن) ارەڭ-مارەڭ, سۇيرەتىلىپ وقىپ ءجۇر. باياعىدا ۇلى اۋەزوۆتەن ءدارىس تىڭداعان بالاۋسا جۇرەك, قاتايعان شاعىندا قانشالىقتى بۇلقىنعانىمەن دارمەنسىز, الدەنەگە ءدىلگىر… ۇيگە سالدىراپ قايتادى. قاجىپ قالعان. زەينەتكەرلىككە شىققان ءبىر جىل بەدەرىندە قاتتى بەرىلىپ, جان قۇمارىنان شىعىپ جۇرگەنى – وسى وقىتۋشىلىق پەن بالا جاستان باۋىر باسقان ولەڭ قۇدىرەتىنە تابىنا ءتۇسۋ. جۇرەگى جىرلاۋدان تىنبايدى. مىنە, ارىپتەسى كوڭىلىن سۇراۋعا كەلگەن ەكەن, «سكوروسشيۆاتەل» پاپكەسىنە كومپيۋتەرگە باسىپ, تىگىپ قويعان ولەڭدەرىنىڭ ءار تۇسىنان وقي باستادى. «ماحابباتتىڭ قايعى-مۇڭىن جەپ تۇرىپ, ماحابباتتان تابار ەدىڭ تەكتىلىك!» دەپ كوزى ۇشقىندانا جونەلىپ ەدى, جوتەل قىسىپ, كوكىرەگى سىرىلداپ, دىبىسسىز قالدى.
– ءبىزدىڭ كۇي وسى.., – دەدى باكەڭ مويىپ. بەتى-ءجۇزى وڭعان, جاعى سۋالعان.
ءسوزىنىڭ ارعى جاعىندا وزگە دە وكىنىش, الدەنە قىجىل جاتقانى سەزىلەدى. الدە, وسى نازىك مىنەزدى جاراتىلىستىڭ جان-دۇنيەسىن ويرانداپ كەتكەن, ابىرويىنا قىلاۋ ءتۇسىرگەن قيسىنسىز جايتتاردى ءبىلەتىندىكتەن بە ەكەن, ءايتەۋىر, كوڭىل سۇراۋعا كەلگەن بۇل ازامات, وزىنەن-ءوزى قۋىستانىپ, باكەڭنىڭ سوڭعى كەزدە دەنساۋلىعىنىڭ كۇرت ناشارلاۋىن ءار ساققا جۇگىرتىپ, «ومىردە قاتەلەسپەيتىندەر, ءسىرا, جوق شىعار…» دەگەندەي ءتۇيىندى ويعا تىرەلىپ قالىپتى.
– تورعايلىعىم! – دەدى ءبىر كەزدە ءباكەڭ السىزدىكتەن جۇمىلا تۇسكەن قاباعىن ازەر قيمىلداتىپ اشىپ. – سەن شالعايدا جۇرسەڭ دە مەنىڭ مىنا ءومىردە قۇداي ۇرىپ, شالىس باسقانىمدى ەستىپ-بىلگەن شىعارسىڭ. پەندەمىز عوي. ءبىر سارى ۋىزدى لاۋازىم جاعىنان سۇيەمەلدەيمىن دەپ, وپىنىپ قالدىم. قاس-جاۋلارىم كوبەيدى. سولاي بولۋى زاڭدى ەكەن… كەشەگى دوس-جاراندارىم ات-توندارىن الا قاشىستى… ماعان قاتىستى ورىندى-ورىنسىز عايباتتاۋ ماقالالار قارداي بورادى. وزىمنەن ءسويتىپ ءتۇڭىلدىم! ومىردەگى جالعىز قاتەلىگىم وسى بولدى… كادر ماسەلەسىنە بەكەر ارالاسىپپىن, ابدەن ءجۇنجىپ ءبىتتىم… بىراق باستى باقىتىم – ءومىردەگى تاباندى جەڭىسىم جازۋ بولدى! سوعان تاۋبە!
«وسى باكەڭ نە دەپ كەتتى؟» دەپ ابىرجىدى كوڭىل سۇراي كەلگەن ازامات. بارشاسىن تۇگەندەپ ايتپاسا دا دوستارى – ابىشتەي زاڭعاردىڭ مەرەيتويىن شاشباۋلاعان, رىمعاليداي تۇلعاعا اكەسىنەن قالعان كۇمىس شاقشاسىن «اباي – 125» تويىندا سىيلاعان, بالالىقتىڭ ىڭكارى قوعابايداي ارىسىنا ماڭگىلىك ماحابباتىن ارناعان وسىناۋ جۋرناليستيكانىڭ جاۋىر تورىسى, اقىندىق الەمى وزگەشە سىرشىل, عالىمدىق تەگەۋرىنى مىقتى, جازۋشىلىعى جان جادىراتاتىن ەلدىك تۇلعا ەشقاشان الاسارماۋى ءتيىس ەدى عوي… الدە, پەندەلەر ارىزداسار الدىنداعى الاسارۋ ارقىلى بيىكتەپ كەتە مە ەكەن؟ سولاي شىعار, بالكىم؟ باقيلىق بولعان سوڭ شىققان «پاتشا كوڭىل» اتتى ەكىنشى جىر جيناعى, ۋنيۆەرسيتەتتەگى ءبىر ستيپەنديانىڭ ءوز ەسىمىمەن اتالاتىنى, ت.ب. ەستە قالارلىق ەلەۋلى وقيعالار بايتۇرسىندى ۇمىتتىرماسى كادىك قوي!..
«ساعان ارناپ جىر جازۋعا تولعاندىم, تولعاندىم دا, قالامىمدى قولعا الدىم. سايراپ تۇرعان ۇلى قازاق تىلىنەن, ساعان لايىق ءسوز تابا الماي, قورلاندىم!» – دەپ بايەك بولعان ءوزىنىڭ بال ماحابباتى گۇلنارىنە: «سەن, اكەدەن جالعىزسىڭ عوي. قاسىنا بارىپ جانتايارسىڭ», – دەپتى سوڭعى دەمى ۇزىلەردە وسيەتتەپ.
…سولاي بولىپتى دا. بايتۇرسىن قالادا, گۇلنار دالادا ماڭگىلىك تىنىستاپ جاتىر!
قايسار ءالىم,
«ەگەمەن قازاقستان».