قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2018 جىلدىڭ 21 قاراشاسىنداعى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا بىرنەشە مىڭجىلدىق ۋاقىتتى قامتيتىن قازاق حالقى تاريحىنىڭ ايتۋلى دا كەلەلى كەزەڭدەرىن الەمدىك تۇرعىدا ناسيحاتتاۋدىڭ قاجەتتىلىگى مەن ماڭىزدىلىعى كورسەتىلگەن.
وندا ەۋرازيانىڭ ورتالىعىن قولا داۋىرىنەن بەرى مەكەندەپ كەلە جاتقان حالقىمىزدىڭ ارعى اتا-بابالارىنىڭ سول مەرزىمنەن باستالاتىن جالپىادامزاتتىق وركەندەۋدىڭ بەل ورتاسىندا بولىپ, وعان وزىندىك ۇلەس قوسقاندىعى ناقتى ايعاقتار نەگىزىندە سارالانعان.
ماقالانىڭ مازمۇنىنا ساي, وسى وڭىردە قولا داۋىرىنەن ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ءبىرىنشى مىڭ جىلدىعىنىڭ اياعىنا دەيىنگى ۋاقىتتا جەر جاعدايىنا وراي كوشپەلى جانە وتىرىقشى ومىرگە نەگىزدەلگەن دامىعان شارۋاشىلىقتارى, وزىق رۋحاني جانە ماتەريالدىق مادەنيەتى, سىرتقى جاۋلاردان قورعانۋ ماقساتىنداعى ءبىر ءتارتىپ, جۇيەگە باعىنعان اسكەرلەرى بار قۋاتتى مەملەكەتتىك بىرلەستىكتەردى قۇرعان قازاق حالقىن نەگىزدەگەن رۋلار مەن تايپالار ءومىر ءسۇرىپ دامىعاندىعى بارشامىزعا بەلگىلى.
شىندىعىندا دا, ۇلتىمىزدىڭ قازىرگى تەرريتورياسىندا جوعارىدا كورسەتىلگەن مەرزىمدەردە ءوز داۋىرىندە الەمدىك دامۋدىڭ الدى بولعان ەجەلگى گرەكيا, پارسى, ماكەدونيا, ريم, قىتاي يمپەريالارىمەن تەڭ جاعدايداعى ءار سالالى تىعىز قاتىناس جاساعان ساق, ءۇيسىن, قاڭلى, عۇن مەملەكەتتىك بىرلەستىكتەرى بولعان. مىسالى, ساقتاردىڭ دامىعان مەملەكەتى, وزىق شارۋاشىلىعى, باسقالارعا ۇلگى بولعان قولدانبالى ونەرى, سوعىستاعى شەبەرلىگى مەن قاھارماندىقتارى كونە پارسى تاس جازبالارىندا ايشىقتالىپ, وعان گرەك تاريحشىلارى شىعارمالارىن ارناعان.
ولاردا باياندالاتىنىنداي, ساقتار ەرتەدەگى گرەكيا قالا مەملەكەتتەرى ارميالارىن اسكەري جىلقىلارمەن قامتاماسىز ەتىپ تۇرعان. ساقتاردىڭ اڭدىق تاسىلدەگى باعالى مەتالداردان جاسالعان اشەكەي بۇيىمدارى قارا تەڭىز جاعاسىنداعى گرەكيا, ماكەدونيا قالا مەملەكەتتەرىنە كەڭىنەن تاراعان. ەلباسى اتاپ كورسەتكەن قازاقستاندىق «التىن اداممەن» قاتار, كەڭەس زامانىندا بەرەل قورعاندارى مەن شىلىكتى دالاسىنان الىنىپ, سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنداعى ەرميتاجداعى ارنايى زالدارعا قويىلعان ساقتاردىڭ قايتالانباس التىن مەن كۇمىستەن سومدالعان ءار مازمۇنداعى مول قۇندى زاتتارى بۇگىنگى كۇنى الەم جۇرتشىلىعىنا بۇل حالىقتىڭ تەڭدەسسىز قولدانبالى ونەرىنىڭ بولعاندىعىن دالەلدەيدى.
ودان كەيىنگى ۋاقىتتاعى ساقتار, عۇنداردىڭ ۇرپاقتارى بولىپ ەسەپتەلەتىن تۇركىلەردىڭ ۇلكەن مەملەكەتى – تۇرىك قاعاناتىنىڭ ورتالىعى قازاق جەرى بولعاندىعى تاريحتان بەلگىلى. بۇل مەملەكەت ءومىر سۇرگەن ۋاقىتىندا ورتاعاسىرلىق قىتاي جانە ۆيزانتيا ەلدەرىمەن تابان تىرەسىپ, ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتقان. ورتالىق ازياداعى كەز كەلگەن مەملەكەتتەگى ارالىق قاتىناس تۇركىلەردىڭ قاتىسۋىنسىز شەشىلمەيتىن دارەجەگە جەتكەن. سىرتقى ساۋدا قاتىناستارى دامىعان. كورشىلەرىمەن اسكەري وداقتاستىق جانە ءوزارا سوعىس جاعدايلارىندا بولىپ, ايتۋلى جەڭىستەرگە جەتكەن. تۇركىلەر زامانىندا الەمدىك دارەجەدەگى ويشىلدار مەن عالىمدار ومىرگە كەلىپ, قىزمەتتەر اتقارعان. قالا مادەنيەتى وركەندەگەن.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ماقالاسىندا ەرەكشە الىپ وتكەن كەلەسى ماسەلە – ۇلى دالاداعى ەجەلگى مەتاللۋرگيا.
ماقالادا جازىلعان قازاقستاننىڭ ورتالىق, سولتۇستىك ايماقتارىمەن قاتار ونىڭ شىعىسىنداعى التاي ءوڭىرى الەمدەگى ەڭ العاشقى تەمىر جانە ءتۇستى مەتالدار, كومىر ءوندىرۋدىڭ ورتالىعى بولعاندىعىن ەرتە, ورتاعاسىرلىق قىتاي, ءحVىىى-ءحىح عاسىرلاردىڭ باسىنداعى باتىس جانە رەسەي دەرەكتەرى مولىنان كەلتىرەدى. مىسالى, ءحVىىى عاسىردىڭ 20-جىلدارىنان باستالاتىن التاي تاۋلارىنان, سونىڭ ىشىندە قازىرگى بارناۋل ماڭايىنان كاسىپكەر اكينفي دەميدوۆ نەگىزدەگەن العاشقى رەسەيلىك كەن ورنىنان باستاۋ الىپ, ودان ءارى ريددەر, زىريانوۆ, نارىن, كۇرشىم وزەندەرى بويلارىنان ءتۇستى مەتالدار ءوندىرىس ورىندارىن اشۋ كەزىندە ورىس ونەركاسىپشىلەرى سول جەرلەردەن ءوندىرىس قۇرالدارى, مەتالل قورىتاتىن پەشتەر مەن شاحتالارى, ت.ب. جاقسى ساقتالىنعان كونە كەن ءوندىرۋ ورىندارىنا تاپ بولعان. وسى كونە كەن ورىندارى تۋرالى ءحىح عاسىر باسىنداعى باتىس ءسىبىر ولكەسىن زەرتتەۋشىلەر گ.سپاسسكي, گ.شانگين, سبوروۆسكي, كوتسوۆسكي, ت.ب. كەڭىنەن جازعان. بۇدان كەندى التايدىڭ جەراستى بايلىعىن العاش يگەرۋشىلەر ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز بولعاندىعى تولىعىمەن ايقىندالادى.
بۇل وڭىردەن تەمىر, التىن, كۇمىس, ت.ب. باعالى مەتالدار ءوندىرۋ ورتاعاسىرلىق تۇركىلەر جانە موڭعولدار بيلىگى كەزىندە ودان ءارى جالعاستىرىلدى. شارۋاشىلىقتىڭ نەگىزىنە اينالدى. تۇرىك مەملەكەتتەرى جانە موڭعوليا يمپەرياسىنىڭ بارلىق مەتالل بۇيىمدارى مەن قارۋلارى التاي تەمىرىنەن جاسالدى. قىتايمەن, باسقا دا ەلدەرمەن اراداعى ساۋدادا بۇل ونىمدەر باسىمدىققا اينالدى.
«التاي» دەگەن ءسوزدىڭ ۇعىمىنىڭ ءوزى تۇركىشە «التىن» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. وسى ايماقتى كونە زاماننان مەكەندەۋشى تۇركى, موڭعول حالىقتارى تىلدەرىندەگى «تەمىرشى» دەگەن ءسوزدىڭ ادام ەسىمدەرىنە بەرىلۋى جەرگىلىكتى مەتالل وندىرۋشىلەردىڭ زور بەدەلگە يە بولعاندىعىن ايعاقتايدى. شىڭعىس حاننىڭ شىن ەسىمى دە «تەمۋدجين» – تەمىرشى دەگەن سوزدەن الىنعان.
مىنە, سوندىقتان دا قازاق التايىنىڭ مەتاللۋرگيانى ادامزاتتىڭ دامۋىنىڭ باستاپقى كەزىنەن-اق كاسىپتىك تۇرعىدا ءوندىرىپ, ونى دامىتۋدىڭ وتانى بولعاندىعىن ناقتى دەرەكتەر ارقىلى الەمدىك دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋ قازاقستان تاريحشىلارىنىڭ بورىشىنا اينالىپ وتىر.
كەلەسى ايتارىمىز, ەلباسى ماقالاسىنىڭ جازىلۋىنىڭ ەڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – حالقىمىزدىڭ بىرنەشە مىڭجىلدىقپەن ولشەنەتىن باي تاريحىن دۇنيەجۇزىلىك تاريحتىڭ ءبىرتۇتاس بولىگىنە اينالدىرۋ ەكەندىگى. ياعني, بۇل قازاق تاريحىن الەمدىك عىلىمي جۋرنالداردا جاريالاپ, شەتەل عىلىمي ورتالىقتارىمەن بايلانىس جاساۋ عانا ەمەس, ونىڭ ءبىر كەزەڭى مەن وقيعاسىن الەمدىك «جالپى تاريح» كۋرسىنا ەنگىزۋگە جەتىسۋ دەگەن ءسوز. تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىردان استام مەرزىمىندە قازاقستان تاريحىن بىرنەشە ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلامالار شەڭبەرىندە زەردەلەۋدە كوپتەگەن جۇمىس اتقارىلدى, شەتەل مۇراعاتتارىنان دا ءبىرشاما دەرەك اكەلىنىپ, ولار عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلۋدە. سوڭعى مەرزىمدەگى ەلباسىنىڭ تالابىنان كەيىن قازاقستان تاريحىنىڭ كەزەڭدەرىن الەمدىك جوعارى رەيتينگىلىك جۋرنالداردا جاريالاۋدا ءبىرشاما جۇمىس اتقارىلۋدا. قازاقستان تاريحىنا ارنالعان ءبىراز فيلم دە ءتۇسىرىلدى. الايدا ول فيلمدەر رەسپۋبليكامىزدىڭ شەڭبەرىنەن اسا المادى. حالىقارالىق دەڭگەيدى ايتپاعاندا, ەل تۇرعىندارىن قىزىقتىرا المادى.
سوندىقتان دا قازىرگى كۇنگى مىندەت – ءتول تاريحىمىزدىڭ كەزىندەگى ايماقتىق, ءتىپتى الەمدىك دامۋعا اسەر ەتكەن, قازىردە ءوزىنىڭ ماڭىزىن جويماعان بەلگىلى ءبىر وقيعاسىن, تاريحي تۇلعالار اتقارعان عالامدىق, ايماقتىق دەڭگەيدەگى قىزمەتىن دۇنيە ءجۇزى ەلدەرى ورتا مەكتەپتەرىندە مىندەتتى تۇردە وقىلاتىن, قۇرامىندا «ەرتە دۇنيە تاريحى», «ورتا عاسىرلار تاريحى», «جاڭا تاريح», «قازىرگى زامان تاريحى» كۋرستارى بار جالپى تاريح پانىنە ەنگىزۋ ماسەلەسى بولىپ تابىلادى.
شىنىندا دا, بۇگىنگى ءار قازاق ورتا مەكتەپتەگى وسى ءپان ارقىلى ەرتەدەگى ۆاۆيلون پاتشالىعى, گرەكيا, ريم يمپەرياسى, سپارتا مەملەكەتى, پارسىلار مەن الەكساندر ماكەدونسكي مەملەكەتتەرى, ورتاعاسىرلىق انگليا, فرانتسيا, گەرمانيا, رەسەي, قىتاي, ءۇندى ەلدەرىنىڭ, ت.ب. ەۋروپا, ازيا, امەريكا ەلدەرىنىڭ تاريحتارىن وقىپ, جەكە تۇلعالارىنىڭ ومىرلەرى مەن تاريحقا قالدىرعان ىستەرىنە قانىق بولدىق.
ەگەر دە شىن نازار اۋداراتىن بولساق, ءبىزدىڭ دە ەشكىمنەن ۇيالماي, ءوزىمىزدى عانا ەمەس, بارشا ادامزاتتى تامساندىراتىن تاريحىمىز بار. مىسالى, 1643 جىلعى جاڭگىر سۇلتان باستاعان 600 قازاق ساربازىنىڭ 50 مىڭدىق باتىر قوڭتايشى باس بولعان جوڭعار اسكەرلەرىن سول مەرزىمدەگى سوعىس ونەرىن شەبەر پايدالانا وتىرا تاس-تالقان ەتكەن وربۇلاق شايقاسى ادامزات تاريحىندا اسا سيرەك كەزدەسەتىن وقيعا بولىپ تابىلادى. ەرتە دۇنيە تاريحىنان 300 سپارتالىق جاۋىنگەردىڭ ەرلىگىن ءبارىمىز جاقسى بىلەمىز. ال وربۇلاق شايقاسىنىڭ ماڭىزى ودان ەشقانداي كەم ەمەس. بۇل قازىرگى جانە كەلەر ۇرپاعىمىزعا ماقتانىش اكەلەتىن جاڭگىر سۇلتاننىڭ اسقان تالانتى مەن قولباسشىلىعىنىڭ, قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ وتانسۇيگىشتىگى مەن كوزسىز ەرلىگىنىڭ كۋاسى ەمەس پە؟! مىنە, سوندىقتان دا حالقىمىزدىڭ وتان قورعاۋ تاريحىنداعى بۇل ۇلى شايقاس كوپتەگەن بۇلتارتپاس دەرەكتەردى جيناۋ ارقىلى الەمدىك جالپى تاريح پانىنە كىرگىزۋگە لايىق دەپ سانايمىز.
قازاقستان تاريحىنىڭ الەمدىك ماڭىزعا يە كەلەسى مىسالى ەلباسىنىڭ ەلىمىزدىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ, دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزعا يە بولىپ وتىرعان الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى اتقارعان حالىقارالىق ساياساتتاعى اتقارعان ناقتى ىستەرى, باستامالارى مەن ۇسىنىستارى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدەگى مەملەكەت قايراتكەرىنە اينالعان ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ادامزاتتىڭ مۇددەسى جولىنداعى قىزمەتى الەمدىك قازىرگى زامان تاريحىنا ەنگىزۋگە تولىق لايىق جانە وسى سالاداعى ۇيىمداستىرۋشىلىق ىستەر اتقارۋ قازاقستان تاريحشى عالىمدارىنىڭ, مەملەكەتتىڭ مىندەتىنە اينالۋى ءتيىس. بۇل ءۇشىن ءبىر-ەكى جىل كولەمىندە قازاقستان تاريحىنىڭ وسىنداي كەلەلى دە ايشىقتى وقيعالارى قامتىلعان وقۋلىق دايىنداپ, ونى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ التى تىلىنە اۋدارىپ, الەمنىڭ بەلگىلى كىتاپحانالارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا, وسى ەلدەردىڭ ءبىلىم سالالارىن باسقاراتىن ورىندارىنا جىبەرۋ كەرەك. سونىمەن قاتار بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ىستەردى ۇيىمداستىراتىن سالاسىنا دا بۇل وقۋلىقتى وتكىزۋ قاجەت.
سونداي-اق قازاقستان تاريحىنىڭ ايشىقتى وقيعالارىنا, ەسىمدەرى حالىق ماقتانىشىنا اينالعان تۇلعالارعا ارنالعان تەلەسەريالداردى ءتۇسىرۋدى قولعا الۋ, ونى شەتەل تىلدەرىنە اۋدارىپ, الەم مەملەكەتتەرى كورەرمەندەرىنە ۇسىنۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن شارا.
وسى اتالعان ىستەردەن بارشا قابىلەت پەن قارىمدى, تالانت پەن ماقساتكەرلىكتى جانە ەشقانداي دا قارجىنى اياماۋىمىز كەرەك. ال وسى جۇمىستار اتقارىلعاندا قازاق حالقى, ونىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى الەمگە بەلگىلى بولادى, ۇلتىمىزدىڭ تاريحى ادامزات تاريحىنىڭ ناقتى قۇرامداس بولىگىنە ءسوزسىز اينالادى دەپ بىلەمىز.
عاني قاراساەۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
سەيىتقالي دۇيسەن,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,
قانات ەڭسەنوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى