يگەن حاسەن ۇلى 1942 جىلى قاراعاندى وبلىسىنىڭ جاڭاارقا اۋدانىندا تۋعان, جازۋشى, دراماتۋرگ, اۋدارماشى. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن تامامداعان. قازاق ەنتسيكلوپەدياسى باس رەداكتسياسىندا اعا عىلىمي رەداكتور, رەداكتسيا مەڭگەرۋشىسى, باس رەداكتوردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, «اتامۇرا» كورپوراتسياسىندا ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىمدار رەداكتسياسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جانە كورپوراتسيا پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
يگەن حاسەن ۇلى 1942 جىلى قاراعاندى وبلىسىنىڭ جاڭاارقا اۋدانىندا تۋعان, جازۋشى, دراماتۋرگ, اۋدارماشى. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن تامامداعان. قازاق ەنتسيكلوپەدياسى باس رەداكتسياسىندا اعا عىلىمي رەداكتور, رەداكتسيا مەڭگەرۋشىسى, باس رەداكتوردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, «اتامۇرا» كورپوراتسياسىندا ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىمدار رەداكتسياسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جانە كورپوراتسيا پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
… بالا كۇنi سياقتى… ورتادا دوڭگەلەك ۇستەل… اساتاياعىن تiزەسiنە سۇيەي سالعان اتاسى وتىر. اق كويلەك-دامبالدى. ۇندەمەيدi. «كەشەگi تاپسىرماسىن سۇرايىن دەپ كەلگەن ەكەن», دەپ ويلايدى. جۇرەگi تاماعىنا تىعىلىپ, iشiنەن تەز-تەز قايتالاي باستايدى.
– كاپiرمiسiڭ؟ مۇسىلمانبىسىڭ؟
– ءالحامدiللا, مۇسىلمانمىن.
– مۇسىلماندىعىڭا مەنiڭ شاگiم بار؟
– سiزدiڭ شاگiڭiز بولسا, مەنiڭ شاھيدiم بار.
– ءشاھيدiڭ نە ءدۇر؟
– ءاشھادان ءلايلاحا, يللاللا, ءاشھادانا مۇحامادۇن ءابدۇھۇ راسۋلاللا.
«نەگە سۇرايسىز, ءبارiن جاتقا بiلەم» دەگiسi كەلەدi. اتاسىندا ءۇن جوق. ءتۇسi بiرتە-بiرتە سۋىپ بارا جاتقان سياقتى. سالدەن كەيiن, «مىنا ۇستەلگە جاقىندا» دەگەندەي يشارا جاسايدى. «اتام نەگە رەنجiپ وتىر ەكەن». سول جۇرەگi دۇرسiلدەگەن بويى ۇستەلدiڭ شەتiنە جاقىندايدى.
– قانيپانىڭ تەزەگiن نەگە ۇرلادىڭ؟
– … اتا! بiز ونى, اشەيiن… – دەپ تۇسiندiرمەك بولادى. تاماعى قۇرعاپ, دەمi بiتiپ قالعان. ءۇنi شىعار ەمەس.
سويتكەنشە, اتاسى عايىپ بولادى.
– اتا! اتا! مەن ونى… – دەيدi ىشقىنا. ءۇنi شىعار ەمەس. ىڭىرسىعان ءوز داۋسىنان ويانىپ, سiلەيگەن بويى جاتا بەردi.
– اپىر-اي, بۇل نە بولعانى؟ قىرىق جىلدان بەرi تۇسiمە بiر كiرمەپ ەدi. وي, توبا. «قانيپانىڭ تەزەگiن نەگە ۇرلادىڭ؟» «ۇرلادىڭ…» «ۇرلادىڭ…»
بەيشارا… ەكi ۇلى, وعان قوسا كۇيەۋi اسكەردەن ورالماعان. ءۇي-ءۇيدi ارالاپ, «اقىجانىم-اۋ», «راقىجانىم-اۋ» دەپ بوزداعاننان باسقا ەش كىناسى جوق بولاتىن. كەيiن «جىندى قاتىن» اتانىپ كەتتi. ەلدiڭ ايتۋى – مال-جان, قورا قوپسىسىن ساتىپ, الماتىداعى جالعىز ۇلىنىڭ قولىنا بارادى. ۇلدىڭ قولىندا ەكi جىل تۇرىپ, ەلگە قايتىپ ورالادى. «مۇنىڭ نە؟ ولسەڭ سول جالعىزدىڭ قولىندا ولمەيسiڭ بە؟» دەگەندەرگە تiس جارىپ ەشتەمە ايتپاپتى.
سول جولى…
پولۋتوركانىڭ كولەڭكەسiندە وتىرعان ەكەۋدiڭ اڭگiمەسi جاراسقان. تاسپەن باستىرىپ قويعان «پراۆدانىڭ» ۇستiندە قاتقان بەس-التى باۋىرساق, بiر-ەكi قۇرت. بۇيرا شاش, بۇعى مويىندىسى:
– قايداعىنى قايدان تاپقانسىڭ؟ كوزگە تامىزاتىن پالەڭدi اكەت ارمەن, – دەپ سايمان سالعان قوبديدان الەۋمەن كۇرەشكەنi اكەلدi دە, «ماسكاۋسكيدiڭ» تەڭ جارىمىنان استامىن بiر-اق قۇيدى. – ال, راقمەت ساعان ەمەس, سەنiڭ بالاڭا. مەيرiماننىڭ بالاسىمەن بiرگە مال كەزەگiنە شىقپاسا, بiزگە قايدان… داباي… قۇرتاقانداي رومكەسiن ۇسىنا بەرگەن جۇقالتاڭ سارىعا قاراماستان بۇعى مويىن بۇيراباس الەۋمەن كۇرەشكەنi بiر-اق ءتوڭكەرگەن. جۇقالتاڭ قولىن سوزعان بويى ءسال اۋا قارماپ, ەرنiن تيگiزدi دە, «پراۆدانىڭ» ۇستiنە قايتا قويدى.
– جو-جوق, – دەپ گۇج ەتتi اناۋ. – اس يەسiمەن ءتاتتi. داباي, ال!
ءيا… بولتiرiك ەكەۋi بiر جارتىنى ورتالاپ تاستاعاندا قانيپا كەمپiردiڭ ءوزi كەلدi. تۇسiنiكسiز بiردەمەلەردi سىدىرتا ايتىپ بارىپ, «راقىجانىم-اۋ», «اقىجانىم-اۋ» دەپ بوزداعانى ەسiندە. سودان, ساپ-ساۋ ادامعا ۇقساپ: «انا كولتاباندا ەكi ۇيمە تەزەك تۇر. قاراعىم ساتىش, مەن سەنi تانىپ وتىرمىن. سونى ءتۇسiرiپ ال. ساكiجانىما حابار ايت, مەنi الىپ كەتسiن. قانيپا اتىم قالىپ, «جىندى قاتىن» اتانباي تۇرعاندا الىپ كەتسiن. قۋ جالعىزعا اۋىرتپالىعىمدى تۇسiرمەيiن-اق دەپ ەدiم. مىنا بiر ناۋقاس جابىستى. بالاسى تۇرعاندا قاڭعىپ ءولدi دەيدi عوي جۇرت» دەگەنi ەسiندە.
– اپا, الا بەرەيiك پە؟ – دەپ بولتiرiك قۋانا سۇراعان.
– الا بەر, قالقام. الا بەر. التى قانات اق وردادان دا بiر بۇراۋ الماي كەتكەندەردi مىنا شەشەڭ كوزiمەن كورگەن. الا بەر, شىراعىم, – دەپ تاعى دا زارىنا باسىپ كەتە بارعانى تاپ كەشەگiدەي كوز الدىنا ورالدى.
اشىلىپ قالعان كەۋدەسi مۇزداعانىن ەندi بايقادى. كورپەنiڭ تەر سiڭگەن جيەگi تاستاي ەكەن. قىمتانا بەردi دە, دەنەسi تiتiركەنiپ, قايتا سىرىپ تاستادى. «اتا», «اتا» دەپ كۇبiرلەگەن بويى, وڭ جامباسىنا اۋناپ ءتۇستi. «اتا, اتا, ساداعاڭ كەتەيiن اتاجانىم». «قانيپانىڭ تەزەگiن نەگە ۇرلادىڭ» دەگەننەن باسقا ايتارىڭ بولماعانى ما؟ الدە, قانيپا كەمپiردiڭ تەزەگi سىلتاۋىڭ با؟ رەنجۋلiسiڭ عوي, اتا؟ۇرپاعىڭا رەنجيمiسiڭ الدە؟»
ساتىش سول جاتقاننان مول جاتتى.
– بiردەڭە كورiندi مە, بايعۇس-اۋ. بالالار جول جۇرگەلi وتىرعاندا, مۇنىسى نە؟ – دەگەن ءباتiشتiڭ سوزiنە دە ەلەڭ ەتكەن جوق. شەشەسiنiڭ بالا كەزiندە ايتقان اڭگiمەسi ەسiنە قايتا ورالدى. «…اتاڭ بiر كۇنi زiكiر سالىپ, اۋىرسىن. اتاڭ اۋىرعاندا بiزدە جان قالا ما. تاماقتان اۋىردى دەۋگە, قيسىن جوق. مال ساۋاتىن شەلەكتiڭ ءوزiن بولەك ۇستاپ, بەتiنە اق داكە كەرەمiز. دارەتسiز كiرمەيمiز, تاماق iستەگەندە دە سول, تازا جۇرەمiز. اتاڭ اۋىرعاندا جالعىز بiز ەمەس, بۇكiل اۋىل دۇرلiگەدi. قويشى, ءۇش كۇن ءنار تاتپاي, زiكiر سالعان ادامدا قانداي قۋات قالادى. ابدەن قارلىعىپ, ىسىلداعان سەكiلدi مە. بiز سىرتتان تىڭداعانىمىز بولماسا, ۇيگە كiرۋ دەگەن جوق. كوكەڭنiڭ (ساتىش اكەسiن «كوكە» دەيتiن) ءوزى دە ونداي كەزدە كىرە المايدى. ءسال سايابىرلادى-اۋ دەگەندە, سىرتقا الىپ شىعىپ, دارەتiن العىزادى. تىنىستار-تىنىستاماستان قايتادان اقىرىپ, زiكiر سالا باستايدى. جان شۇبەرەككە ءتۇيiلدi. كوكەڭ مەنەن نە تاماق بەرگەنiمدi تۇگەل سۇراپ شىقتى. سىرتتان كەلگەن ءدام, بوتەن ەت دەگەن بولعان ەمەس. بۇرىنعى iشiپ وتىرعان تاماعى. تاماق دەگەندە, ءجوندi تاماعى دا جوق. تيiپ-قاشىپ, قورەك العانى بولماسا, قوماعايلانىپ تاماق جەگەنiن كورگەن ەمەسپiن.
قۇدىققا بiردەڭە ءتۇستi مە, دەپ ونى دا ارشىدى. ءولi توپىراعىنا دەيiن توكتiرiپ, امالدارى تاۋسىلدى. تاماق تازا, سۋ تازا. كوكەڭ شاي iشiپ وتىرعاندا: «اتام قالجىراپ بارادى, انا پالە قايتا اينالىپ سوعىپ جۇرمەسە» دەپ ۋايىمداي باستاسىن. ونىسى, اتاڭ جالعىز جول ءجۇرiپ كەلە جاتىپ, وت جاعىپ وتىرعان انا پالەلەرگە تاپ بولادى. سودان اقىرىپ, قامشىنىڭ استىنا العاندا, الگi پالەلەر مiنiپ كەلە جاتقان بيەسiنiڭ استىنا تىعىلىپ, بيەنi كوتەرiپ كەتiپتi. سول ءپالەلەر, «سەكسەنگە كەلiپ, سەلكiلدەگەنiڭدە بiر سوعارمىز», «توقسانعا كەلiپ تورىققانىڭدا بiر سوعارمىز» دەپ عايىپ بولىپتى. كوكەڭنiڭ سول پالەلەر ەرتە كەلiپ قالعان جوق پا ەكەن دەگەن قورقىنىشى دا بار ەدi. ول كەزدە اتاڭ الپىستىڭ و جاق, بۇ جاعىندا بولاتىن.
كوكەڭ كەنەت «ءۇيدi جىق» دەسiن. «ويباي-اۋ كەلگەنiمiزگە…» دەي بەرiپ ەدiم. «اتامنىڭ ءۇيiن ايتىپ وتىرمىن. باسقا بiر تازالاۋ جەرگە تiگەمiز. ەسكi جۇرت, الدە قورىم با, بiردەڭە بولدى. ايتپەسە, نەدەن؟» – دەدi. ءۇيدi جىعىپ, باسقا جەرگە تiكتiك. سودان نە دەيسiڭ عوي؟ اتاڭنىڭ استىنا ءۇش قابات قۇراق كورپە ءتوسەيتiنبiز. سول قۇراق كورپەنiڭ استىنان, شۇبەرەككە ءتۇيگەن اقشا شىقسىن. وي توبا, ءۇش-ءتورت كۇن بۇرىن, اتاڭا ەمدەلۋگە بiر بەيباق كەلگەن بولاتىن. ول جاعىندا مەنiڭ شارۋام جوق. ەمدەلۋگە كەلگەندەر اتاڭنىڭ ەشتەڭە المايتىنىن ونسىز دا بiلەتiن. دارەتi بولۋىن كوكەڭ ەسكەرتەتiن. سويتسەك, اتاڭدى اۋىرتىپ جۇرگەن جاڭاعى كورپەشەسiنiڭ استىنداعى شۇبەرەككە ءتۇيiلگەن اقشا ەكەن.
– اپا, سوندا اتام ەشكiمنەن ەشتەڭە العان جوق پا؟ – دەپ ساتىش سەنبەيتiن.
– الدى, – دەيتiن اپاسى.
ساتىش «سولاي شىعار», دەپ جەڭiسكە جەتكەندەي بولىپ قالاتىن.
«…بiر كۇنi, اتاڭ وتىرعان ءۇيدi سىپىرىپ-سيىرىپ تازارتا باستادىق. بiر عارىپتىڭ جولعا شىققانىن كوكەڭە ايتىپتى. ەرتەڭiنە, تۋرا كiرەشiلەر سەكiلدi, اتتىلىسى, تۇيەلiسi بار, بiر توپ ادام ساۋ ەتە قالسىن. بiر ايەلدi تۇيەگە شاندىپ تاڭىپ تاستاپتى. ادامنىڭ سۇلۋى ەكەنiن كەيiن كوردiك. قاراتاۋ جاقتاعى بiر بايدىڭ كەلiنi ەكەن. تۇسiرگەنiنە بiر اي بولماستان ناۋقاسقا شالدىعىپتى.
تۇيەگە نەگە تاڭىپ اكەلگەنiنiڭ سىرىن كەيiن ەستiدiك. ساپ-ساۋ سياقتى بولىپ كەلە جاتقاندا, مiنگەن اتىنان تۇسە سالىپ, قاشا جونەلiپتi. «مىناۋ, ءاجiنiڭ جۇرتى, باسپايمىن» دەپ شىرىلداپ, ازەر ۇستاتسا كەرەك.
ونداي شالىقتاپ اۋىرعان ادامداردى اتاڭ بiر جەتi, ءارi كەتكەندە ونشاقتى كۇننەن اسىرماي ەلiنە قايتاراتىن. الگi بەيباقتى قىرىق كۇننەن اسا ۇستادى. بايدىڭ اتى, باي ەمەس پە, كۇتۋگە كەلگەندەردiڭ ءوزi بiر اۋىل. ۇيلەرi تiگۋلi, مالدارى سويۋلى. كەلiنشەك كۇندە تاڭەرتەڭ اتاڭا كەلiپ, ەم الادى. ەم بولعاندا, اتاڭ دۇعا وقيدى.
مانا الدى دەدiم ەمەس پە. سول كەلiنشەك, قىرىق كۇندە اراسىنا اق تايلاقتىڭ ءجۇنiن جۇپ-جۇقا ەتiپ تارتقان, بيقاساپ دەگەن ماتادان شاپان تiگiپ, اتاڭا سىيلادى. قولمەن سىرىعانىن كورسەڭ, اراسىنا شىناشاق سىيمايدى-اۋ. مiنە, سول شاپاندى ابدەن توزىعى جەتكەنشە اتاڭ كيiپ ءجۇردi. ادام بالاسىنان العانى, سول جالعىز شاپان». اپاسى ايتقان وسى بiر قىرىق جىلعى اڭگiمە, تۇندەگi تۇستەن كەيiن ەسiنە قايتا ورالىپ ەدi.
تۇندەگi تۇستەن كەيiن ساتىشتىڭ جۇرەگiنە قادالعان شانشۋ شاي ۇستiندە دە تارقامادى. شايدى قايتا-قايتا ىسىتۋمەن بولعان ءباتiش تiس جارمادى. ساتىشتىڭ قاباعىن باقتى.
– اتام تۇسiمە كiردi, بiزگە رەنجۋلi سياقتى, – دەپ, ساتىش لوكوتپەن قۇرتتى تاق ەتكiزدi.
– داستارقاندى… – دەي بەرiپ ءباتiش كiلت توقتاي قالدى. – بiزگە رەنجيتiندەي…
– قايداعى-جايداعى. باياعى زامانداعى شارۋا.
– نە ول..؟
– قانيپانىڭ تەزەگiن ايتادى.
– تۋھ. ءوزi ال دەپتi عوي. بايعۇس. سونى دا…
– الماتىداعى بالاسى كەلiپتi. اس بەرەدi دەي مە؟ سودان بولار. تۇسiمە اتامنىڭ كiرiپ جۇرگەنi.
– قانيپانىڭ سۇيەگi قۋراپ… – دەي بەرiپ, ءباتiش تاعى دا كiلت iركiلە قالدى. – ول بايعۇستىڭ دۇنيەدەن وتكەنiنە 20-30 جىلداي بولعان جوق پا؟
– شەشەسiنiڭ الدىنداعى پارىزىن بiر وتەيiن دەپ كەلگەن دە. ماعان دا بiر وي كەلiپ وتىر.
– اتام تۋرالى ما؟
– ءيا, اتام قانيپانىڭ قارىزىنان قۇتىل دەگەندi قاباعىمەن سەزدiردi عوي.
– تۋھ, نە قىلعان قارىز. مۇلدە ايتۋعا تۇرمايتىن, بولماشى نارسەنi…
– اتام, بiر ول ەمەس, بۇكiل ۇرپاعىنا رەنجۋلi سياقتى. ماعان قاراسى تىم سۋىق. ارۋاق ءتۇبiن جىن جاساعانىمىزعا قاتتى نازالانۋدا ما دەپ قورقام.
– كوكەسi-اۋ, سونشا تاۋسىلاتىن دانەڭە جوق. زامان بۇزىلعان سوڭ, ادام دا بۇزىلدى.
– جوق. ادام زاماندى بۇزعان. ويپىر-اي, نەتكەن سۇمدىق. نامازعا تۇرىپ, سىرتقا شىقسام, بiرەۋ, الدىڭعى ەكi اياعىن تۇساپ قارىنا iلiپ الىپ, تۋرا جانىندا كەلە جاتقان ادام قۇساتىپ, بiر قويدى بiزدiڭ قورا ارقىلى وتكiزiپ بارادى. مەنi بايقار ەمەس. الگi كۇشiكتi باس كيiمiنەن تانىپ قالعانىم, بiزدiڭ بەرiكتiڭ بىلتىر مەكتەپ بiتiرگەن بالاسى تولەك. ءاي, – دەپ داۋىستاعانىمشا, ءۇش اياقتى ماتاسەكiلدiڭ ۇستiندە بiر بالا كۇتiپ تۇر ەكەن, ەكەۋi تارتىپ وتىردى.
– كوكەسi-اۋ, ايتىپ وتىرعانىڭ ءتۇسiڭ بە؟ الدە ءوڭiڭ بە؟
– سەن تۇك ءتۇسiنiپ وتىرعان جوقسىڭ. انا ۇرلاعان قويدىڭ iزiن بiزدiڭ قورا ارقىلى وتكiزۋiن كورمەيمiسiڭ؟ باتشاعار. بiز ۇرلادى دەپ ايتۋعا جۇرت سەسكەنەدى دەپ iستەپ جۇرگەنi. ءوي, نايساپ! نە دەگەن ماسقارا! سونى iستەپ جۇرگەن اتامنىڭ شوبەرەسiنەن تاراعان ۇرپاق.
– كوكەسi-اۋ… تاعى نەنi شىعاردىڭ؟
– قانيپانىڭ اسىنا, دۇرىستاپ جولىمىزبەن بارايىق. ءيا. مارقۇم و دۇنيەدە ريزا بولىپ جاتسىن.
– دۇرىستاعاندا…
– تيىن-تەبەندi ايتام. قالاعا مال جەتەكتەپ قايتپاس. بiر تۋ قويدىڭ پ ۇلىن بەرەيiك. بارعاندا جورا-جولداسىن جيناپ قۇران وقىتسىن. بالاسى جازۋشى كورiنەدi. بايعۇس مۇلدە قارتايىپ كەتiپتi دەيدi. ءيا. دالاعا كەلگەندەي بولماسىن.
ءباتiش, وتاعاسىسىنىڭ قاباعى جادىراي باستاعانىن اڭعارىپ:
– كومiرگە دەپ جيناعان پەنسيانىڭ تيىن-تەبەنi تۇر, كوكەسi-اۋ, ءوزiڭ بiلەسiڭ دە, – دەدi.
بۇل جولعى شاي ۇزاعىراق iشiلدi.
قانيپانىڭ اسىنان ساتىش كوڭiلدi ورالدى. بالاسى قۇر كەلمەپتi. سوعىستان حابار-وشارسىز كەتكەن اكەسiنiڭ بالتىق جاعالاۋىنداعى بiر قالادان قابiرiن تاۋىپ, بiر ۋىس توپىراعىن الا كەلiپتi. ال قانيپا كەمپiردiڭ ەكi ۇلى راقىجانى مەن اقىجانىنان ءالi كۇنگە دەرەك جوق كورiنەدi. جۇرت «كەمپiركەتكەن» اتاپ كەتكەن ۇلكەن بوگەتتiڭ جاعاسىنداعى بiر بيiككە ورناعان قۇلپىتاستى الماتىدان جاساتىپ اكەلiپتi. قۇلپىتاسقا: «پەرزەنتi ءۇشiن مەرت بولعان انام – قانيپا مەن اكەم – وراققا بالاسى سەيiلدەن ەسكەرتكiش» دەپ جازىپتى. ساتىشتىڭ قاتتى قۋانعانى سەيiل اكەسiنiڭ اۋزىنان ءتۇسiپ قالعانداي ەكەن.
يگەن حاسەن ۇلى.