قازاقستانداعى ەندى جەتىلىپ, دۇرىس جولعا تۇسە باستاعان عارىش قىزمەتى ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق تۇرعىدان دامۋىنا, تەحنولوگيالىق رەۆوليۋتسيانىڭ جاڭا تولقىنىنىڭ تۋىنداۋىنا, قوعامدى جاڭا داۋىرلىك وزگەرىستەرگە بەيىمدەۋشى نەگىزگى كۇشتەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعان حالىقتى اقپاراتتاندىرۋ ءىسىنىڭ جەتىلۋىنە قوماقتى ۇلەس قوسا الاتىن ماڭىزدى سالالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. وسى سالانىڭ تاريحى مەن بۇگىنگى جاعدايىن, دامۋ باعىتتارى مەن بولاشاقتا الار ورنىن بىلمەك بولىپ ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ەرعازى نۇرعاليەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
قازاقستانداعى ەندى جەتىلىپ, دۇرىس جولعا تۇسە باستاعان عارىش قىزمەتى ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق تۇرعىدان دامۋىنا, تەحنولوگيالىق رەۆوليۋتسيانىڭ جاڭا تولقىنىنىڭ تۋىنداۋىنا, قوعامدى جاڭا داۋىرلىك وزگەرىستەرگە بەيىمدەۋشى نەگىزگى كۇشتەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعان حالىقتى اقپاراتتاندىرۋ ءىسىنىڭ جەتىلۋىنە قوماقتى ۇلەس قوسا الاتىن ماڭىزدى سالالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. وسى سالانىڭ تاريحى مەن بۇگىنگى جاعدايىن, دامۋ باعىتتارى مەن بولاشاقتا الار ورنىن بىلمەك بولىپ ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ەرعازى نۇرعاليەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– ەرعازى مەيىرعالي ۇلى, ۇلتتىق عارىشاگەنتتىگىنىڭ تاريحى جەرىمىزدەگىبايقوڭىر عارىش ايلاعىنان باستاۋ الدىدەسەك, كوپ قاتەلەسە قويماسپىز. سىز وسىىستىڭ باسى-قاسىندا بولعان ادام رەتىندەاڭگىمەمىزدى سول كەزدەن باستاپ تاراتىپايتساق. ەڭ الدىمەن بايقوڭىر عارىشايلاعى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز. كەڭەسوداعى كەزىندە بايقوڭىر قانداي رولاتقاردى؟ بايقوڭىردىڭ بىزدىڭ ەلىمىزگەتيگىزگەن قانداي پايداسى بار؟ ونىڭقازىرگى كۇيى قانداي؟ بايقوڭىرعا قاتىستىرەسەيمەن اراداعى قارىم-قاتىناستارقالاي رەتتەلىپ وتىرادى؟
– «بايقوڭىر» عارىش كەشەنى وتكەن عاسىردىڭ ەنشىسىنە جازىلعان ادامزات بالاسىنىڭ تەڭدەسى جوق جەتىستىكتەرىنىڭ بىرەگەيى دەسەك ارتىق بولماس. الەمدەگى ەڭ ءىرى «بايقوڭىر» عارىش كەشەنىن كوپشىلىك – «جەردىڭ ءبىرىنشى عارىشتىق ايلاعى» دەپ مويىندايدى.
1955 جىلعى 12 اقپاندا بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ مينيسترلەر كەڭەسى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قازالى جانە قارماقشى اۋداندارى ارالىعىندا ر-7 زىمىرانىن (العاشقى كونتينەنتارالىق زىمىران) سىناۋ پوليگونىن قۇرۋ تۋرالى №292-181 قاۋلى قابىلداپ, سول جىلى جاڭا پوليگوننىڭ – عارىش كەشەنىنىڭ ىرگەتاسى قالاندى.
العاشىندا پوليگوننىڭ اتاۋى قۇپيالىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا «تاشكەنت-90», «قىزىلوردا-50», «زاريا», «تايگا» نىسانى دەپ اتالسا, كەڭەس وداعى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ 5-ءشى عىلىمي-زەرتتەۋ-سىناۋ پوليگونى كەيىننەن «بايقوڭىر» عارىش كەشەنى دەگەن اتاۋعا يە بولدى. بۇل جىلداردا كەڭەس وداعى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ سالدارىنان بولعان قيىنشىلىقتاردان ءالى دە ايىعا قويماعان ەدى. ايتسە دە, عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستى دامىتۋ جانە ەل قورعانىسىن نىعايتۋ ماقساتىنا جۇمسالعان كۇشتىڭ ناتيجەسىندە الەمدەگى ەڭ ءبىرىنشى, ەڭ ۇلكەن, ەڭ قۋاتتى عارىش ايلاعى «بايقوڭىر» سالىندى.
«بايقوڭىر» عارىش كەشەنى بۇرىنعى كەڭەس وداعى رەسپۋبليكالارى ازاماتتارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ دا وراسان زور ەڭبەگىنىڭ جەمىسى.
بايقوڭىردان 1957 جىلى 4 قازاندا جەردىڭ العاشقى جاساندى سەرىگى ۇشىرىلدى, 1961 جىلى 12 ساۋىردە ادامزات تاريحىندا تۇڭعىش رەت يۋري الەكسەەۆيچ گاگارين «ۆوستوك» عارىش كەمەسىمەن عارىشقا اتتاندى. بايقوڭىردان مارسقا جانە شولپانعا العاشقى اۆتوماتتاندىرىلعان پلانەتاارالىق ستانسالار, «ساليۋت», «مير» وربيتالىق ستانسالارى, حالىقارالىق عارىش ستانساسىنىڭ بارلىق قۇرىلىمدارى ءارتۇرلى ماقساتتاعى جەردىڭ جاساندى سەرىكتەرى ۇشىرىلدى, بارلىق كەڭەستىك عارىشكەرلەر جانە شەتەلدىك عارىشكەرلەردىڭ كوپشىلىگى عارىشقا وسى بايقوڭىردان اتتاندى.
ۇشقىش-عارىشكەرلەر, العاشقى قازاق عارىشكەرى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى توقتار اۋباكىروۆ جانە تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى, «حالىق قاھارمانى», رەسەي باتىرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى تالعات امانگەلدى ۇلى مۇساباەۆ تا ءۇش مارتە عارىشقا وسى بايقوڭىردان اتتاندى.
سونىمەن بىرگە, بايقوڭىر كسرو مەن ونىڭ وداقتاستارىنىڭ زىمىران-يادرولىق قالقانى بولدى, وندا كونتينەنتارالىق بالليستيكالىق زىمىراندار سىنالىپ, ەل تىنىشتىعىن كۇزەتىپ اسكەري كەزەكشىلىكتە تۇردى. «بايقوڭىر» عارىش ايلاعى جارتى عاسىردان استام ۋاقىت ىشىندە عارىش كەڭىستىگىن يگەرۋدە كوپتەگەن جاڭاشىل باستامالاردىڭ باستاۋىنا اينالدى.
كەڭەس وداعى تاراپ, قازاقستان 1991 جىلى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان كەيىن «بايقوڭىر» عارىش ايلاعى ەلىمىزدىڭ مەنشىگى بولىپ جاريالاندى. الايدا سول جىلداردا كەڭەستىك عارىش سالاسىنداعى كاسىپورىندار ءتۇرلى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر اۋماعىندا ورنالاسقاندىقتان اراداعى بايلانىس ءۇزىلىپ, «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ جاعدايى قيىنداپ, بولاشاعى ب ۇلىڭعىر كۇندەر تۋدى.
دەگەنمەن, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتارالىق كەلىسىمگە قول جەتكىزىپ, بايقوڭىردى ساقتاپ قانا قويماي, ونى ءارى قاراي دامىتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىق.
1994 جىلعى 28 ناۋرىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىن پايدالانۋدىڭ نەگىزگى قاعيدالارى مەن شارتتارى تۋرالى مەملەكەتارالىق كەلىسىمگە قول قويىلىپ, «بايقوڭىر» كەشەنى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى مەن رەسەي فەدەراتسياسى ۇكىمەتى اراسىنداعى 1994 جىلعى 10 جەلتوقسانداعى شارت بويىنشا رەسەي فەدەراتسياسىنا جالعا بەرىلدى. اتالعان شارت بويىنشا رەسەي فەدەراتسياسى «بايقوڭىر» كەشەنىن پايدالانعانى ءۇشىن ەلىمىزدىڭ بيۋدجەتىنە جىلىنا 115 ملن. اقش دوللارىن تولەيدى.
سونىمەن قاتار, بۇگىنگى كۇنى رەسەي فەدەراتسياسى عارىشتىق, ماقساتتىق, حالىقارالىق, كوممەرتسيالىق باعدارلامالار شەڭبەرىندە «بايقوڭىر» كەشەنىنىڭ پايدالانىلاتىن نىساندارىن: ستارتتىق, تەحنيكالىق, قۇراستىرۋ-سىناۋ جايلارىن, عارىش جانارمايى كەشەندەرىن جانە ت.ب. جەتىلدىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, ءبىز ستراتەگيالىق ارىپتەسىمىز رەسەيمەن بىرلەسىپ بايقوڭىردا «بايتەرەك» عارىشتىق-زىمىران كەشەنىن قۇرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە دە كەلىسكەن ەدىك. دەمەك, «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ ادامزات بالاسى ءۇشىن دە, ەلىمىز ءۇشىن دە پايداسى زور.
«بايقوڭىر» عارىش ايلاعى بۇگىنگى كۇنى دوستىق پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ نىشانىنا اينالدى. بايقوڭىر بارلىق كلاستاعى «سويۋز», «زەنيت», «پروتون», «دنەپر» عارىشتىق زىمىرانداردىڭ ناقتى ستارتتىق الاڭى بولىپ تابىلادى, الەمدە زىمىرانتاسىعىشتاردى ۇشىرۋ سانى بويىنشا جانە كوممەرتسيالىق عارىش اپپاراتتارىن ۇشىرۋ سانى بويىنشا ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى.
قازىرگى ۋاقىتتا بايقوڭىرداعى قۇقىقتىق قاتىناستار 40-تان استام حالىقارالىق شارتتارمەن رەتتەلگەن. سونىمەن قاتار, «بايقوڭىر» كەشەنىن پايدالانۋدان تۋىندايتىن ماسەلەلەر قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ «بايقوڭىر» كەشەنى بويىنشا كىشى كوميسسياسىنىڭ وتىرىستارىندا قاراستىرىلىپ وتىرادى.
– الەم بويىنشا العاندا عارىش سالاسىن دامىتۋدىڭ قازىرگى جاعدايىقالاي؟ بۇل ىسپەن قانداي ەلدەر شۇعىلدانادى؟ ولاردىڭ قانداي قىزىقتى,ءتيىمدى باعدارلامالارى بار؟ عارىش سالاسىنداعى باسەكەلەستىك قالاي ورىسالۋدا؟
– قازىرگى تاڭدا عارىش قىزمەتى بايلانىس, گەولوگيا, اۋىل شارۋاشىلىعى, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك سياقتى ءتۇرلى سالالاردا قاجەت بولاتىن جانە مەملەكەتتىك ماڭىزى بار مىندەتتەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. دۇنيە جۇزىندەگى عارىش قىزمەتى, ونىڭ عىلىمي-وندىرىستىك بازاسى جاھاندىق ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ امبەباپ زاڭدىلىقتارى مەن ۇردىستەرىنە باعىناتىن, تابيعي قىزمەت اتقاراتىن سالا بولىپ قالىپتاستى.
ءومىردىڭ ءوزى عارىشتىق قۇرالداردى كەڭىنەن پايدالانباي جاھاندىق پروبلەمالاردى شەشۋ مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن دالەلدەدى. الەمدىك تاجىريبە جوعارى تەحنولوگيالىق يندۋستريانىڭ نەگىزدەرىن قۇرۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىنىڭ ءبىرى عارىش قىزمەتىن دامىتۋ, ەلدىڭ عارىشتىق باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جانە عارىش تەحنولوگيالارىن ونەركاسىپتىك ءوندىرىسكە ەنگىزۋ بولىپ تابىلاتىنىن كورسەتتى. سوندىقتان دا ادامزاتتىڭ عارىشتى زەرتتەۋى, يگەرۋى وتە ماڭىزدى.
دۇنيە ءجۇزىنىڭ جەتەكشى ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىندا عىلىمدى قاجەتسىنەتىن, رەسۋرستاردى ساقتايتىن تەحنولوگيالار مەن وندىرىستەر ءرولىن ارتتىرۋ ءۇردىسى بايقالىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دە ىلگەرى دامۋى ءۇشىن عارىش سالاسىنىڭ ستراتەگيالىق ءمانى اسا جوعارى.
الەمدەگى عارىش دەرجاۆالارىنىڭ قاتارىنا رەسەي, اقش, فرانتسيا, ۋكراينا, قىتاي, ءۇندىستان, جاپونيا, جانە يزرايل سياقتى ەلدەر كىرەدى. بۇل ەلدەر الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىسقا قاراماستان, عارىشتىق باعدارلامالاردى ودان ءارى دامىتۋعا قىرۋار قاراجات ءبولىپ, وزدەرىنىڭ عارىش سالاسىنداعى ەلەۋلى ورنىن يەلەنۋدە. ياعني, بۇل عارىش سالاسىنا جۇمسالاتىن قاراجاتتىڭ بىرنەشە ەسە ارتىق قايتارىمى بولاتىنىن دالەلدەسە كەرەك.
ولاي بولسا, ءبىز دە ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا, عارىش يندۋسترياسى كلاستەرىنىڭ قۇرىلۋى مەن دامۋىنا, ماڭىزدى جوبالاردىڭ ىسكە اسۋىنا جانە الەمدىك عىلىمي-تەحنيكالىق كەڭىستىككە ەنۋگە جول اشاتىن تولىققاندى وتاندىق عارىش سالاسىن جاساۋىمىز قاجەت.
وسى ماقساتتى كوزدەي وتىرىپ, «قازعارىش» اگەنتتىگى شەتەلدەرمەن, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىقتى بەلسەندى دامىتۋدا. ناتيجەسىندە, عارىش سالاسىن يگەرۋ اياسىندا كوپتەگەن مەموراندۋمدار مەن كەلىسسوزدەرگە قول قويىلدى. بۇگىنگى تاڭدا عارىش قىزمەتى سالاسىنداعى ستارتەگيالىق ءارىپتەستەرمەن (رەسەي, فرانتسيا) جانە عارىش كەڭىستىگىن بەيبىت ماقساتتا زەرتتەۋ جانە پايدالانۋ سالاسىنداعى الەمدىك كوشباسشىلارمەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى ورناتىپ, دامۋدى جولعا قويدىق. بۇل ەلىمىزگە عارىش سالاسىن قۇرۋ مەن عارىش عىلىمىنداعى جەتىستىكتەردى, ەكونوميكانى دامىتۋ مۇددەسىندەگى تەحنيكا مەن تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ بويىنشا مىندەتتەردى بارىنشا تەز جانە ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
كەيىنگى جىلدارى عارىشتى بەيبىت ماقساتتا زەرتتەپ, پايدالانۋ جونىندە 4 ۇكىمەتارالىق جانە 8 سالاارالىق كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزدىك. بۇگىندە وسى مەملەكەتتەرمەن تىعىز جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز. بىلتىرعى جىلدىڭ وزىندە رەسەي فەدەراتسياسىمەن, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ پەرسپەكتيۆالىق عىلىم جانە تەحنولوگيا ينستيتۋتىمەن, ساۋد ارابياسى كورولدىگى ابدەل ءازيز اتىنداعى عىلىمي-تەحنيكالىق قالاشىعىمەن, جاپونيا مەملەكەتىمەن ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كەلىسىمدەر مەن مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. وسى باعىتتاعى جۇمىس ودان ءارى قارقىندى دامي بەرمەك.
– ەلىمىزدە ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگى قاشان قۇرىلدى؟ وعان قاندايمىندەتتەر جۇكتەلدى جانە ول مىندەتتەر بۇگىنگى كۇنى قالاي جۇزەگەاسىرىلۋدا؟ الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدە عارىش سالاسىن ودان ارىدامىتۋدىڭ ناقتى قانداي جوسپارلارى بار. ول جوسپارلاردى جۇزەگەاسىرۋعا كەدەرگى بولىپ وتىرعان جايتتەر بار ما؟
– ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2007 جىلعى 27 ناۋرىزداعى جارلىعىمەن قۇرىلدى. بۇل قازاقستاننىڭ عارىش سالاسىن دامىتۋداعى جاڭا كەزەڭدى بەلگىلەپ بەردى. قازىرگى تاڭدا, «قازعارىش» ەلباسى مەن ۇكىمەتتىڭ جان-جاقتى قولداۋىنىڭ ارقاسىندا وسى سالانى ساپالى قۇرىپ, جوعارى تەحنولوگيالى سەكتوردى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان جوبالاردى دايەكتى ىسكە اسىرىپ وتىر.
عارىش قىزمەتىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ەنگىزىلگەن. وندا عارىش سالاسىنا قاتىستى ەلدىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگەن ءتورت ءىرى جوبانى ىسكە اسىرۋ كوزدەلگەن. ولار: «KazSat» بايلانىس جانە اقپارات تاراتۋ جۇيەسىن قۇرۋ; جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋدىڭ عارىشتىق جۇيەسىن قۇرۋ; «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىندا «بايتەرەك» عارىش-زىمىران كەشەنىن قۇرۋ; عارىش اپپاراتتارىن قۇراستىرۋ-سىناۋ كەشەنىن قۇرۋ.
بۇگىنگى تاڭدا وسى اۋقىمدى ءارى ماڭىزدى جوبالار جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, بىلتىرعى جىلدىڭ ءشىلدە ايىندا «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنان ۇشىرىلعان «KazSat-2» عارىش اپپاراتىن قازاقستان تاراپى 2011 جىلدىڭ 25 قاراشاسىندا تولىق پايدالانۋعا قابىلداپ الدى. بۇگىنگى تاڭدا وتاندىق سپۋتنيك قالىپتى جاعدايدا ءوز ماقساتىنا ساي جۇمىس اتقارۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا 8 ءىرى قازاقستاندىق وپەراتور ءوز جۇمىسىن Kazsat-2 سپۋتنيگى ارقىلى ىسكە اسىرىپ وتىر. سونداي-اق, 2014 جىلى «KazSat-3» جەر سەرىگىن ۇشىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا «KazSat-4» جەر سەرىگىن دە جاساۋدىڭ ۋاقىتى كەلىپ قالار, ويتكەنى بۇل ءۇلگىدەگى كەشەننىڭ ءتيىمدى ءارى ساپالى جۇمىس اتقارۋى ءۇشىن وربيتادا كەمىندە 3 جەر سەرىگىنىڭ بولۋى قاجەت.
ال, «بايتەرەك» عارىش-زىمىران كەشەنىن قۇرۋ قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مۇددەسى ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار دۇنيە. ەكولوگيالىق جاعىنان تازا «بايتەرەك» عارىش-زىمىران كەشەنىن سالۋ – ۇلكەن بولاشاعى بار جوبا. بۇل جوبا ارقىلى ناقتى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋگە بولادى. ماسەلەن اتالمىش جوبا كونەرگەن نىسانداردى جاڭارتۋ ارقىلى «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىن ساقتاپ قالۋ, «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىن ءبىرتىندەپ قازاقستانعا وتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە تىكەلەي ىقپال ەتەدى, قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالارىن ەڭسەرۋگە ۇلكەن كومەگىن تيىگىزەدى. سونىمەن قاتار, «بايتەرەك» جوباسى قازاقستاننىڭ «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنا ناقتى ەنۋىن جانە الەمدىك كوممەرتسيالىق ۇشىرۋ رىنوگىنا كىرۋ مۇمكىندىگىن, زىمىرانتاسىعىشتاردى ءازىرلەۋ جانە ۇشىرۋدىڭ تەحنولوگيالىق وپەراتسيالارىنا تىكەلەي قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
وكىنىشكە قاراي, «بايتەرەك» عارىشزىمىران كەشەنىن قۇرۋ ماسەلەسى جوبالىق كەزەڭنەن اسپاي تۇر. جوبانىڭ باستى پروبلەماسى ونى ودان ءارى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىندە بولىپ وتىر. سوڭعى رەت رەسەي تاراپى ۇسىنعان تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە بويىنشا جوبانىڭ قۇنى جەتى ەسەگە ءوسىپ, 1 ملرد. 640 ملن. اقش دوللارىن قۇرادى. سونداي-اق بۇل كەشەن ۇشۋعا ءتيىس «انگارا» زىمىرانتاسىعىشىنىڭ نەگىزگى سيپاتى جاسالىنباي, ونى ۇشىراتىن قوندىرعىنى قۇرۋ جانە پايدالانۋعا بەرۋ مەرزىمى دە ناقتى انىقتالىپ بەلگىلەنبەي وتىر. بۇعان قوسا, بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋدا بارلىق شىعىنداردى قازاقستان جاعىنا ارتۋ ماسەلەسى تۋىنداپ وتىر. ويتكەنى, رەسەي تاراپى جوبانى ءبىرلەسىپ قارجىلاندىرۋعا قارجى تاپشىلىعىنان بارا المايتىنى ءمالىم بولدى. بۇل ماسەلە بىرنەشە رەت «قازعارىش» پەن «روسكوسموس» دەڭگەيىندە تالقىعا سالىندى. قازىرگى تاڭدا قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايعا سايكەس, قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا جوعارى دەڭگەيدە ساياسي شەشىمدەر قابىلداۋ قاجەتتىگى تۋىنداۋدا. ارينە, بۇل جەردە ەل مۇددەسى باستى نازاردا تۇرۋى ءتيىس.
سونىمەن قاتار, 2013 جىلى قابىلەتى ورتا جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ اپپاراتىن, 2014 جىلى قابىلەتى جوعارى جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ اپپاراتىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇلار دا جوعارى تەحنولوگيانىڭ بارلىق جەتىستىكتەرىنىڭ العى شەبىندە جۇرگەن شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ ءپارمەنىمەن جاسالۋدا.
بۇل جوبالاردى ءساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن عارىش قىزمەتىنىڭ عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنولوگيالىق بازاسىن دامىتۋدىڭ ماڭىزى زور. ءبىز وسى مەجەلى ءمىندەتتەردى ۋاقىتىلى ءارى ءتيىمدى ءجۇزەگە اسىرۋ ارقىلى وتاندىق عارىش قىزمەتىندە وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزە الاتىنىمىزعا سەنىمدىمىز.
– قازىرگى كۇنى وتاندىق عارىش سالاسىنىڭ ينفراقۇرىلىمدارى جەتىلدىرىلۋ ۇستىندە. بۇل قانداي ينفراقۇرىلىمدار جانە ولارعا قانداي مىندەتتەر جۇكتەلىپ وتىر؟
– ەڭ الدىمەن, ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىندا قۇرىلىسى قارقىن الىپ جاتقان ءىرى نىسان جونىندە ايتىپ وتكەن ءجون. وسىدان ەكى جىل بۇرىن, 2010 جىلى 3 شىلدەدە پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ پەن فرانتسيا ۇكىمەتى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عارىش ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى رەسمي تۇردە باستالىپ, سول جەرگە ەستەلىك بەلگى ورناتىلعان بولاتىن. «ۇلتتىق عارىش ورتالىعى» مەگا-جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە عارىش اپپاراتتارىن قۇراستىرۋ-سىناۋ كەشەنى, عارىش تەحنيكاسىنىڭ ارنايى كونسترۋكتورلىق-تەحنولوگيالىق بيۋروسى, جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ عارىش جۇيەسىنىڭ جەرۇستى سەگمەنتتەرى, جوعارى ءدالدىكتى ناۆيگاتسيا جۇيەلەرى, قازعارىشتىڭ اكىمشىلىك عيماراتى, باسقا دا الەۋمەتتىك نىساندار سياقتى عارىش ينفراقۇرىلىمىنىڭ نىساندارى بوي كوتەرەدى.
وسى جوبانى ىسكە اسىرۋدا ستراتەگيالىق ارىپتەس رەتىندە 2009 جىلى عارىش سالاسىنداعى الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى – فرانتسۋز كومپانياسى EADS Astrium تاڭدالدى. سونداي-اق, وسى كومپانيا عارىش اپپاراتتارىن, پايدالى جۇكتەمە بولشەكتەرىن جانە عارىش تەحنيكاسىنىڭ ەلەمەنتتەرىن جيناۋ جانە سىناۋ ءۇشىن جوعارى تەحنولوگيالىق كاسىپورىن – عارىش اپپاراتتارىن قۇراستىرۋ-سىناۋ كەشەنىن قۇرۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋعا قاتىسادى.
جالپى, قازاقستان مەن فرانتسيانىڭ عارىش سالاسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىگى ەلباسىنىڭ 2008 جىلعى ماۋسىمداعى فرانتسياعا ساپارىنان باستاۋ الدى. عارىش اپپاراتتارىن قۇراستىرۋ-سىناۋ كەشەنىن جالپى جوبالاۋ كەلىسىم-شارتى «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانياسى» اق-پەن «EADS-Astrium» جەتەكشى فرانتسۋز كومپانياسىنىڭ اراسىندا 2009 جىلى ماۋسىمدا لە بۋرجەدە وتكەن حالىقارالىق اۆياعارىش سالونىندا جاسالدى. فرانتسيا پرەزيدەنتىنىڭ قازاقستانعا 2009 جىلعى قازان ايىنداعى مەملەكەتتىك ساپارى كەزىندە 24 قۇجاتقا قول قويىلسا, سونىڭ تورتەۋى عارىش قىزمەتى سالاسىنا قاتىستى بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ اراسىنداعى عارىش كەڭىستىگىن بەيبىت ماقساتتاردا زەرتتەۋ جانە پايدالانۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم قازعارىش پەن فرانتسيا ۇلتتىق عارىشتىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ اراسىنداعى نەگىزگى قۇجات بولىپ تابىلادى.
سونىمەن قاتار, وتاندىق عارىش سالاسى ينفراقۇرىلىمدارىنىڭ قاتارىندا الماتى قالاسىنداعى ۇلتتىق عارىشتىق زەرتتەۋلەر مەن تەحنولوگيالار ورتالىعىن ەرەكشە اتاپ كورسەتۋگە بولادى. ونىڭ قۇرامىنا ۆ.گ. فەسەنكوۆ اتىنداعى استروفيزيكا ينستيتۋتى, يونوسفەرا ينستيتۋتى, ءو.م. سۇلتانعازين اتىنداعى عارىشتىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى, عارىشتىق تەحنيكالار مەن تەحنولوگيالار ينستيتۋتى سياقتى ءتورت عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى كىرەدى.
اقمولا وبلىسى اقكول قالاسىندا وتاندىق بايلانىس جانە حابار تاراتۋ سپۋتنيكتەرىن جەردەن باسقارۋ كەشەنى ورنالاسقان. وسى جىلى تەلەكوممۋنيكاتسيالىق «كازسات» جەر سەرىگى جۇيەسىنىڭ تىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ساپاسىن كوتەرۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان الماتى وبلىسىنداعى عارىش اپپاراتتارىن رەزەرۆتى جەرۇستى باسقارۋ كەشەنى جانە بايلانىس مونيتورينگى جۇيەسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلەدى.
– عارىش سالاسىن العاشقى بولىپ يگەرگەن مەملەكەتتەر بۇل سالادان كول-كوسىر پايدا تاۋىپ وتىر دەپ ەستيمىز. ول پايدا قالاي قۇرالادى؟ ءبىزدىڭ جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان عارىش سالاسىنان بولاشاقتا قانداي ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتەر كۇتە الامىز؟
– الەمدiك عارىش قىزمەتiنiڭ قازىرگى احۋالى مەن دامۋ كەلەشەگى ونىڭ جاھاندىق ەكونوميكادا جەكە تولىققاندى رىنوك رەتىندە قالىپتاسقانىن كورسەتەدi.
ماسەلەن, 2011 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا الەمدiك عارىش رىنوگىنىڭ بىرلەسىپ تاپقان پايداسىنىڭ مولشەرى 2010 جىلعا قاراعاندا 12,2 پايىزعا ءوسىپ, جالپى جيىنى 289,77 ملرد. اقش دوللارىن قۇرادى. وسى ۋاقىتتاعى ۇشىرۋلار سانى 2010 جىلى 74 بولسا, 2011 جىلى 80-گە دەيىن وسكەن, سونداي-اق پايدالى جۇكتىڭ سانى 118-دەن 127-گە دەيىن ارتتى.
الەم بويىنشا ازاماتتىق جانە اسكەري عارىش جوبالارىنا جۇمسالاتىن جالپى شىعىندار 2010 جىلعا قاراعاندا 2011 جىلى 2 پايىزعا تومەندەپ, 70 ملرد. اقش دوللارىن قۇراعان. ياعني ءبىر جىلدىڭ ىشىندە تۇسكەن پايدا شىققان شىعىننان بىرنەشە ەسە اسىپ ءتۇسىپ وتىر.
ال, قازاقستان بايلانىس جانە حابار تاراتۋعا باعىتتالعان «KazSat-2» سپۋتنيگىن ۇشىرىپ, قازاقستاندىق بايلانىس وپەراتورلارىنىڭ ءوز ەلىنىڭ بيۋدجەتىنە پايدا ءتۇسىرۋىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ودان تۇسەتىن پايدا مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتەرگە كوپ ۇزاماي كوز جەتكىزەتىن بولامىز.
نەگىزىنەن, عارىشتىق دامۋ, عارىش سالاسى, عارىشتىق ينفراقۇرىلىم دەگەندە, ءبىز كوبىنەسە بايقوڭىردى, ونداعى زىمىران-تاسىعىشتاردى, عارىش ايلاعىن جالعا الۋ مەرزىمىن, ودان تۇسەتىن پايدانى ءسوز ەتەمىز. ال, شىن مانىندە, ءبىز عارىش يندۋسترياسى دامىعان ەل بولامىز دەسەك, عارىشتىق عىلىمي-زەرتتەۋلەر, عارىشتىق تەحنيكا جاساۋ جۇمىستارىنا ايرىقشا ءمان بەرۋىمىز قاجەت. وسكەلەڭ ۇرپاقتى عىلىم-بىلىممەن سۋسىنداۋعا كوپ كوڭىل ءبولىپ, ءوز ماماندارىمىزدى تاربيەلەۋگە كۇش سالۋىمىز كەرەك.
– عارىش سالاسىن كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاعدايى قالاي؟ بۇل ىستە قانداي ەلدەردىڭ كومەگى مەن تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ وتىرسىزدار؟ بولاشاقتا عارىش سالاسىنا قاتىستى كادرلاردى ءوز ەلىمىزدە دايىنداۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى بار ما؟
– ارينە, ەكونوميكانىڭ كەز كەلگەن سالاسى ءۇشىن بىلىكتى ماماندار اۋاداي قاجەت. ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ دامۋىندا عارىش قىزمەتى تىڭ سالا بولعاندىقتان, كاسىبي ماماندار تاپشى دەۋگە بولادى.
نەگىزىنەن, بۇگىندە ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز وسى كۇردەلى سالانى يگەرۋگە تالپىنعاندارعا جان-جاقتى جاعداي جاساپ, قولداۋ كورسەتۋدە. ماسەلەن, عارىش سالاسىنداعى مامانداردى كەشەندى دايارلاۋدى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا قازعارىش پەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى اراسىندا ىنتىماقتاستىق جانە ءوزارا ارەكەتتەستىك تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلىپ, قازعارىشتىڭ ۇسىنىسىمەن عارىش سالاسىنا ارنالعان مامانداردى دايارلاۋ بويىنشا بازالىق جوعارى وقۋ ورىندارى رەتىندە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, الماتى ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس ينستيتۋتى, ازاماتتىق اۆياتسيا اكادەمياسى انىقتالعان. اتالمىش جوعارى وقۋ ورىندارىندا 70-كە جۋىق ستۋدەنت ماماندىق الۋدا.
سونىمەن قاتار, 1996 جىلدان باستاپ بايقوڭىر قالاسىندا ورنالاسقان «ۆوسحود» ماسكەۋ اۆياتسيالىق ينستيتۋتىندا 205 قازاقستاندىق ازامات ءبىلىم الۋدا. وسى ماقساتتا ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى 2008 جىلدان بەرى جىل سايىن 45 وقۋ گرانتىن ءبولىپ وتىرادى.
سونداي-اق, اۆياتسيا سالاسى بويىنشا بىلىكتى ماماندار دايىنداۋ «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا دا جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇگىنگى تاڭدا 29 ستيپەنديات رەسەي, يرلانديا, مالايزيا, ۇلىبريتانيا, اقش, گەرمانيا, نيدەرلاندى جانە كانادا مەملەكەتتەرىندە ءوز بىلىمدەرىن شىڭداپ ءجۇر.
عارىش سالاسىنداعى جۇمىستار كۇردەلى قىزمەتتەردىڭ ءبىرى بولعاندىقتان, جوعارى ءبىلىم الىپ كەلگەن ماماننىڭ دا جۇمىستى بىردەن الىپ كەتۋى مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان, قازعارىش رەسپۋبليكالىق باعدارلاما شەڭبەرىندە عارىش سالاسىنداعى مامانداردى قايتا دايارلاۋ جانە ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا جۇيەلى تۇردە شەتەلدە تاعىلىمدامادان ءوتۋدى جانە وقۋ سەمينارلارىن ۇيىمداستىرىپ كەلەدى.
سونىمەن قاتار, قازعارىشتىڭ ىسكە اسىرىپ جاتقان جوبالارىنىڭ شەڭبەرىندە ۆەدومستۆولىق باعىنىستى ۇيىمدار كادرلارىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا بىرقاتار ءىس-شارالار وتكىزۋدە. مىسالى, «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى مەن «Astrium SAS» فرانتسۋز كومپانياسى اراسىنداعى كەلىسىم-شارت اياسىندا فرانتسيانىڭ كاسىپورىندارىندا جيىرمادان استام قازاقستاندىق ينجەنەر وندىرىستىك ءتاجىريبەدەن ءوتىپ, پراكتيكالىق ءبىلىم الۋ ءۇشىن انگلياعا اتتانىپ كەتتى. ال, اعىمداعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا فرانتسياعا كەزەكتى قازاقستاندىق ينجەنەرلەر توبى جىبەرىلدى.
عارىش سالاسىنا قاجەتتى بىلىكتى مامان دايارلاۋ ءىسى ەش ۋاقىتتا نازاردان تىس قالمايتىنى اسا ماڭىزدى ماسەلە. قازعارىش بۇل باعىتتاعى جۇمىستارعا ەرەكشە كوڭىل بولەدى جانە جاس ازاماتتارىمىزدىڭ عارىش ماماندىقتارىن يگەرۋىنە قولداۋ كورسەتە بەرمەك.
– عارىشقا ۇشاتىن سپۋتنيكتەردى دايىنداۋدىڭ جايى قالاي؟ ول سپۋتنيكتەر قانداي ەلدەردىڭ, قانداي كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىمەن دايىندالادى؟ سپۋتنيكتەردى دايىنداۋعا كەتكەن قاراجات اقتالا ما؟
– عارىش قىزمەتىن دامىتۋدىڭ سالالىق باعدارلاماسى جانە 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان قازاقستاندى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا سايكەس ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگى «Kazsat» سپۋتنيكتىك بايلانىس جانە حابار تاراتۋ جۇيەسىن قۇرۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋدا. وسى جوبا شەڭبەرىندە «Kazsat-2» اپپاراتىنىڭ جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ جانە «Kazsat-3» عارىش اپپاراتىن ۇشىرۋ, عارىش اپپاراتتارىن رەزەرۆتىك جەرۇستى باسقارۋ كەشەنىن قۇرۋ جۇمىستارىنىڭ ءساتتى اتقارىلىپ جاتقانىن ايتىپ وتۋگە بولادى.
بىلتىردان بەرى «KazSat-2» عارىش اپپاراتى ىسكە قوسىلعانىن ايتىپ ءوتتىم. قازىرگى ۋاقىتتا «KazSat-2» سپۋتنيگىنىڭ ترانسپوندەرلەرىن ۇسىنۋ بويىنشا قىزمەت كورسەتۋگە 8 ۇيىممەن شارت جاسالدى. جالپى, شارتتىق مىندەتتەمەلەر بويىنشا «KazSat-2» سپۋتنيگىنىڭ رەسۋرسىن جۇكتەۋ 43,17 پايىزدى قۇرايدى.
كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى بەكىتكەن «KazSat-2» سپۋتنيگىنە قازاقستاندىق بايلانىس وپەراتورلارىنىڭ اۋىسۋ جوسپار-كەستەسىنە سايكەس سپۋتنيكتىڭ جۇكتەلۋى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 48,5 پايىزدى قۇراۋى ءتيىس.
مەنشىكتى بايلانىس سپۋتنيكتىك جۇيەسىن قۇرۋ, قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە شەتەلدىك بايلانىس سپۋتنيكتەرى رەسۋرستارىن جالعا العانى ءۇشىن جىلىنا شامامەن 35-40 ملن. دوللار كولەمىندە جۇمسالاتىن قاراجاتتى ۇنەمدەۋ ماقساتىندا «KazSat-2» جوباسىن قارجىلاندىرۋ مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن جۇزەگە اسىرىلادى. وسى قاراجات 7-8 جىلدىڭ ىشىندە 115 ملن. اقش دوللارى كولەمىندە اقتالىپ شىعادى دەپ كۇتىلۋدە.
«KazSat-3» جوباسى بويىنشا باس مەردىگەردى تاڭداۋ بويىنشا ەكى رەت كونكۋرس جۇرگىزىلىپ, ءناتيجەسىندە «م.ف.رەشەتنەۆ اتىنداعى اقپاراتتىق سپۋتنيكتىك جۇيەلەر» اكتسيونەرلىك قوعامى باس مەردىگەر رەتىندە بەلگىلەنىپ, قازىر جۇمىستار كەستەگە سايكەس ءتيىستى دەڭگەيدە ءجۇرىپ جاتىر.
– ءوزىڭىزدىڭ كوڭىلىڭىزدە جۇرگەن ماسەلەلەر بولسا, ونى دا ورتاعا سالا كەتسەڭىز.
– قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى وتكەن 20 جىلدا ساياسي, ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەر بولماعاندىقتان, عارىش قىزمەتىمەن اينالىسۋدا بەلسەندىلىك تانىتا المادى. كەيىنگى 5 جىل ىشىندە ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگى قۇرىلعاننان بەرى قارقىندى جۇمىستاردى جۇرگىزۋ قولعا الىنۋدا. ارينە, عارىشتىق جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋى قوماقتى قارجى مەن ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتەتىنى انىق. بىراق, بۇل جوبالار ىسكە اسقان كەزدە, باسقا سالالاردىڭ دا دامۋىنا سەپ بولىپ, ەل ەكونوميكاسىنا قىرۋار پايدا اكەلىپ, قاۋىپسىزدىك پەن قورعانىس ماسەلەلەرىنە دە سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز. الەمدىك ەكونوميكانىڭ بولجاۋىندا عارىشقا جۇمسالعان ءار دوللار 6-7 دوللار ءوسىم بولىپ كىرەتىنى ەسكەرەتىن ءجايت بولار. وسى سەبەپتى الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەرى عارىش سالاسىن دامىتۋعا قارجى اياپ جاتقان جوق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».