ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتى – مەملەكەت تۇراقتىلىعى مەن دامۋىنىڭ نەگىزى

مەملەكەت باسشىسىنىڭ VIII ازاماتتىق فورۋمدا سويلەگەن ءسوزى بيىلعى 5 قازانداعى حالىققا جولداۋىنىڭ زاڭدى جالعاسى ىسپەتتى بولدى. جولداۋدا ازا­مات­تىق قوعامعا دەگەن مەسسەدجدەر – قازاقستاندىقتاردىڭ جۇرگى­زىلىپ جاتقان وزگەرىستەرگە قاتىس­تىلىعى, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇ­قىق­تارىن قورعاۋداعى ۇەۇ ءرولىن ارتتىرۋ, كەرى بايلانىستى نى­عايتۋ, جاڭعىرتۋدىڭ جو­با­لىق ءوفيسىن اشۋ تۋرالى كە­ڭى­نەن قامتىلعان ەدى. فورۋمدا قا­زاق­ستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى تۋرالى ساليقالى ءسوز قوزعالدى. 

ءبىز ءۇشىن قو­عامدىق دامۋ مودە­لىن جا­ڭا­­دان ساراپتايتىن ۋاقىت كەلدى. ال­دى­مىزداعى سىن-تاۋەكەلدەردى ەڭ­سەرۋ ءۇشىن مەملە­كەت­تىڭ كۇشى جەت­كى­لىكسىز. وعان بار­لىق ازاماتتار تار­تىل­ۋى قاجەت. قوعامدىق دامۋ مينيس­ترلىگىنىڭ قۇرىلۋى – وسى سالا­نى قايتا جانداندىرۋ, جاڭعىرتۋ ءۇشىن بيلىك تاراپىنان جاسالعان ناقتى قادام دەسە دە بولادى. 

ىشكى ساياسات سىرتقى ساياسي جە­­­­تىس­­­­تىك­تەرمەن ۇنەمى ۇشتاسىپ, قا­نات­­­­تاسىپ وتىرۋى ءتيىس. مىنە, وسى تۇرعىدان العاندا, VIII ازاماتتىق فورۋمنىڭ ايا­سىندا مەملەكەت پەن ازاماتتىق قو­­عام اراسىنداعى سوڭعى ون بەس جىلدا بولماعان ەڭ جوعارى دەڭ­­گەي­دەگى ديالوگ بولدى دەپ سەنىم­مەن ايتا الامىز. 

جالپى, بۇعان دەيىنگى وتكەن ازا­­ماتتىق فورۋمداردىڭ دا تاري­­حي ءمانىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. 2003 جانە 2005 جىلدارداعى فو­رۋم مەملەكەت پەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار (ۇەۇ) اراسىنداعى ءوزا­­را ءىس-قيمىلدىڭ تۇتاس ينستي­تۋتسي­­ونالدىق بازاسىن ورنا­تۋعا مۇم­­كىندىك بەردى. ساياسي ديا­لوگ­تار سەرياسىنان كەيىن ازا­مات­­تىق قوعامدى دامىتۋدىڭ 2006-2011 جىلدارعا ارنالعان تۇ­جى­رىمداماسى قابىلداندى. تۇجىرىمدامادا ناقتى باعىتتار بەلگىلەنىپ, قوعامدىق كەڭەستەر جۇيەسىن دامىتۋعا, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىستى ىسكە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋدى قالىپتاستىرۋعا قاتىستى شارالار قابىلداندى.

سولاي بولا تۇرا, «مەملەكەت دامۋ­ىنىڭ جاڭا كەزەڭىندە ازا­مات­تىق قوعام, قوعامدىق كەلىسىمنىڭ شارتى قانداي بولۋى ءتيىس؟» دەگەن اۋقىمدى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرىلمەگەن سوڭ, كوزقاراستاردىڭ ۋاقىتشا الشاقتىعى پايدا بولدى. ونىڭ ورنىن ءارتۇرلى يدەو­لو­گيا­لىق قايشىلىقتار تول­تىر­عانىمەن, ولار ساياسي جۇ­مىس­تىڭ ناقتى مازمۇنىن الماس­تىرا المادى.

بۇل رەتتە پرەزيدەنتتىڭ 2018 جىلعى 28 قاراشادا فورۋمدا ايتقان يدەيالارى مەن تاپسىرمالارى قازاقستانداعى ازاماتتىق سەك­توردى جانداندىرىپ, دام­ى­تۋ­عا سەرپىن بەرىپ وتىر. 

بىرىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسى ۇەۇ قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ولاردىڭ ءوز مارتەبەسىن راستايتىن جاڭا تسيفرلى شەشىم ازىرلەۋدى تاپسىردى.

مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپ­سىرىستى جەتىلدىرۋ قاجەت­تى­گى تۋىن­­داپ وتىر. ونىڭ مەم­لە­كەت­­­­­­تىك ساتىپ الۋدىڭ تەندەر­لىك قا­عي­­داتتارىنا نەگىزدەلۋى ۇكى­­­­مەت­­تىك ەمەس سەكتور قۇرى­لى­مى­­­نىڭ بۇ­زىل­ۋىنا الىپ كەلدى. وسىنىڭ سال­دا­رىنان ۇەۇ-نىڭ مەملەكەتتىڭ قو­لىنا قاراپ وتىراتىن, سالىق تو­لەۋ­شىلەردىڭ اق­شا­سىنا ءومىر سۇرە­تىن جانە ءبىر كۇندىك تۇتاس كونگلو­مەراتى پايدا بولدى.

ەلدى ساياسي جاڭعىرتۋ پرو­تسە­­سىن­دەگى جاڭالىق − ەندى ۆەري­في­كا­تسيالانعان ۇەۇ ەلەك­ترون­دى ءتىزىلىمىن قالىپتاستىرۋ ەرىكتى نە­گىزدە جۇرگىزىلەتىن بولادى. ارينە, مەملەكەت ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جوبالار جونىندەگى ما­لىم­ەتتەر تۋرالى ەسەپ بەرۋدى ول ۇيىم­داردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە قالدىرادى.  بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە وسى ەكى اتال­­­­عان قۇ­رال پاراللەل ارە­­­­­كەت ەتەدى. ەڭ باستىسى, ءبىز ۇەۇ-نى ەسەپ­تى­لىكتى تاپسىرۋعا ماج­­بۇرلەيتىن پارا­دوك­سالدى جاع­داي­دان قۇتى­لاتىن بولامىز. بۇل ءوز ەركى­مەن ىسكە اسىرىلۋى كەرەك. بىراق تەك اشىق جانە اۋديت­تەلگەن ەسەبى بار ۇەۇ قارجى­­لاندىرۋعا ۇسىنىلۋى ءتيىس.

سوندا سەكتورلار اراسىندا ءوزارا سەنىم ورنايدى.

بۇل رەتتە ۇەۇ ەلەكتروندى ءتىزىلىمى بيزنەس پەن دونورلار ءۇشىن تىرەك بولۋى ءتيىس.

بلو­ك­چەيندەر مەن سمارت-كە­لى­سىمشارتتاردىڭ قا­ز­­ىر­گى زامان­عى ادىستەرى ارقىلى ۇەۇ-نى قار­جى­لان­دىرۋعا ار­نال­­عان كونكۋرستىق را­سىمدەر جەڭىلدەتىلەدى. بيۋرو­كرا­تيالىق كەدەرگىلەر ازايادى.

ۇەۇ-نىڭ ستا­تيستيكالىق ەسەپ­­­­تەرىن رەتكە كەلتىرۋ جانە بىر­ىز­­دەندىرۋ, ۇيىمدىق-قۇقىقتىق جا­عىنان جەتىلدىرۋ قاجەت. ارە­كەت­سىز ۇەۇ ۇلەسىن قىسقارتۋ ءۇشىن بانكروتتىق ءتاسىلدى قولدانۋعا بولادى.

ەكىنشىدەن, ازاماتتىق فو­رۋم­نىڭ باستاماسىنا ساي­كەس ۇكىمەت­تىك ەمەس سەكتور ەكو­نو­مي­كا­نىڭ نەعۇرلىم ۇيلە­­سىم­دى جانە سينەرگيالىق بولىگى بولۋى ءتيىس.

ازاماتتىق فورۋم قۇرىلعان 15 جىل ىشىندە مەملەكەتتىك- الەۋ­مەتتىك تاپسىرىستى قارجى­لاندىرۋ 65 ەسەگە ءوستى. الاي­دا بىزدەگى ۇەۇ سەكتورىندا جۇمىس­پەن قامتۋ ەڭبەككە قا­بى­لەت­تى حالىقتىڭ كەمىندە ءبىر پايى­زىن قۇرايدى, ال الەمدىك تاجى­ريبەدە بۇل كورسەتكىش 15-20% - عا جەتەدى. 

سونىمەن قاتار بىزدە ەرىك­تى­لىكتى دامىتۋ بويىنشا ۇلكەن الەۋەت بار. ونى اقىسىز ەڭبەك فاك­تورى رەتىندە قابىلداعانمەن, ول دا سالىمداردى تالاپ ەتەدى. قاز­­اقستانعا ۆولونتەرلەر بويىن­شا تاجىريبە دە, ارىپتەستىك تە قا­جەت.

قازاقستان KPI دەپ اتالاتىن ستراتەگيالىق جوسپارلاردى قا­لىپ­تاستىرۋدىڭ الەمدىك پا­را­ديگ­ما­سىنا سۇيەنەدى, الايدا مۇنىڭ ءبارى ءتيىستى ازاماتتىق باقى­لاۋ­دى تالاپ ەتەدى. مىسالى, 2010 جىل­دان باستاپ ەلىمىزدە مەم­لە­كەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ تيىم­­دىلىگىن باعالاۋ قولدانىلىپ كەلە­دى, الايدا بىزدە ونى مەم­لە­كەت­تىك ورگانداردىڭ وزدەرى جاسايدى. الەمدە مۇنى ۇەۇ ىسكە اسىرادى. نەمەسە فورۋمدا ايتى­ل­­عان ۇسىنىستاردىڭ ءبىرى − جولداۋ­­لار مەن ستراتەگيالىق جوس­پار­لاردى ناسيحاتتاۋدا ءداس­تۇر­لى اقپاراتتى-ناسيحاتتىق توپتاردىڭ ورنىن ۇەۇ باسۋى كەرەك.

ءىس جۇزىندە ءبىز ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­داردىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارعا كىرۋىنە شەكتەۋ بار ەكەنىن بىلە­مىز. ونى ازايتۋ ءۇشىن جاڭا تاجىري­بەلەر مەن الەۋ­مەت­تىك تەحنو­لوگيالاردى تارتۋ قاجەت. حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ور­تا­لىقتارىنان باستاپ, بارلىق مەم­لەكەتتىك ورگاندارعا بارۋدىڭ كەدەرگىسىز ۇلگىلەرىن جاساۋ كەرەك. 

قازىر باس پروكۋراتۋرا, ال­­ماتى, استانا اكىمدىكتەرى, جوعار­عى سوت وسى ۇلگىگە كوشتى. بىر­اق مۇ­نىڭ ءبارى تۇراقتى جانە ستان­­­دارت­تالعان بولۋى ءتيىس. ءبىز مەم­لە­كەت­تىك قىزمەتتەردى ەلەك­ترون­دى فورماتقا كوشىرەمىز, الايدا بۇل ءوزارا ءىس-قيمىلعا قاجەت­تىلىكتى اياعىنا دەيىن الىپ تاس­تا­­مايدى. حالىقپەن كەرى بايلا­­نىس بولۋى شارت.

سونداي-اق ۇەۇ-نىڭ ەكو­نو­مي­كاعا نەعۇرلىم تىعىز كىرىگۋى اياسىندا قازاقستاندىق بيز­نەس­تىڭ ازاماتتىق قوعام مەن الەۋ­مەت­تىك جاۋاپكەرشىلىككە بەت بۇرا باستا­عا­نىن ايتقان ءجون. بۇل جولدا, ياعني قايىرىمدىلىق پەن دونور بول­عىسى كەلەتىندەر ءۇشىن جانە ولار­دى قولداۋعا مۇقتاج ادامدار ءبىر-ءبىرىن تابۋ ءۇشىن كوپتەگەن كەدەرگىلەردى جويۋ كەرەك. الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس, بيزنەستىڭ ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن دامىتۋداعى ۇلەسىن كەم دەگەندە ءتورت ەسە ۇلعايتۋ كەرەك.

ۇشىنشىدەن, وتكەن ازاماتتىق فورۋم مەملەكەت پەن ۇەۇ ارا­سىن­داعى ديالوگ ءۇشىن جاڭا فورمات بولدى.

ءبىز مەملەكەت ءۇشىن نە ىستەۋ كە­رەك­تىگىن كۇتپەي-اق, كوپ نار­سەنى وزدەرى جاساعىسى كەلەتىن ازا­ماتتاردىڭ جوعارى رۋحىنا جانە دايىندىعىنا كۋا بولدىق. قا­زاق­ستاندا قولداۋشىدان ىن­تا­لان­دىرۋشىعا اۋىسۋدىڭ قوعامدىق ترانسفورماتسياسى ءجۇرىپ جاتىر. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىز ءار ازاماتتىڭ الەۋەتىن قالاۋىنشا ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن مەملەكەت تۋرالى ايتۋىمىز كەرەك. 

بۇل تۇرعىدا ءبىز ءۇشىن ناقتى ءىجو-ءنىڭ قاراپايىم ولشەمىنە قاراعاندا جوعارى بولاتىن ءومىر ساپاسىن باعالاۋدىڭ ينكليۋزيۆتى ءادىسناماسىن تاڭداۋ ماڭىزدى.

سوندىقتان وسى ازاماتتىق فورۋمدا بۇۇ-نىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇراقتى دامۋ ماقساتتارى باسشىلىققا الىندى. 17 تۇراقتى دامۋ ماقساتى مەن 169 ينديكاتوردى تالقىلاۋ قازاقستانداعى بۇۇ اگەنتتىكتەرىنىڭ قولداۋىمەن بەس الاڭدا وتكىزىلدى. 

تور­تىن­­شىدەن, فورۋمدا مەملەكەت باسشى­سى 2025 جىل­عا دەيىن­گى قو­­عام­دىق دامۋ تۇ­جى­رىم­­­­داماسىن ازىر­لەۋدى تاپسىردى. بۇل مىندەت ۇكىمەتتىڭ 2025 جىلعا دەيىن قابىلدانعان سترا­تەگيالىق جوس­پا­رىمەن ۇي­لە­سىپ وتىر.

الداعى ۋاقىتتا ءبىز ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ, وزگەرىستەرگە دە دايىن بولۋىمىز كەرەك. 

2019 جىلى جاستار جىلى دەپ جاريالاندى جانە بۇل كەزدەي­سوق­تىق ەمەس. ەكى-ءۇش جىلدان كەيىن حالىق سانىنىڭ ءوسۋىن كۇتىپ وتىرمىز. بۇل 90-جىلدارداعى دەموگرافيالىق قۇلدىراۋدان قۇتىلۋ ءۇشىن سەرپىلىس بولماق. قوعام قۇرىلىمىنداعى جاستار سانى مەن ۇلەس سالماعى وسەدى. سول ءۇشىن دە ينفراقۇرىلىم, مەك­تەپتەر, ەڭ باستىسى قۇن­دى­لىق­تار ينستيتۋتتارىن دايىن­داۋ­عا ءتيىسپىز. ەندى ۇلت ينۆەستيتسيانى جاستارعا سالۋى كەرەك. جاستاردىڭ جۇمىسپەن قام­تى­ل­ۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ساپالى كرەا­تيۆتى جۇمىس ورىندارىن ۇسىنۋ جونىندەگى بازا قاجەت بولادى.

وسىعان وراي ازاماتتىق سەكتور دا توپتاسۋى قاجەت. مەملەكەت پەن ۇەۇ اراسىنداعى دامىپ كەلە جاتقان ديالوگتىڭ وزەگى قا­زاق­ستاننىڭ ازاماتتىق اليانسى بولۋعا ءتيىس.

ءبىز ونى قايتا قۇرىلىمداۋدى اياق­تاۋى­مىز كەرەك جانە ەڭ ماڭىز­دى­سى, ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتورداعى سانانى وزگەرتكەن ابزال. بىزگە بۇل سالانى دامى­تىپ, سونىڭ ىشىندە جاس­تار باستا­ما­لارىن قولداعان دۇرىس. اۋىل­دىق ۇەۇ-نى, جەر­گى­لىك­تى قوعام­داس­تىقتاردىڭ تۇراق­تى­لى­عى­نا باعىتتالعان جوبالاردى دامىتۋ كومپونەنتى كەڭەيتىلۋى ءتيىس.

وسى ورايدا, مەملەكەت باس­شى­­سىنىڭ تاپسىرماسى بويىن­شا ۇكىمەتتىڭ 2019-2025 جىل­دار­عا ارنالعان ءىس-قيمىل جوس­پا­رى ازىرلەنۋدە, وعان فورۋمدا ازاماتتىق سەكتور وكىلدەرى ايت­قان ۇسىنىستاردىڭ بارلىعى ەنگىزىلەدى.

قازىر قوعامدىق دامۋ مينيس­تر­لىگى قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليان­سىمەن بىرلەسە وتىرىپ, وسى ماسە­لەنى پىسىقتاپ جاتىر. 90-عا جۋىق ۇسىنىم 13 باعىت بويىن­شا ءتۇستى. ونىڭ ىشىندە زاڭ جوبا­لارىن قاراۋدا جانە ساياسي شەشىم­دەر قابىلداۋدا ۇەۇ ءرولىن كۇشەي­تۋ, ۇەۇ تۋرالى زاڭنامانى جەتىل­دىرۋ, تەرمينولوگيالىق جانە ۇعىمدىق جۇمىس, ۇەۇ-نىڭ ۇيىم­دىق-قۇقىقتىق نىساندارىن قايتا جاساقتاۋ ماسەلەلەرى بار.

سونىمەن قاتار ۇكىمەتتىڭ اشىق­تىعى مەن ايقىندىلىعىن ارت­تىرۋ, ول ءۇشىن ەڭ ۇزدىك الەمدىك تاجىريبەنى الۋ.

بيۋدجەت اشىق­تى­عى باستاماسىن قولداۋ;

ينكليۋزيۆتى قوعام قۇرۋ, دامۋ ەرەك­شە­لىكتەرى بار بالالارعا قىز­مەت كورسەتەتىن ۇەۇ ىنتالان­دىرۋ, پاتروناتتىق تاربيە نىساندارىن دامىتۋ, جەتىم بالالار سانىن ازايتۋ. قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن دامىتۋ;

ازاماتتىق بەلسەندىلىكتى دا­مى­تۋعا جانە حالىقتىڭ الەۋ­مەت­تىك ءالسىز توپتارىمەن جۇمىس ىس­تەۋگە باعىتتالعان ۇەۇ جوبالا­رىن اقپاراتتىق قولداۋ;

اۋىلدىق جەرلەردەگى جوبالار­دى قولداۋ. تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇ­قىق­تارىن قورعاۋداعى ۇەۇ ءرولىن ارت­تىرۋ;

مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپ­سى­رىستى جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جوبالارىن قارجى­لاندىرۋ جۇيەسىن, سالىق زاڭ­نا­ما­سىن جەتىلدىرۋ, ۇەۇ جوبالارىنا دو­نورلاردىڭ قاراجاتىن تارتۋ. مە­دياتسيا ينستيتۋتىن دامىتۋعا ۇەۇ تارتۋ;

بۇۇ-نىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىن يم­پلە­­­مەنتاتسيالاۋ. ازاماتتىق قوعام­داردىڭ ديالوگى ارقىلى سىرتقى بايلانىستار مەن باي­لا­ن­­ىس­­تاردى دامىتۋ;

سونداي-اق ازاماتتىق با­قى­لاۋ, ازاماتتىق مادەنيەتكە باۋلۋ مەن الەۋمەتتىك يننوۆاتسيالار قامتىلعان.

وسى ناقتى ۇسىنىس­تار مەم­لە­كەت­تىك ورگاندارعا, اكىمدىكتەرگە كە­لىسۋگە جىبەرىلەدى. ازاماتتىق قو­عام وكىلدەرىمەن تالقىلانادى. 

بۇل ءىستى ءبىز جاقىندا, ۋاكىلەتتى ورگان جانىنداعى ۇيلەستىرۋ كە­ڭە­سىنىڭ وتىرىسىندا باستاپ كەتەمىز.

تۇتاستاي العاندا, ۇكىمەت باع­دار­­­لامانىڭ اۋقىمىن انىق­تا­ۋى ءتيىس. قولىمىزدان كەلەتىن نەمەسە وي­لاستىرۋدى تالاپ ەتەتىن ماسەلەلەردى وبەكتيۆتى باعالاۋ قاجەت. 

ەڭ باستىسى, فورۋم بىزگە كەرى جولدىڭ جوق ەكەنىن كورسەتتى. ءبىر ورىندا تۇرۋعا بولمايدى. ينەرتسيالىق مودەل بويىنشا دا قوزعالۋعا بولمايدى. ازاماتتىق قوعامدى جاڭارتىپ, جاڭعىرتۋدا وراسان سەرپىلىس جاساۋ كەرەك. سەبەبى ازاماتتىق قوعام قازىرگى الەمدەگى تاۋەكەلدەردىڭ الدىندا مەملەكەتتىڭ سەنىمدى وداقتاسىنا اينالادى.

بارلىق قيىندىقتى اۋىز­بىرلىكپەن عانا جەڭە الامىز.

دارحان كالەتاەۆ, 

قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى