قالام – قانداۋىردان دا قۋاتتى قۇرال

قالام – قانداۋىردان دا قۋاتتى قۇرال

باق ءتىلى ءمىنسىز بولسىن دەسەك…

بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا قازاق تىلىندە 449 گازەت پەن 117 جۋرنال شىعادى ەكەن. ونىڭ سىرتىندا قازاق, ورىس تىلدە­رىندە ەكى تىلدە شىعاتىن گازەت-جۋرنالدار تاعى بار. كەڭەستىك داۋىرمەن سالىس­تىر­عاندا قازاق باسىلىمدارى سا­نى­نىڭ بۇلاي ارتۋى تاۋەل­سىزدىك ارقاسىندا قول جەتكەن جەتىستىك ەكەنى داۋسىز. وسى باسىلىمدار قازاق ءتىلىنىڭ شە­شى­مىن تاپپاعان سان الۋان ماسە­لەلەرىن ۇزدىكسىز كو­تەرىپ, ءتىلىمىزدىڭ دامۋىنا, ونىڭ اتا زاڭدا كورسەتىلگەن مارتە­بە­سى­نە سايكەس قولدا­نى­لۋى­نا قات­ىس­تى جازۋدان جال­ىق­قان ەمەس. تەك جۋرنا­ليس­تەر­دىڭ عا­نا ەمەس, ءتىلشى عالىمدار مەن فيلولوگتاردىڭ, ءتىل جانا­شىر­لارى مەن ءتۇرلى سالا ماماندارى تاراپىنان ءتىلدىڭ جايىن ءسوز ەتكەن سان الۋان ما­قا­لالار دا نەگىزىنەن قازاق ءتى­لىن­دە جارىق كورەتىن گازەت-جۋر­نالدارىمىز ارقىلى قال­ىڭ جۇرتشىلىققا جول تارتادى.

باق ءتىلى ءمىنسىز بولسىن دەسەك…

بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا قازاق تىلىندە 449 گازەت پەن 117 جۋرنال شىعادى ەكەن. ونىڭ سىرتىندا قازاق, ورىس تىلدە­رىندە ەكى تىلدە شىعاتىن گازەت-جۋرنالدار تاعى بار. كەڭەستىك داۋىرمەن سالىس­تىر­عاندا قازاق باسىلىمدارى سا­نى­نىڭ بۇلاي ارتۋى تاۋەل­سىزدىك ارقاسىندا قول جەتكەن جەتىستىك ەكەنى داۋسىز. وسى باسىلىمدار قازاق ءتىلىنىڭ شە­شى­مىن تاپپاعان سان الۋان ماسە­لەلەرىن ۇزدىكسىز كو­تەرىپ, ءتىلىمىزدىڭ دامۋىنا, ونىڭ اتا زاڭدا كورسەتىلگەن مارتە­بە­سى­نە سايكەس قولدا­نى­لۋى­نا قات­ىس­تى جازۋدان جال­ىق­قان ەمەس. تەك جۋرنا­ليس­تەر­دىڭ عا­نا ەمەس, ءتىلشى عالىمدار مەن فيلولوگتاردىڭ, ءتىل جانا­شىر­لارى مەن ءتۇرلى سالا ماماندارى تاراپىنان ءتىلدىڭ جايىن ءسوز ەتكەن سان الۋان ما­قا­لالار دا نەگىزىنەن قازاق ءتى­لىن­دە جارىق كورەتىن گازەت-جۋر­نالدارىمىز ارقىلى قال­ىڭ جۇرتشىلىققا جول تارتادى. جالپى, قازاق ءتىلىنىڭ مۇ­ڭ­ىن مۇڭداپ, جوعىن جوق­تاي­تىن دا قازاق ءباسپاسوزى, قازاق ءتىلدى جۋرناليستەر قاۋىمى ەكەنى بارشامىزعا بەلگىلى. ءتى­لى­مىز­دىڭ دامۋى مەن قول­دا­نى­سىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىر­عان ءتول ءباسپاسوزىمىزدىڭ ءتىلى جونىندە ءدۇر­كىن-دۇركىن ءسوز قوزعالىپ جاتادى. بۇل ماسەلە ءتىل ما­مان­دارىنىڭ نازارىنان دا ەش­­قاشان تىس قالىپ كور­گەن ەمەس. جەكەلەگەن ماقالا­لاردى ايتپاعاندا, ءار كەزەڭ­دەگى قازاق مەرزىمدى باسى­لىم­دارىنىڭ ءتىلىن زەرتتەۋگە ار­نالعان مونوگرافيالار جازىلىپ, بىرقاتار كانديداتتىق, دوك­­تورلىق ديسسەرتاتسيالار قور­­عالدى. وسى ءداستۇردى جالعاس­تىرىپ, ءبىز دە كەيىنگى بەس-التى جىل كولە­مىندەگى باسپا­سوزدەگى سوزقول­دا­نىس, ءسوز­جا­سام, تەرمينجاسام ماسەلە­لە­رىن قاراستىرىپ ءجۇر­گەن­دىك­تەن, جيناقتالعان دەرەكتەر نەگىزىندە كەيبىر ويلارىمىزدى ورتاعا سالۋدى ءجون كور­دىك. ارينە, قازاق باسپا­سو­زىنىڭ ءبۇ­گىنگى بيىگىندە ونداعى ءتىل مەن ستيل ماسەلەلەرىنىڭ نەگىزىنەن ويداعىداي شەشىلىپ كەلە جا­تۋىنىڭ ءمانى ۇلكەن. گازەتتەر مەن جۋرنالدارداعى ماقالا, سۇح­باتتاردىڭ ءتىلى جە­تىك, سودان دا ويى ايقىن بولا ءتۇس­كەنى تالاس تۋدىرمايدى. ءايت­سە دە, قولداعىمىزدى ەش­كىم دە تارتىپ المايتىنىن ەسكەرە كەتىپ, بۇل ماقالادا ءبىز نەگىزىنەن ءباسپاسوز ءتىلىنىڭ ءما­دە­نيەتىنە, سوزقولدانىcتا ور­ىن الىپ جۇرگەن كەيبىر كەم­شىلىكتەرگە باسا توقتالا­مىز.

ارينە, قازاقتىڭ ءتىلىن ءبىر كىسىدەي بىلەتىن, قالامى توسەل­گەن, ءار ءسوزدى تالعاپ-تاڭداپ ورنىمەن قولداناتىن, قاعاز بە­تىنە تۇسكەن نەمەسە اۋزىنان شىق­قان ءار سويلەمىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن ءتا­جىريبەلى, بىلىكتى جۋرناليس­تەر دە از ەمەس. ولاردىڭ جاز­عانىن كىم دە بولسا ءسۇيسىنىپ وقيدى, سويلەگەن سوزىنە زەيىن قويىپ ىلتيپاتپەن تىڭدايدى. الايدا ۇنەمى ولاي بولا بەر­مەيدى. كەز كەلگەن وزگە سالا­لار­داعى ماماندار سىندى جۋر­­­ناليستەردىڭ دە بىلىكتىلىگى, كاسىبي دەڭگەيى, جازۋ شەبەر­لىگى, ءسوز قولدانۋعا دەگەن جاۋ­اپكەرشىلىگى بىردەي ەمەس. سون­داي-اق گازەت-جۋرنالدا تەك جۋر­­ناليستەردىڭ عانا ەمەس, ءبىلىمى مەن كاسىبي دايىندىعى, ءتىلدى ءبىلۋ دەڭگەيى اركەلكى ءتۇرلى سالا ماماندارىنىڭ جاز­­عاندارى دا جارىق كورىپ جاتادى. وسىنىڭ ءبارى باس­پاسوز ءتىلىنىڭ ساپاسىنا اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. بۇل سەكىلدى فاكتورلاردىڭ قاي-قايسىسىن دا ەسكەرە وتىرىپ, بۇكىل قو­عام كوز تىگەتىن قازاق باس­پا­سوزى ءتىل مادەنيەتىنىڭ جو­عا­رى بولۋىنا, ادەبي ءتىل نورما­لا­رى­نىڭ ساقتالۋىنا, پۋبلي­تسيc­­تيكالىق ءستيلدىڭ كەمەلدەنە تۇسۋىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىرعانىمىز ابزال. بۇ­عان قولىنا قالام ۇستا­عان­دار دا, وسى باسىلىمداردىڭ وقىر­­مان­دارى دا مۇددەلى بولۋى كەرەك.

ءار ءسوزدى ماعىناسىنا قار­اي ورنىمەن قولدانۋ – ءتىل ءما­دەنيەتىنىڭ ەڭ وزەكتى ماسە­لە­لەرىنىڭ ءبىرى. سوزقولدانىس با­رى­سىنداعى ورىن الاتىن كەم­شىلىكتەر كوبىنەسە ءسوز ماعى­ناسىن انىق بىلمەۋدەن, ونىڭ تۋرا ماعىناسى مەن اۋىس ماعىناسىنىڭ اراجىگىن ايقىن اجىراتا الماۋدان, سينونيمدەر قاتارىنان قاجەت ءسوزدى تاڭداپ-تالعاپ پايدالانباۋدان نەمەسە جاۋاپسىزدىق سالدارىنان تۋىنداپ جاتادى.

مىنا سويلەمگە نازار اۋدارىپ كورەلىك: «وتاندىق تەلە­ار­نانىڭ وزىق مايتالماندارى كىم­دەر؟» (ايگەرىم باقىتقىزى. «اي­قىن», 29 جەلتوقسان 2011 جىل. № 244). ونسىز دا «وزىق, وزات, اسقان شەبەر» دەگەن ماعىنانى ءبىل­دى­رەتىن «مايتالمان» ءسوزىنىڭ الدىنا «وزىق­تى» قوساقتاۋ مۇلدە ارتىق. وزىق ەمەس مايتالمان بولمايدى. «مايتالمان» دەگەن وزىقتىڭ وزى­عى. «ءوز ءىسىنىڭ حاس شەبەرى» دەگەن ماعىنانى ءبىلدىرىپ تۇرعان «مايتالمان» ءسوزىنىڭ الدىنان ءتىر­كەس­كەن «وزىق» وعان قوسىمشا ماعىنا ۇستەپ, ءار بەرىپ تۇرعان جوق. كەرى­سىنشە, كولەڭكەسىن ءتۇسىرىپ, ارتىق قولدانىلعانى كوزگە ۇرىپ تۇر. سۋرەتشى سالعان سۋرەتىن ارلەندىرە تۇسەم دەپ ءار ءتۇستى بوياۋلاردى ار­تىق جاعىپ السا, بوياۋلار ءۇي­لە­سىم تاپپاي, باتتاسىپ, سۋرەتتىڭ ءارىن قاشىرىپ الۋى مۇمكىن. قالام ۇس­تاعان جان دا سوزدەردى تالعاپ, تاڭ­داپ ارتىق تا كەتپەي, كەم دە ءتۇس­پەي, ماعىنا ۇيلەسىمىن تاۋىپ ورنىمەن قولدانباسا, سويلەمنىڭ دە ءارى قاشىپ, ايتىلماق وي بۇ­لىڭ­عىر بولىپ قالماق.

«الماتى اقشامى» گازەتىنىڭ 2011 جىلعى 27 تامىزداعى № 100-101 نومىرىندە «دۇنيە دۇرمەك» ايدارىن ازىرلەگەن جاس جۋرناليست ايكەرىم رايسقىزى شاعىن ماقالا تاقىرىبىن «گاۋھار تاستى جۇتىپ قويدى» دەپ اتاپتى. بۇل تاقى­رىپ­تى وقىعان ادامنىڭ باسىنا الدىمەن گاۋھار ەسىمدى ادام تاستى جۇتىپ قويعان ەكەن عوي دەگەن وي كەلەدى. الايدا ماقالا ءماتىنىن وقىعان سوڭ ءبارى باسقاشا ەكەنىن تۇسىنەدى. وندا: «قوجايىن دۇكەنگە كەلگەن تۇتىنۋشىعا قىزمەت كور­سە­تۋگە كەتكەندە يت ۇستەل ۇستىندەگى قوراپسىز جاتقان گاۋھار تاستاردى جۇتىپ جىبەرەدى» – دەلىنگەن. تاس­تى جۇتقان گاۋھار ەسىمدى ادام ەمەس, «مەدوۆايا بۋلكا» اتتى يت ەكەن. ارينە, وقىرمانداردى شا­تاس­تىرماي بۇل ماقالاعا «گاۋھار تاستى جۇتقان يت», «يت گاۋھار تاس­تاردى جۇتىپ قويدى» نەمەسە باسقاشا دا تاقىرىپتار قويۋعا بولار ەدى. بۇل جەردە جاس ءجۋرناليستى عانا كىنالاپ قويۋ ادىلەتسىز. مۇندا اتاۋلاردى ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ, سوزدەردى قوسىپ نەمەسە بولەك جازۋ ماسەلەسى دە كورىنىس بەرەدى. كەيىنگى جىلدارى اسىل تاستىڭ بۇل ءتۇرى «گاۋ­ھار­تاس» تۇرىندە بىرگە جازىلىپ تا ءجۇر. ءسوز بولىپ وتىرعان ماقالا تاقىرىبىندا بۇل ءسوز وسىلاي «گاۋ­ھارتاس» تۇرىندە بىرگە جازىل­عان­دا دا ەشقانداي سۇراق تۋىن­دا­ماعان بولار ەدى.

«قىمبات اۆتوگراف» («ەگەمەن قازاقستان», 23 تامىز 2008 جىل. № 260) دەگەن ماقالا تاقى­رى­بىن­داعى «اۆتوگراف» ءسوزى ماقساتتى قول­دانىلعانعا ۇقسايدى. ورىس ءتى­لىن­دەگى «اۆتوگراف» ءسوزىنىڭ ءتىلى­مىز­دەگى بالاماسى «قولتاڭبا» ءسوزى. «اۆتوگراف» ءسوزىنىڭ تىلدىك قولدا­نى­سىمىزدا بولعانى بەلگىلى. الاي­­دا وسى ءسوزدىڭ ورنىن «قول­تاڭبا» ءسوزى الماستىرىپ, جاپپاي قولدانىلاتىن دەڭگەيگە جەتىپ, ادەبي ءتىل سوزدىگى مەن قازاقشا-ورىسشا, ورىسشا-قازاقشا سوزدىك­تەرىمىزدىڭ بارىنە ەنگەنىنە, قول­دانىسى ورنىققانىنا دا ەداۋىر ۋاقىت ءوتتى. سوعان قاراماستان, ما­قالا ماتىنىندە «قولتاڭبا» ءسوزىن قولدانا وتىرىپ, تاقىرىپقا «اۆتوگراف» ءسوزى الىنعاندا نە ماقسات كوزدەلدى ەكەن دەگەن ويعا قالدىق. بىزدىڭشە, تاقىرىپتى «قىمبات قول­­تاڭبا» دەپ قويعاندا ەكى ءسوزدىڭ باسىنداعى داۋىسسىز «ق» دىبىس­تارى ءوزارا ۇندەسىم تاۋىپ جارا­سىپ-اق كەتەر ەدى. ماسەلەن, «ءدۇبىر­لى دودا», «جاسىل جەلەك», «قىل­ىق­تى قىز», «تەرەڭ تەڭىز» دەگەن ءتىر­كەستەردەگىدەي دىبىستار ۇيلەسىمى كورەر كوز, ەستىر قۇلاققا جاعىمدى اسەر ەتىپ, وقىرمان نازارىنا ءىلى­نەر ەدى.

كەيدە باسىلىمداردا ءسوز ءتىر­كە­سى, سويلەم قۇرامىنداعى ەتى­ستىك­تەردىڭ ماعىناسىنا قاراي دۇرىس قولدانىلماي, سويلەم بايانداۋىشتارى تياناقسىز بولىپ جاتاتىن تۇستار ءجيى ۇشىراسادى. كوزگە ءتۇس­كەن كوپ مىسالدىڭ ەكى-ۇشەۋىن عانا كەلتىرەلىك. مىسالى, «ەر مەن ايەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا ازا­مات­تىڭ ەڭسەسى تۇسپەۋىن, ارۋدىڭ سا­عى سىنباۋىن مانسۇقتاۋ» («نۇر اس­تانا», 19 ناۋرىز 2008 جىل. بەت­تى ازىرلەگەن: گ.ابجالەلقىزى). ءسوي­لەم اياقتالماي قالعان, اي­تىلماق وي تۇسىنىكسىز. «مان­سۇق­تاۋ» ەتىستىگى ورىنسىز قول­دا­نىل­عان. ەسكەندىر ەرتاي «تەمىرجول تۇرعىزۋ – اسا كۇردەلى ۇدەرىس» («الاش ايناسى», 8 شىلدە 2011 جىل. № 117) دەپ جازىپتى. وسى سويلەمدە «تۇرعىزۋ» ءسوزى ورىندى قولدانىلىپ تۇرعان جوق. ءۇي, عيمارات, مۇنارا, ت.ب. تۇر­عى­زى­لا­دى. ال جول قالاي تۇرعىزىلادى, ول سالىنادى نەمەسە توسەلەدى.

تىلدە كەز كەلگەن دىبىس پەن دى­بىستى, ءسوز بەن ءسوزدى ءتىر­كەس­تى­رىپ, دىبىستار تىركەسىن نەمەسە ءسوز تىركەسىن تۋدىرا بەرۋگە بولمايدى. قاتار تۇرا المايتىن, ءوزارا ءۇي­لەسىم تابا المايتىن دىبىستار دا, سوزدەر دە بار. ءسوز سوزگە شۋا­عىن توگۋمەن قاتار, كولەڭكەسىن دە تۇسىرەتىنى بەلگىلى. وسىنى ەسكەرمەي قيىننان قيىستىرىپ, تىڭ ءسوز تىركەسىن تۋعىزام دەۋ ۇنەمى ءساتتى بولا بەرمەيتىنىن دە ەسكەرگەن ابزال. ونداي ماقسات قويماعاننىڭ وزىندە ءسوز قولدانۋعا, تىركەس ءۇي­لە­سىمدىلىگىنە جاۋاپسىز قارا­ما­عان ءجون. مىنا مىسالدارعا نازار اۋ­دا­رالىق: «سپورت تاقىرىبىندا قا­­لام قوزعاۋ ەر جۋرناليستەر ءۇشىن عانا ەمەس, نازىك جاندى ارۋلارىمىز ءۇشىن دە وتە قىزىق» («دالا مەن قالا», 7 ناۋرىز 2008 جىل. دايىنداعان: ازيز ورداباەۆ). ءتىل­دىك قولدانىسىمىزدا ورنىققان «قالام تەربەۋ», «قالام تارتۋ» سەكىلدى تىركەستەر تۇرعاندا, «قالام قوزعاۋ» دەگەن «جاڭا تىركەس» جاساپ قولدانىپتى. ءساتتى قولدانىس دەي المايمىز. بۇل تىركەس قالام­مەن جازۋ ەمەس, «قالامدى ءبىر جەردەن الىپ, ەكىنشى جەرگە جىلجىتۋ», «قالامدى ورنىنان قوزعاۋ» دەگەن تۇسىنىك تۋعىزادى. سونداي-اق بۇل سويلەمدە «ايەلدەر», «قىز­دار» دەگەن ماعىنادا جۇمسالاتىن «نازىك جاندىلار» مەن «ارۋلاردى» قوساقتاپ قولدانۋدىڭ دا قاجەتتىلىگى كورىنىپ تۇرعان جوق. «ايقىننىڭ» (26 شىلدە 2011 جىل. № 135) باس ماقالاسىنىڭ تاقى­رى­بى «سالتانات قاقپاسى» ۇرپاققا وي بەرۋگە ءتيىس» دەپ بەرىلىپتى. «وي بەرۋ» دەگەن قولدانىستىڭ نە بەرە­رىن بىلمەدىك, ءبىز وسى سويلەمدە تىلىمدە قولدانىسى ورنىققان «وي سالۋ» دەگەن تىركەستىڭ قولدانىل­عانى وڭ بولار ەدى-اۋ دەگەن ويدا قالدىق.

«الماتى اقشامىنىڭ» 2012 جىلعى 27 ناۋرىزداعى № 36-سانىندا ايناباي ءماديدىڭ اۆتور­لىعىمەن «اسىق اتۋدى» حانسۋلىق قوس فوتوسۋرەتشى جىعىلىپ جاتىپ, سۋرەتكە ءتۇسىردى» دەگەن تاقى­رىپپەن ماقالا جاريالانىپتى. ماقالا تاقىرىبىنا قاراپ, قى­تاي­لىق فوتوگرافتاردىڭ ەكەۋى ءبىر­دەي جىعىلىپ بارا جاتىپ نەمەسە قۇلاپ قالعان سوڭ سۋرەتكە تۇسىرگەن ەكەن دەگەن ويعا قالاسىز. ماقا­لا­نى وقىپ كورسەك, ولاي ەمەس ەكەن. ونى اۆتوردىڭ ماقالا سوڭىنداعى «ال, «اسىق اتۋ» ءساتىن حانسۋلىق (قىتايلىق) فوتوسۋرەتشىلەر قوس قاپتالدان جىعىلىپ جاتىپ سۋرەتكە تۇسىرگەنىن كوردىك» دەگەن ءسوي­لەمىن وقىعاندا بىلدىك. قىتايلىق قوس فوتوگراف ەشقانداي دا جى­عىل­ماعان. ەڭكەيىپ «اسىق اتۋ» كەزىندەگى بالالاردىڭ ەموتسياسىن, قيمىلىن, اسىقتى كوزدەگەن, شيىرىپ تۇرعان ساتتەرىن قالت جىبەرىپ الماۋ ءۇشىن قىتايلىق فوتوگرافتار اسىق اتۋشىلاردىڭ ەكى جا­عى­نان جاتىپ تۇسىرگەن. ولار جى­عى­لىپ-سۇرىنبەگەن, بىرنارسەگە شالىنىپ تا قۇلاماعان. وزدەرىنىڭ قا­لاۋىمەن جاتىپ تۇسىرگەن. بۇل جەردە ماقالا اۆتورى «جىعىلۋ» ءسوزى­نىڭ ماعىناسىنا ءمان بەرمەي, ونى ماقالا تاقىرىبىندا دا, ماقالا سوڭىنداعى سويلەمىندە دە ورىنسىز, ارتىق قولدانعان. «جىعىل» (جىق-ىل-ۋ) ءسوزى ىرىقسىز ەتىس تۇل­عاسىنداعى ەتىستىك. ياعني, ادام ەرىك­تى تۇردە جىعىلمايدى, قۇلا­ماي­دى. Cوندىقتان «جىعىلىپ جاتىپ» دەمەي-اق, «جاتىپ سۋرەتكە ءتۇسىردى» دەسە جەتكىلىكتى ەدى. ال ودان دا اسەرلىرەك تاقىرىپ بەرۋ قاجەت بولسا, «جاتا قالىپ», «ەت­پە­تىنەن جاتىپ», «شالقاسىنان جاتىپ» نەمەسە باسقاشا دا قۇ­بىل­تىپ جازۋعا ءسوز تابىلار ەدى عوي.

جەكەلەگەن سوزدەردى, ءسوز ءتىر­كەس­تەرىن كالكالاۋمەن قاتار, تۇتاس سويلەمدەردى ورىس سويلەمىنىڭ قا­لى­بىنا سالىپ قۇراۋ دا بەلەڭ الىپ بارا جاتقان قۇبىلىس. اق­تاۋ­لىق زاڭگەر مامان قامىسباي بە­سىنبەرگەن ۇلى ماقالاسىنداعى ءبىر­قاتار سويلەمدەر ەرىكسىز كوڭىل اۋدارتادى. مىسالى: مەن ايتار ەدىم, وسى «ينۆەستيتسيا» تارتۋ دەگەن نارىقتىڭ جاڭالىعى بار-اۋ, ءبىزدىڭ قازاقتىڭ تۇبىنە جەتەدى دەپ. مەن ايتار ەدىم, بۇل فاكتىلەر – قازاق ەلىندەگى تازا كورىنىس, ءومىر شىندىعى. اۆتوردىڭ بۇل سويلەمى ورىس تىلىندەگى «يا بى سكازال…» دەپ باستالاتىن سويلەم ۇلگىسىمەن جاسالعان. ال ونىڭ «كەيدە مەن ويلايمىن, جاقسى…, قازاق ەلىنىڭ ەرەسەكتەرى, ءوز جەرىنىڭ بايلى­عى­نىڭ پايداسىنان ءۇمىتىن ءۇزىپ, قۇل­دىق سەزىمگە قاراي ويىسىپ بارادى دەلىك, ال جاستارىمىز نە ويلايدى» دەگەن سويلەمى ورىس تىلىندەگى «ينوگدا يا دۋمايۋ, حوروشو…» تۇرىندە كەلەتىن سويلەمنىڭ قازاق­شا تىكەلەي كوشىرمەسى. («جاس الاش», 18 قاڭتار 2011 جىل. № 3). بۇل سويلەم دە ورىس تىلىندەگى «يا نە پونيمايۋ…» دەپ باستالاتىن سويلەمنىڭ ىزىمەن قۇرىلعان. ماقا­لا اۆتورىنىڭ ورىسشا وقىعان, ورىس­شا ويلايتىن, قازاقشا كوپ جازبايتىن ادام ەكەندىگى انىق اڭعارىلىپ تۇر. قۇدايعا شۇكىر, بىزدە ورىسشا وقىعاندار, ورىس تىلىندە ويلايتىندار, قازاقشا ءسوي­لەپ, جازۋعا شورقاقتار جەت­كىلىكتى. ولاردىڭ قازاقشا جازۋعا تال­پىن­عانىن قۋانا قۇپتايىق. الايدا جازعاندارىنىڭ ءبارىن ءتۇ­زەتپەي گازەت-جۋرنالدارىمىزعا با­سا بەرسەك, شىعاتىن كىتاپتارىن رەداك­تسيالاماي-اق جاريالاي بەرسەك نە بولادى؟ سوندا جازۋ مادەنيەتىن ساقتاۋدى, باق ءتىلىنىڭ ساۋاتتى بولۋىن كىمنەن تالاپ ەتەمىز؟

«قازىرگى كەزدە بۇل جول اپاتى قۇزىرلى ورگاندارمەن تەكسەرىلىپ جاتىر» (نۇريلا بەكتەمىروۆا. «قازاقستان-Zaman», 2 اقپان 2012 جىل. № 05) دەگەن سويلەمدە «قۇ­زىرلى ورگاندارمەن تەكسەرىلىپ جاتىر» (ۆ ناستوياششەە ۆرەميا داننوە دوروجنوە پرويسشەستۆيە راسسلەدۋەتسيا كومپەتەنتنىمي ورگانامي) سويلەمىندەگىدەي «كومپەتەنتنىمي ورگانامي» تىركەسىن دالمە-ءدال كو­شى­رىپ اۋدارۋدان تۋىنداعان. دۇرى­سى بۇل سويلەمدى «قازىرگى كەزدە بۇل جول اپاتىن قۇزىرلى ورگاندار تەكسەرىپ جاتىر», دەپ قۇراعاندا, اۋدارما شىرماۋىنا ءتۇسىپ ءسى­رەس­پەي, جاتىق ايتىلعان, جەڭىل وقىل­عان بولار ەدى.

سوزقولدانىس تۋرالى ءسوز قوز­عا­عاندا باسپاسوزدەگى تەرمين­دەر­دىڭ قولدانىسى تۋرالى دا ايتۋعا تۋرا كەلەدى. مەرزىمدى باسپاسوزدە مەمتەرمينكوم بەكىتكەن تەرمين­دەر­دىڭ ءبىرىزدى قولدانىلۋى وتە ماڭ­ىزدى. بۇل بەكىتىلگەن اتاۋ­لار­دىڭ قولدانىسى تۇراقتاپ, ولارعا كوپشىلىكتىڭ كوزى ۇيرەنىسىپ, ساناسىنا تەز ءسىڭۋى, تىلدە جارىس­پا­لى­لىقتىڭ ورىن الماۋى ءۇشىن قاجەت. الايدا وسى قاجەتتىلىكتىڭ وتە­لۋى­نە جەتە ءمان بەرىلمەي جاتاتىن تۇستار دا ءجيى بايقالىپ جاتادى. ماسەلەن, «رەسەيدىڭ «گازپرومى» ورىن­بورداعى گاز جانە مۇناي ءوڭ­دەۋ زاۋىتىنداعى قازاقستاندىق-رە­سەيلىك بىرىككەن كاسىپورىنداعى جۇمىسىن باستاۋدى كەشىكتىرىپ وتىر» («تۇركىستان», 30 قازان 2008 جىل. №44) دەگەن سويلەمدە رەسمي بەكىتىلگەن «بىرلەسكەن كاسىپورىن» ورنىنا «بىرىككەن كاسىپورىن» دەپ قولدانىلعان. بىرىگىپ كەتۋ مەن ەكى كاسىپورىننىڭ دەربەستىگىن ساقتاي وتىرىپ, بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋىنىڭ ۇلكەن ايىرماشىلىعى بار. ال «كۇدىكتى ەكى ادام بولعاندىقتان, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى وسى ءدۇ­كەن­دە تورۋىل قويىپ, ەكىنشى سەزىك­تىنى دە قۇرىقتادى» («ەگەمەن   قاز­اقستان». 20 جەلتوقسان 2008 جىل. № 405-412) دەگەن ءبىر ءسوي­لەمدە «پودوزرەۆاەمىي»-دىڭ با­لا­ماسى رەتىندە بەكىتىلگەن «كۇ­دىك­تى» مەن ونىڭ بەكىتىلمەگەن جارىس­پا نۇس­قاسى ءبىر سويلەمدە قاتار قولدا­نىلعان. مەمتەرمينكوم كون­سۋل­تاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان بول­عان­دىق­تان, ول ءوزى بەكىتكەن تەر­مين­دەرىنىڭ ءبىرىزدى قولدانىلۋىن ءمىن­دەتتەي المايدى. سوندىقتان كوپ­­تەگەن بەكىتىلگەن اتاۋلاردىڭ قول­­دانىسقا ەنىپ كەتۋىنە باس­پا­سوز­دىڭ ىقپالى زور ەكەنىن باق وكىل­دەرى ەسكەرسە دەيمىز.

تاعى ءبىر مىسالعا نازار اۋدارىپ كورەلىك: «سونداي-اق ۇيقى­سىز­دىق پەن ۇيقىسى قان­باي­تىن­داردىڭ باس ميىنىڭ جۇمىسى ناشارلاپ, اشۋلانشاق بولادى دەي­دى» («انا ءتىلى», 16-22 ماۋسىم 2011 جىل. № 24) بۇل سويلەمدەگى «باس ميى» دەگەن ورىس تىلىندەگى «گولوۆنوي موزگ» دەگەندى كالكا جولىمەن تىكەلەي اۋدارۋ بارىسىندا پايدا بولعان جاساندى اتاۋ. وزىمىزگە ءوزىمىز جاۋ بولماساق, مۇنداي بايانسىز تىرلىككە بارۋعا ءتيىس ەمەسپىز عوي. سول سەبەپتەن دە قولىمىزعا قالام العان ۇلكەنىمىز دە, كىشىمىز دە ءسوز جاساۋعا, ءسوزدى قولدانۋعا, وزگە تىلدەن اۋدارۋعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا ءتيىستىمىز. اينالىپ كەلگەندە, مۇ­نىڭ ءبارى ۇلتتىڭ ءتىلىن جەتىك ءبىلۋ مەن كاسىبي بىلىكتىلىككە كەلىپ تىرە­لەتىنى ايدان انىق. وسى اپ-انىق نارسەلەردى ەسكەرە وتىرىپ مامان دايىنداي الماۋ, سول جوعارى تا­لاپقا ساي كەلەتىن مامانداردىڭ ءوز ورنىندا قىزمەت ەتپەۋى, بىلەتىن ءىسىنىڭ باسىندا بولماۋى تەك جۋرناليستيكا مەن ءتىل سالاسى عانا ەمەس, قوعامدىق ءومىرىمىزدىڭ باسقا دا بارلىق سالارىنداعى شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەردىڭ قوردالانا بەرۋىنە اپارىپ سوعاتىنى ءسوزسىز. ءتىلدى جانە ءتىلدىڭ جاي-جاپسارىن, ونىڭ ىشكى ماسەلەلەرىن جاقسى بىلمەيتىن, كاسىبىن ءوز دەڭگەيىندە مەڭگەرمەگەن مامان, قانشا جەردەن نيەتى ءتۇزۋ, قانشالىقتى تىلگە جاناشىر بولسا دا, تىلىنە قىزمەت ەتەم دەپ ءجۇرىپ, وعان پايداسىن ەمەس زيانىن تيگىزىپ, ارتىق قىلام دەپ ءجۇرىپ تىرتىق قىلۋى مۇمكىن. ءتىلىمىزدىڭ «تانىنە» تىرتىق ءتۇسى­رىپ الماۋ ءۇشىن قىلپىلداعان قان­داۋىر ۇستاعان وتاشى – حيرۋرگتەي, ءبىز دە قالامىمىزدى شەبەرلىكپەن, اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن بايقاپ-بايقاپ قولدانۋىمىز كەرەك. بۇكىل قوعامعا, حالىقتىڭ اسا قىمبات قازىناسى تىلىنە, ۇلتتىڭ ساناسىنا ىقپال ەتۋى جاعىنان قالام قان­داۋىردان الدەنەشە ەسە قۋاتتى قۇرال. سوندىقتان دا مۇنداي قۋات­تى قۇرالدى قولعا العاندا, بۇگىنگى قالامىمىز پەرنەتاقتانى باس­قان­دا, نەگىزگى ايتپاعىمىز جازۋعا, ءسوز قولدانۋعا كەلگەندە قاي-قايسى­مىز­دىڭ دا موينىمىزدا زور جاۋ­اپ­كەرشىلىك تۇرعانىن ءبىر ءسات تە ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز.

باسپاسوزدە ءجيى كورىنىس بەرەتىن كەمشىلىكتىڭ ءبىرى – تۇراقتى ءسوز تىركەستەرىنىڭ دۇرىس قول­دانىل­ماۋى. ماسەلەن, «اقش سپورتشىلارى جان سالمادى» («ايقىن», 3 قىركۇيەك 2010 جىل. № 161). ءتىل­دە «جانىن سالدى» دەگەن تىركەس «ايانىپ قالمادى, بار كۇش-جىگەرىن جۇمسادى» دەگەن ماعىنادا قول­دا­نىلادى. بۇل تىركەس نەگىزىنەن بولىمدى ماعىنادا جۇمسالاتىن بول­عاندىقتان, وسى سويلەمدى وقى­عان ادامنىڭ باسىندا «اقش سپورتشىلارى نە ءۇشىن ايانىپ قال­دى ەكەن» دەگەن ويدىڭ قىلاڭ بەرە­رى تابيعي نارسە. الايدا ماقالانى وقىساق, كەرىسىنشە, اقش سپورتشىلارى بارىنەن ۇزدىك شىق­قان­دىعى ايتىلىپتى. سوندا بارىپ ءبىز «بارىنەن وزدى, ۇزدىك شىقتى, ەشكىمدى الدارىنا شىعارعان جوق» دەگەن ويدىڭ ايتىلماق بولعانىن ۇقتىق. تىلىمىزدەگى وسى ماعىنانى ءدال بەرەتىن «الدىنا جان سالمادى», «الدىنا قارا سالمادى» دەگەن تۇراقتى تىركەستىڭ دۇرىس قول­دانىلماۋى سالدارىنان سويلەم ما­عىناسى وزگەرىپ, ايتىلماق وي بۇر­مالانىپ, وقىرمانعا دۇرىس جەتپەگەن. ياعني, تۇراقتى تىركەس قۇ­رامىنداعى «الدىنا» ءسوزى الىنىپ قالعاندىقتان وسىلاي بولعان. مۇنداعى بار ماسەلە – تۇراقتى تىركەستىڭ قۇرامىنداعى سىڭار­لا­رىنىڭ ەشقايسىسى وزگەرتىلمەي, قىسقارتىلماي, باسقا سوزبەن ال­ماس­تىرىلماي, تۇرعان ورنىندا, جەكە سوزدەر سياقتى دايىن قال­پىندا قولدانىلاتىنىن ەسكەرمەۋدەن تۋىنداپ وتىر. سول سەبەپتەن قالام العان قاۋىمنىڭ قاي وكىلى بولسا دا قاشاندا وسى جايدى ەس­كەرسە ەكەن دەيمىز. تۇراقتىلىعىن بۇ­زۋ­عا بولمايتىندىقتان دا ولار «تۇ­راقتى تىركەستەر» دەپ اتالماي ما؟ سول ۇزاق جىلدار بويى قالىپ­تاسقان ءتىلىمىزدىڭ تاماشا بايلىعى بولىپ سانالاتىن تۇراقتى ءتىر­كەس­تەردىڭ تۇراقسىزدانۋىنا جول بەرمەي, ولاردى ماعىناسىنا قاراي ورنىمەن جۇمساي بىلسەك, ويىمىز ورنىقتى, ءسوزىمىز سالماقتى بولا تۇسەتىنىنە ەشكىم كۇماندانباسا كەرەك.

كەيدە تىلىمىزدەگى تۇراقتى ءتىر­كەس­تەر سۇرانىپ تۇرعان جەردە ولار­دى قولدانباي, ايتپاق ويدى كومەسكىلەندىرەتىن ءساتسىز ءسوز ءتىر­كەستەرىن پايدالانۋ دەرەكتەرى دە كەزدەسىپ جاتادى. مىسالى, «الماتى اقشامىندا» (12 ناۋرىز 2009 جىل. № 29) تايلاندتىق بوكسشىنى رينگتە ۇرىپ قۇلاتقان قازاق­­ستاندىقتىڭ مىقتىلىعىن ايتپاق بولعان جۋرناليست ەكى اياعى كوككە كوتەرىلىپ قۇلاپ جاتقان بوكسشى تۇسىرىلگەن فوتوسۋرەتكە بىلاي دەپ جازادى: «تارازدىق (تانك) تاي­لاند­تىڭ اياعىن كوككە كوتەردى». تارازدىق جاتقان تايلاندتىقتىڭ («تايلاندتىڭ» ەمەس) اياعىن كو­تەر­گەن جوق, ول جەرلەسىمىزدىڭ قاتتى سوققىسىنان اياعى كوكتەن كەلىپ قۇلادى. وسى كورىنىستى قازاق ءتىلىن جەتىك بىلەتىن جۋرناليست «اياعىن اس­پاننان كەلتىردى» دەپ جازعان بولار ەدى.

ءباسپاسوز بەتتەرىندەگى كەيبىر ما­قالالاردا سوزدەردىڭ ورىن ءتار­تىبىن ساقتاماعاندىقتان, ساۋاتتى قۇرىلماي جاتاتىن ءسوي­لەمدەر دە ۇشىراسىپ جاتادى. مىسالى, «ۇل­ا­ن­با­ت­ىر­دا ەڭ ۇلكەن تۇماۋعا قارسى تۇمىلدىرىق تىگىلدى» («الماتى اقشامى», 21 قاراشا 2009 جىل. № 136) دەگەن ءسوي­لەمگە نازار اۋدارىپ كورە­لىك. حا­بار­لان­باق بولعان جا­ڭ­الىق تۇ­ماۋ­دان ساقتانۋ ءۇشىن كيە­تىن «ەڭ ۇلكەن تۇ­مىل­دى­رىق­تىڭ تىگى­لۋى» تۋرالى ەكەن. الايدا بۇل ءسوي­لەمدى وقىعان ادام باس­تاپ­قىدا اڭگىمە وتە كەڭ تا­راعان, جۇقپالى تۇماۋ تۋرالى ايتىلىپ وتىر ما دەپ قالادى. وقىرمان اي­تىل­ماق حابار­دىڭ ول ەمەس ەكەنىن ما­قالا مازمۇنىمەن تانىس­قان­نان كەي­ىن عانا بارىپ, ءما­سە­لەنىڭ ءمانىن ءتۇ­سى­نەدى. سەبەبى, ءسوي­لەمدە «ەڭ ۇلكەن» ءتىر­كە­سىنىڭ ورىن ءتار­تى­بى ساق­تال­ماي, انىقتاۋعا ءتيىس «تۇمىل­دى­رىق» ءسوزىنىڭ ال­دىنان ەمەس, «تۇماۋ» ءسوزى­نىڭ الدىنان قولدانىلعان. ەگەر «ۇلان­با­تىردا تۇماۋعا قار­سى ەڭ ۇلكەن تۇمىلدىرىق تىگىل­دى» دەلىنگەندە, ءسوز­دەر­دىڭ ورىن ءتارتىبى بۇزىلماي, ايتىلماق وي انىق, سويلەم دە دۇرىس قۇرالعان بولار ەدى.

كوپتىك جالعاۋىن ورىنسىز جالعاۋ دا كوپتەپ كەز­دە­سەتىن كەمشىلىكتىڭ بىرىنە اينالىپ بارادى. وعان دا مىسال جەتىپ ارتىلادى. سو­لار­دىڭ ءبىر-ەكەۋىن عانا كەل­تىرە­لىك. ماسەلەن, «قازىرگى ۋاق­ىت­تا شامامەن 500 شارۋالار ىكس-ءتىڭ قامقورلىعىمەن جۇ­مىس جاساۋعا تىلەك ءبىلدىردى جانە ورتالىقپەن سەلەك­تسيا­لىق ۇدەرىستى عىلىمي قولداۋ تۋرالى شارت جاساستى».   (ا.كۇرىشباەۆ. «ەگەمەن قازاق­ستان», 19 اقپان 2010 جىل. № 61-62 ). 500 شارۋالار ەمەس – 500 شارۋا. ەسەپتىك سان ەسىم انىق جازىلىپ تۇر­عاننان كەيىن كوپتىك جال­عاۋ­ىن جال­عاۋدىڭ جالعان­باي­تىنى بەل­گىلى. وسى قارا­پاي­ىم ەرەجە نەگە بۇزىلا بەرە­دى؟ عالىم سۇلەيمەن «ياعني, رەسەيدەن كەل­گەن قوس ءزىل­تەمىرشىلەردىڭ ءوزارا تارتىسى سوڭعىسىنىڭ پايداسىنا شەشىلىپ جاتسا, ەش تاڭ­دا­نۋ­عا بولماس» («اي­قىن», 14 مامىر 2009 جىل. № 84) دەپ جازىپتى. «قوس» دەپ باس­تا­عان سوڭ كوپتىك جال­عاۋىن جالعاماي-اق «قوس ءزىل­تە­مىر­شىنىڭ» دەگەن دۇرىس ەدى عوي.

7-8 جاسقا دەيىنگى بالا­لار­عا عانا «جاسار» دەپ قول­دانىلاتىندىعى باسپاسوزدە جازىلعان ەدى. بىراق ول قا­پەر­گە الىنىپ جاتپاعان ءتا­رىزدى. «حالىق ءسوزى» (20 ءساۋىر 2012 جىل, №31) گازەتى شا­عىن ماقالا تاقىرىبىن «31 جاسار «ءسابي» دەپ اتاسا, «ال­­ماتى اقشامىنان» (18 اقپان 2010 جىل. № 20) «قى­تايلىق 34 جاسار فەي يۋفۋ ويانباستان 203 كۇن بويىنا ۇيقىعا شومعان» دەگەن ءسوي­لەمدەردى وقىدىق.

قازىرگى قازاق ءباسپاسو­زى­نىڭ تىلىنە, ونداعى سوزقول­دا­نىس ماسەلەسىنە نازار اۋدار­عا­نى­مىزدا نەگىزىنەن وسى جو­­عارىدا كورسەتىلگەندەي ول­قى­لىقتار كوبىرەك ورىن الىپ جۇرگەنى بايقالدى. سوڭ­عى 4-5 جىل كولەمىندە گازەتتەردەن جينالعان ماتەريالدار مۇ­نىمەن شەكتەل­مەي­دى. ولار­­دىڭ ءبارىن ءتىزىپ جاتۋدى ماق­سات ەتپەدىك. ءبىز ءتىل مامانى رەتىندە, ولاردىڭ ىشىندەگى ءجيى ورىن الىپ ءجۇر­گەن­دە­رىنە قالام ۇستاعان قاۋىم نا­زا­رىن اۋدارتۋدى ءمىن­دە­تى­مىز سانادىق.

كوپتەگەن وقىرماندار «گا­ز­ەتتەن وقىدىم», «گازەتتە وسىلاي جازعان» دەپ گازەت ءسوزىن العا تارىپ, وندا جاز­ىلعانداردى قاشاندا دۇرىس دەپ قابىلدايدى. ءار ءسوزدىڭ قولدانىسىنا, سويلەمنىڭ قۇ­­رى­لىمىنا ءمان بەرىپ وقي­تىن, كەي قولدانىستارعا كۇ­مانمەن قارايتىن, ونداي­لار­دى بىردەن قابىلداي قوي­مايتىن تالعامپاز وقىر­مان­نىڭ ءوزى, سول ءسوز تىركەستەرى مەن سوزدەردى گازەتتەن قايتا-قايتا وقي بەرسە, ولاردىڭ دا بىرتىندەپ كوزدەرى ۇيرەنەدى. بۇل گازەتتىڭ قوعامدىق سا­نا­عا, تىلدىك نورمالاردىڭ قال­ىپ­تاسۋىنا ىقپالىنىڭ زور ەكەنىن كورسەتەدى. باسپاسوزدە ءار ءسوزدىڭ قولدانىسىنا ءۇل­كەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ­دىڭ قاجەتتىلىگى دە وسى سەبەپتەن تۋىندايدى. سوندىق­تان دا باق ءتىلى ءمىنسىز بولسىن دەسەك, وندا كەمشى­لىك­تەر­دىڭ ورىن الۋىنا جول بەر­مەي, كەزدەسكەندەرىن دەر كەزىندە تۇزەتىپ وتىرۋ وتە ماڭىزدى. جازۋ مادەنيەتىمىز جەتكەن بيىگىنەن تومەن­دە­مەي, جەتىلە تۇسۋىنە, كوسەم­سوز ءستيلىنىڭ كەمەلدەنە بەرۋ­ى­نە كاسىبي بىلىكتىلىكپەن اتسالىسۋ قولىنا قالام العان ءار ازاماتتىڭ مىندەتى.

شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,

پروفەسسور.