يتتiڭ يەسى بولسا, ءبورiنiڭ ءتاڭiرiسi بار.
حالىق ماتەلi.
* * *
يتتiڭ يەسى بولسا, ءبورiنiڭ ءتاڭiرiسi بار.
حالىق ماتەلi.
* * *
– و, جانىمنىڭ جاپىراعى سول, مونتيىپ جاتىسىن قاراشى!.. – ەلۋباي ءتور جاقتاعى قۇراق كورپەنiڭ ۇستiندە قۇنداقتاۋلى جاتقان نارەستەسiن قولىنا الىپ, مەيiرلەنە يiسكەدi. – ءتاتتiسiن-اي, ءوزiنiڭ!..
– بايقايمىن, سەنiڭ ماحابباتىڭ بالاعا اۋىپ كەتكەن سياقتى. بiزدi كوزiڭە دە iلگiڭ كەلمەيدi-اۋ, تۇگە! – دەدi ارتىنشا ۇيگە كiرگەن ايەلi گۇلعايشا ەكi يىعىنان ەنتiگە دەم العان سارى ساماۋرىندى جايۋلى تۇرعان داستارقاننىڭ شەتiنە قويىپ جاتىپ.
– سەن دە وسى قاي-قايداعىنى شىعاراسىڭ دا جۇرەسiڭ. جاسىڭا جەتپەي اقىلىڭنان الجاسا باستاعانسىڭ-اۋ! جاقسى كورسەم, ءوز بالام ەمەس پە!؟
– بiرەسە بالا, بiرەسە مال دەي بەرمەي, بiر ۋاق بiزگە دە كوز قىرىڭدى سالىپ قويساڭ قايتەدi. بiز دە ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان ادام بالاسىمىز عوي. قاتقان قايىستاي بولىپ ءجۇرiسiمiز مىناۋ…
وسى كەزدە سىرت جاقتان ات تۇياعىنىڭ ءدۇرسiلi ەستiلiپ, يتتەر شابالانا ءۇرiپ قويا بەردi.
– كiم بولدى ەكەن؟ – قاباعىنان قار جاۋىپ وتىرعان ەلۋباي ورنىنان جايلاپ كوتەرiلiپ, تىسقا شىقتى.
– اسسالاۋماعالەيكۇم, اعاسى! – دەدi جيرەن اتقا مiنگەن تالپاق قارا انادايدان داۋسىن سوزىپ.
– ۋاعالەيكۋماسسالام!.. ءوزiمiزدiڭ سەرiكجان ەكەنسiڭ عوي. حال-جاعدايلارىڭ قالاي؟ – دەدى ەلۋباي جاقىنداي ءتۇسىپ, – اۋىل-ايماق امان با؟ اكە-شەشەڭ كۇيلi-قۋاتتى ما؟
– ءبارi ءوزiڭiز كورگەندەي, اعاسى. تەگiس امانشىلىق… مىنا قانات دوس ەكەۋمiز تاڭ اتپاستان اڭ قاراي شىعىپ ەدiك. قىزدى-قىزدىمەن تالاي جەرگە ۇزاپ كەتiپپiز. سودان ارىپ-اشىپ كەلە جاتقان بەتiمiز عوي.
– جولدارىڭ بولعان-اۋ, شاماسى! قانجىعالارىڭ مايلى ەكەن.
– ە, ايتەۋiر, بۇيىرعانى بولدى عوي. قۇداي كوپسiنبەسىن! مىنا بiرەۋدi اق جەڭەشەمە ارنايى اتىپ الدىق, – دەدi سەرiك سەمiز اق قوياندى ەلۋبايدىڭ قولىنا ۇستاتىپ جاتىپ.
– نەسiنە اۋرە بولدىڭدار… كانە, ۇيگە كiرiڭدەر!..
– بوتەن بiرەۋلەر مە دەسەم, ءوز قاينىلارىم ەكەن عوي, – دەدi ەسiك الدىنا شىققان گۇلعايشا دا ەرiكسiز ەزۋ تارتىپ. – تۇسكi استىڭ ۇستiنەن تۇستiڭدەر. ماقتاپ جۇرەدi ەكەنسiڭدەر. تورلەتiڭدەر!
– سiز سياقتى اسىل جەڭەشەمiزدi جامانداپ نە كورiنiپتi, تۇگە!.. – دەدi سەرiك جوپەلدەتە.
قورباڭداي باسىپ, ءۇن-ءتۇنسiز iلەسiپ كەلە جاتقان ۇزىن بويلى, قاپساعاي دەنەلi سارى جiگiت ۇيقىدان جاڭا ويانعان جانداي مارعاۋ عانا:
– سالەمەتسiز بە؟ – دەدi اۋزى جىبىر ەتىپ.
– امانسىڭ با, قاينىم؟ – دەدi وعان جۇرە تiل قاتقان گۇلعايشا, – ەلۋباي سەن ءوزiڭ شاي قۇيا بەر. مەن ەت سالىپ جiبەرەيiن.
– اق جەڭەشە, اۋرە بولىپ قايتەسiز. كۇرەڭ قويۋ شايىڭىزدى iشiپ اتتانساق تا iشiمiز شۇرىلداي قويماس!
– ەندi كۇندە كەلiپ جاتقان جوقسىڭدار. بiر اسىم ەتتەن ىرىسىمىز ورتايا قويماس!
ءتور جاقتاعى قۇس جاستىقتى جانتايا جايعاسقان سەرiك اياق جاعىن الا مالداس قۇرعان قاناتقا جىميا قاراپ, كوزiن قىسىپ قالدى.
– ەلەكە, – دەدi لەزدە ءتۇسiن وزگەرتە قويعان ول موينىن ءۇي يەسiنە قاراي بۇرىپ, – قاسقىردىڭ كۇشiگi كەرەك پە؟ ارزانعا ساتامىز, تiپتi كوڭiلiمiز تۇسسە بiرەۋiن تەگiن دە بەرiپ كەتەمiز.
– جوعا, تۇقىمى قۇرىسىن, پالەسiنەن اۋلاق! – دەسە دە, بiر ساتكە قۇشتارلىق سەزiمi بيلەپ: – قايدان الدىڭدار؟ – دەدi سۇراۋلى جۇزبەن.
– كەرەگەتاستىڭ جانىندا قاسقىردىڭ اپانى بار. سودان الدىق. اجەپتاۋiر ءوسiپ قالىپتى, اتاڭا نالەتتەر. تەگi جىرتقىش ەمەس پە, كادiمگiدەي ايبات شەگەدi. بەسەۋ ەكەن, بiرەۋiن قالدىرماي الىپ كەتتiك.
– قورجىندارىڭداعى نە پالە دەسەم, قاسقىردىڭ بولتiرiگi دەسەڭشi! ونىڭ ءبارiن نە قىلايىن دەپ ەدiڭدەر؟
– بiر-ەكەۋiن قولعا ۇيرەتiپ كورسەك. قالعانىن ساتارمىز, بولماسا تاعى بiردەڭەگە جاراتارمىز. بۇلار قانشا جىرتقىش بولعانىمەن, قاسيەتتi اڭ عوي!
ولار ىستىق شايدان ۇرتتاپ قويىپ, اڭگiمەنiڭ قىزىعىنا تۇسكەن كەزدە جايلاۋداعى جايلى تىنىشتىقتى بۇزىپ, يتتەر جارىسا ءۇرiپ, شاۋiلدەسiپ قويا بەردi.
– بiزدi وكشەلەپ جۇرگەن كiم بولدى ەكەن؟ – دەدi سەرiك ەلەڭ ەتە قالىپ.
– كiم بولار دەيسiڭ, اۋىل ادامدارى شىعار! – ەلۋباي اۋزىن جيعانشا بولعان جوق, ەنتەلەي باسىپ كەلگەن گۇلعايشا اعاش ەسiكتi ايقارا اشىپ جiبەرiپ:
– قاسقىر… قويعا قاس…قىر شاپ…تى, – دەدi تۇتىعا ايعاي سالىپ.
– نە… نە دەيدi?! – ورنىنان ۇشىپ تۇرعان ەلۋباي جالما-جان كەرەگەدە iلۋلi تۇرعان قوساۋىز مىلتىعىن الا سالىپ, دالاعا اتىپ شىقتى.
قويلار دۇركiرەي قاشىپ, بىتىراپ كەتكەن. اقجول عانا شابالانا ءۇرiپ تۇر. اقتوستiڭ قاراسى كورiنبەيدi. ەكi ۇلكەن قاسقىر ارتتارىنا جالتاقتاي قاراپ تاۋ جاققا قاراي سالىپ ۇرىپ بارادى. ەلۋباي وق دارىتا الماسىن سەزسە دە, مىلتىعىن كەزەنە بەرiپ, وڭ جاقتاعى وڭتايلى شۇرiپپەنi بالاڭ ۇيرەك ساۋساعىمەن باسىپ قالدى. جەر دۇنيەنi سiلكiندiرە شىققان اششى داۋىستان شوشىنعان قوس ءبورi باۋىرلارىن جازا جورتىپ الا جونەلدi دە, قاس پەن كوزدiڭ اراسىندا قىرقادان اسىپ, كورiنبەي كەتتi.
ەلۋباي ۇركە قاراپ, ۇرپيiسە قالعان قويلارعا قاراي ءجۇردi. ءۇش ساۋلىقتىڭ تاماقتالىپ, سىلەيىپ جاتقانىن كورiپ ءوڭi قاراسۇرلانىپ كەتتi. «ءۇيدiڭ iرگەسiندە جاتقان مالعا شاپقان نەعىلعان جۇرەك جۇتقان پالەلەر!..» اشۋ قىسقان ەلۋباي قىڭسىلاپ كەلiپ اياق جاعىنا تىعىلعان اقجولدى كەرزi ەتiگiمەن باسقا بiر تەپتi. شاڭق ەتە قالعان كوك توبەت قۇيرىعىن بۇتىنا قىسا ۇيشiگiنە قاراي سەكەكتەي جونەلدi. ول ەندi اقتوستi iزدەپ جان-جاققا تiنتiنە كوز تاستادى. «ەكەۋi دە تايىنشاداي ەكەن, جارىپ كەتكەن جوق پا؟!» كەنەت, مال قورانىڭ جانىندا تۇرعان ات اربانىڭ استىڭعى جاعىندا ءبۇرiسiپ جاتقان يتiن كورiپ, قانى باسىنا شاپتى. توبەتتىڭ جاۋتەڭدەگەنiنە دە قاراماستان قاق ماڭدايدان كوزدەي بەرiپ قوساۋىزىنىڭ وقتاۋلى تۇرعان ەكىنشى شۇرىپپەسىن باسىپ قالدى. گۇرس ەتە تۇسكەن مىلتىق داۋىسىنان كەيىن اقتوستiڭ دە سوڭعى رەت ىشقىنا ءشاۋ ەتە تۇسكەنi ەستiلدi. جاتقان جەرiندە باسىن بiر قايقاڭ ەتكiزدى دە, ءۇنi ءوشتi.
ەلۋباي دەمiن iشiنە تارتا اۋىر كۇرسiندi: «مەن سەنi نە ءۇشiن اسىرادىم. تەك اس iشiپ, اياق بوساتسىن دەمەگەن شىعارمىن. جانىڭ تiپتەن ءتاتتi ەكەن!»
– ەلەكە, يتتiڭ نە جازىعى بار؟ – دەپ جاقىنداي بەرگەن سەرiكتi جۋان جۇدىرىعىمەن سول جاق شىقشىتتان الا قويىپ قالىپ ەتپەتiنەن ءتۇسiردi:
– وي, اكەڭنiڭ اۋزىن ۇرايىن, يتتiڭ بالاسى! سەن بە ماعان اقىل ۇيرەتەتiن. وسىنىڭ ءبارi سەنiڭ كەسiرiڭ!..
– مەن ساعان نە جازدىم, شەشەڭ؟.. – دەپ جەردەن تۇرا ۇمتىلعان سەرiك ەلۋبايدىڭ جاعاسىنا جارماسا كەتتi. وسى ءساتتi كۇتiپ جاتقانداي ۇيشiگiنەن اتىپ شىققان اقجول ارس ەتە اتىلىپ كەلiپ, ءسال شەگiنشەكتەپ كەتكەن سەرiكتi كەۋدەسiمەن سوعىپ شالقاسىنان ءتۇسiردi. ىزالانا ىرىلداعان كۇيi ازۋ تiسiن اقسيتىپ ۇستiنە قونا ءتۇستi:
– اقجول… اقجول… كا… كا… – دەپ اشۋلى توبەتتi وزiنە شاقىرىپ العان گۇلعايشا ءولi قوياندى ارتقى اياعىنان ۇستاعان كۇيi سالبىراتا سۇيرەتiپ اكەلiپ, سەرiكتiڭ الدىنا توپ ەتكiزiپ تاستاي سالدى:
– ارسىز نەمە. كەتiڭدەر بۇل ماڭنان! كوزدەرiڭدi جوعالتىڭدار! – دەدi ايعاي سالىپ. – ەلۋباي جەتەر ەندi, نەمەنەگە قۇر بوسقا ورەكپي بەرەسiڭ. بۇلاردىڭ قانى سۇيىق, جازىم ەتۋدەن تايىنبايدى. كوردiڭ بە, قانىپەزەر نەمەنiڭ… قاراشى-ەي, بەسiكتەن بەلi شىقپاي جاتىپ… قۇداي كوكتەي سولدىرسىن, كوكتەي سولعىر!..
– قارعىسىڭ اينالىپ ءوزiڭدi تاپسىن! – دەدi توبەتتەن يمەنiپ, اتىنا قارعىپ مiنگەن سەرiك الا كوزدەنىپ. – مەن سەندەرگە ءالى كورسەتەرمiن!.. ءاي, مالعۇن, نە قاراپ تۇرسىڭ, ءجۇر, كەتتiك!..
– اكەڭنiڭ اۋزىن ۇرايىن. شاۋىپ الايىن دەپ پە ەدiڭ, بوقمۇرىن! – دەدi ەلۋباي ولاردىڭ ارتىنان ايعايلاپ. – قولىڭنان كەلسە شاۋىپ ال, سiلiمتiك!..
* * *
ەلۋبايدىڭ تۇسكi تاماققا تابەتi شاپپادى. الدەنەنi بiر ويلاپ, مازاسى قاشتى. ولگەن قويلاردىڭ تەرiلەرiن سىپىرىپ, ولەكسەلەرiن ارنايى قازىلعان شۇڭقىرعا اپارىپ تاستاي سالدى. قاسقىرلار قويلاردى تاماقتاپ قانا كەتە بەرگەن, باسقا جەرلەرiنە اۋىز سالماعان. «اپىراي, بۇلارى نەسi?! – دەپ باسى قاتتى. – الدە بورiلەر كەكشiل كەلەدi دەۋشi ەدi, بولتiرiكتەرiن الىپ كەتكەنگە وشiكتi مە ەكەن؟! قۇداي ساقتاسىن, ايتەۋiر جۇرiستەرi سۋىت, كiسi شوشىرلىق قوي!»
كۇننiڭ قىزۋى قايتىپ, تاس توبەدەن ءسال ەڭكەيە باستاعان شاقتا مالىن ورiسكە قاراي ايداعان ەلۋبايدىڭ ويىنان قويعا شاپقان قوس ءبورi شىقپاي قويدى. كوڭiلi الدەنەگە الاڭداپ, جۇرەگi ءدۇرسiل قاعىپ, قوبالجي بەردi.
اۋىزدارى شۇيگiنگە تيگەن قويلار باستارىن جەردەن كوتەرمەگەن كۇيi شاشىراي جايىلىپ بارادى. ەردiڭ ەرنەۋiنە وڭ جاق اياعىن ارتا جايعاسىپ وتىرعان ەلۋباي ارت جاعىنان شىققان تىقىرعا ەلەڭدەپ, جالت قارادى. ءتۇپ-ءتۇپ بوپ وسكەن قياق, شيدiڭ اراسىمەن جۇگiرiپ كەلiپ شوقيىپ وتىرا قالعان اقجولدى كورiپ جۇرەگi ورنىنا تۇسكەندەي بولدى: «يتتiڭ دە ەستiسi, ەسسiزi بولادى عوي! اشۋ ۇستiندە بۇنى دا وڭدىرمادىم-اۋ! – دەدi وعان مۇسiركەي قاراپ. – سويلەيتiن تiل جوق, ايتپەسە ءوزi بiر اقىلدى توبەت. ومiرiندە كورمەگەن ازابى, تارتپاعان بەينەتi جوق. تالاي مارتە اجالدان امان قالدى…»
ويى ويداعىنى شولىپ, ساۋىسقانداي ساق وتىرعان ەلۋباي تاۋ باسىنان بەتكەيگە ءتۇسiپ كەلە جاتقان قاسقىردى كوزi شالدى. اتى دا باسىن جەردەن كوتەرiپ الىپ وسقىرىنا تاۋ جاققا قارادى. «نەعىلعان جۇرەك جۇتقان پالە… باعاناعى جىن سوققانداي جۇرiستەرi اناۋ, تەگi اجال ايداپ جۇرگەن شىعار!..» – ىستىق قانى قۋالاي ويناپ باسىنا تەپكەن ەلۋباي: «قاندى باسىڭ, بەرi تارت!» دەدi دە, اتىن بوربايلاپ شابا جونەلدi. ارلاننىڭ قيرالاڭداپ جۇرە الماي بارا جاتقانىن بايقاپ, ونان سايىن دەلەبەسi قوزىپ, قىزىنا ءتۇستi: «وق تيiپ جارالانعان بولۋ كەرەك. اتىپ الاتىن بولدىم. ءوزi دە تايىنشاداي ەكەن!..»
قاراكەر اياعىن كەرە تاستاپ, كوسiلە شاۋىپ كەلەدi. اقجول دا قالىسار ەمەس. انە-مiنە دەگەنشە ەكi قىرقادان دا اسىپ ءتۇستi. ەرگە جابىسا ەڭكەيە تۇسسە دە, الدىڭعى جاعىنان كوزiن ايىرماعان ەلۋباي كوكجالدىڭ بiرتە-بiرتە شابىسىن ۇدەتە ءتۇسكەنiن بايقادى: «جاڭا عانا قيسالاڭداي باسىپ بارا جاتىر ەدi, تiپتi جاقىنداتار ەمەس قوي, ءوزi! بويىن دا تiكتەپ العان…»
دەنەسi قىزىپ, باۋىرىن جازا تۇسكەن قاراكەر باستىرمالاتىپ اراقاشىقتىقتى قىسقارتا تۇسكەن كەزدە, جانتالاسا زىتىپ الا جونەلگەن ايلالى ارلان كوزدi اشىپ-جۇمعانشا تاعى بiر قىرقادان اسىپ ءتۇسiپ, شوپتەسiنi مول قالىڭ توعايعا زىپ ەتىپ كiردى دە, كورiنبەي كەتتi.
ەلۋباي توعايدى اينالا بەرiپ ايعاي سالدى, قيقۋعا باستى. بiر-ەكi مارتە مىلتىق تا اتتى. بiراق قاسقىردىڭ قاراسى كورiنە قويمادى.
ەندiگi تiرلiگiنەن تۇك شىقپاسىن سەزگەن ول اتىنىڭ باسىن كەرi بۇرىپ, وتارىنا قاراي شابا جونەلدi. تاعى دا باسىنا سۋماڭداعان سۋىق ويلاردىڭ بiرi كiرiپ, بiرi شىقتى: «الپىس ەكى ايلالى ءتۇز تاعىسى وڭايلىقپەن الدىرا قويار دەگەن, – دەدi وزiنە-ءوزi جەكiپ. – «اقىماق باس – اياقتىڭ سورى», دەگەن وسى شىعار. مالدى يەسiز قالدىرىپ, يت-قۇس قۋعان نەمدi العان. ءوزiم دە ەسەرسوقپىن عوي, بوستان-بوسقا ارامتەر بولىپ… قاسقىر ەكەش, قاسقىر قۇرلى اقىلىم جوق-اۋ!..»
ەڭسەسiن ەزگەن اۋىر ويلاردان ارىلا الماي ويسىراپ كەلە جاتقان ەلۋباي وزەن جاق بەتتە بiر توپ قويدى دۇركiرەتiپ قۋالاپ جۇرگەن قاسقىردى كورiپ, جون ارقاسى شىمىرلاپ ءوتتi: «قاپ, اتاڭا نالەت, بۇل قاي جاقتان كەلە قالدى ەكەن؟! بiر سۇمدىقتىڭ بولارىن جۇرەگiم سەزiپ ەدi!» استىڭعى ەرنiن تiستەلەي قاناتقان ول اقكوبiك بولعان ارعىماعىنا ءۇستi-ۇستiنە قامشى باستى. قاراكەر اياعىن كوسiلە تاستاپ قۇيعىتىپ كەلەدi. ەلۋباي ءار جەردە تەڭكيiپ-تەڭكيiپ جاتقان قويلاردى كورiپ, ونان سايىن شيرىعا ءتۇستi: «ەندi, بالەم, قانشا ايلاكەر بولساڭ دا, قۇتقارماسپىن, قۇتىلماسسىڭ مەنەن!..»
قاتتى شاپقان ات تۇياعىنىڭ دۇبiرiنەن سەسكەنگەن قاسقىر باسىن كوتەرە بiر قارادى دا, وزەندi جاعالاي قاشا جونەلدi. ارتىنا جالتاق-جالتاق قاراپ جەلە جورتىپ بارادى. توپ-توپ بوپ وسكەن توبىلعى, قاراعاندى جارىپ ءوتiپ, جۋساندى جازىققا شىقتى دا, كiلت توقتاي قالىپ, لوقسىپ قۇسا باستادى…
ءتۇز تاعىسىنىڭ ءار قيمىلىن كوزبەن باعىپ كەلە جاتقان ەلۋباي وق ەركiن جەتەر جەرگە جەتكەندە تiزگiندi شiرەنە تارتىپ قالدى دا, اتىنان سەكiرiپ ءتۇسiپ, قوساۋىزىن كەزەنە بەرiپ شۇرiپپەنi باسىپ قالدى. جۇتقان جەمتiكتi قايىرا اقتارىپ تاستاپ, زىمىراپ الا جونەلگەن قاسقىر بiر جاعىنا قاراي قيسايا بەرiپ وماقاسا قۇلادى. جالما-جان اتىپ تۇرىپ, بويىن تiكتەپ الدى. وق تيگەن الدىڭعى اياعىنا تiسiن باتىرىپ جiبەرiپ, دىزىلداتقان تۇسىن تەرiسiمەن قوسا ج ۇلىپ الىپ, العا قاراي ۇمتىلا بەرگەنi سول ەدi, گۇرس ەتكەن مىلتىق داۋىسى تاۋ-تاستى جاڭعىرىقتىرا قايتا شىقتى. قۇيرىعىن بۇلعاڭ ەتكiزگەن قانشىق قاسقىر قيرالاڭداپ بارىپ شوقيىپ وتىرىپ قالدى. قاشىپ قۇتىلا الماسىن سەزدi مە, جوق الدە باسقا بiر ويى بولدى ما, كiلت بۇرىلىپ, قارسى سالدى. ءجۇرiسi تىم شيراق. شويناڭداي باسىپ, شوقاقتاپ كەلەدi. بۇنداي وقىس قيمىلدى كۇتپەگەن ەلۋباي بiر ساتكە ابدىراپ قالدى دا, سالدەن سوڭ ەس جيعانداي مىلتىعىنا قايىرا وق سالدى. قول-اياعى دiرiلدەپ, ءوز دەنەسiن ءوزi بيلەي الماي جان تەرi شىقتى. ازۋ تiسiن اقسيتا ىرىلداعان جارالى جىرتقىش جوتا ءجۇنiن كۇدiرەيتiپ تاقاپ كەلەدi. ەلۋباي قوساۋىزىن كەزەي بەرiپ باسىپ قالدى. ءسۇرiنiپ كەتiپ قايتا تiكتەلگەن قانشىق باسىن العا قاراي سوزا ءتۇسiپ, سۇيرەتiلە باسىپ اقىرىن جىلجي بەردi. قيمىل-قوزعالىسى شابانداۋ تارتقانىمەن, سۇسى باسىم, ءتۇسi سۋىق. ەلۋبايدىڭ ماڭدايىنان سۋىق تەر بۇرق ەتە ءتۇستi: «نە دەگەن جانى سiرi, حايۋان! – دەدi iشتەي شيىرشىق اتىپ. – نە دە بولسا تاقاي ءتۇسسiن! نە ءولiم, نە ءومiر!..»
وسى بiر ساتتە قۇلاعىن جىمقىرا قۇيعىتىپ كەلگەن اقجول قاسقىردى كەۋدەسiمەن سوعىپ دومالاتىپ ءتۇسiردi. كوك مايساعا بiر اۋناپ تۇرعان قانشىق ىر ەتە ءتۇسiپ, كوز iلەسپەس جىلدامدىقپەن بويىن تiكتەپ العانىمەن, وزiنەن گورi iرiرەك توبەتكە تارپا باس سالۋعا باتىلى جەتپەدi. ىزالانا ىرىلداعان كۇيi قارسى قاراپ تۇرا قالدى. اعىزىپ كەلگەن بەتiمەن الىپ سوعىپ تالاپ تاستارداي كورiنگەن اقجولدىڭ دا الىسا كەتۋگە جۇرەگi داۋالاماي, كوتكەنشەكتەي بەردi. ەلۋباي دا قاراپ قالعان جوق, بار ەرiك-جiگەرiن بويىنا جيىپ, قاسقايا قالعان قاسقىردىڭ قۇلاق شەكەسiن الا كوزدەي بەرiپ وقتاۋلى تۇرعان شۇرiپپەنى باسىپ قالدى. باسىن تومەن سالا جيىرىلا تۇسكەن كارلi قاسقىر «شارۋام بiتتi» دەگەندەي سول جاعىنا قاراي سىلق ەتiپ قۇلادى دا, قيمىلسىز قالدى.
تەرەڭ تىنىستاعان ەلۋباي از-كەم ۋاقىت بايقاستاپ تۇردى دا, ءبورىنىڭ بويىنان تiرشiلiك نىشانى بايقالماعان سوڭ, ەپپەن باسىپ جانىنا جاقىندادى. سiلەكەيi شۇبىرا سiلەيگەن دولى قانشىقتىڭ ءولi جۇزiنەن اشۋ-ىزانىڭ ىزعارى ءالi تارقاي قويماپتى. كەكتەنە قاراپ, كەكشيە قالعان: «جان تاپسىرار الدىندا دا جان اشۋىڭ تارقاماپتى عوي, بايعۇس!..»
ماڭدايىنان شىم-شىمداپ اققان سۋىق تەردi جەيدەسiنiڭ جەڭiمەن سۇرتە سالىپ, اسىعىس اتىنا قونعان ەلۋباي بىتىراپ كەتكەن مالدارىن قايىرمالاپ, بiر جەرگە جيناي باستادى. اقجول دا شاشاۋ شىققان قويلاردى قاقپايلاي قۋىپ شاپقىلاپ ءجۇر.
وتارىن بiر جەرگە ءۇيىرىپ العان ەلۋباي كوزiمەن تۇستەپ, تۇگەندەي باستادى. قىزىلالا قانعا بوگiپ, ىشەك-قارنى اقتارىلىپ جاتقان التى ساۋلىقتان باسقاسى تۇگەل سياقتى. سەمiزدiگiنەن ارەڭ تۇراتىن ءداۋ قارا iسەگiنiڭ جەر يiسكەپ جۇرەتiن ماي قۇيرىعى تۇتاستاي جوق. ورنىنان قان تامشىلاپ تۇر. ونى ەلەڭ قىلار iسەك جوق, جايباراقات جايىلىپ ءجۇر. ەرiكسiز ەزۋ تارتتى: «انا قۇيرىقتى ورىپ تۇسكەن تiس تە, قىلعىتقان كەڭiردەك تە وسال ەمەس-اۋ!»
كۇننiڭ قىزۋى قايتىپ, سالقىن تۇسە باستادى. تەرiستiكتەن سۋسىلداعان سۋىق جەل سوعىپ, سۋماڭداعان سۇر جىلانداي ىسىلداپ الا ءجونەلدi. كوڭiلi سەلكەۋ تارتىپ, الدەنەدەن سەكەمدەنە بەردى. «كۇن كەشكiرمەي ۇيگە جەتiپ الايىن» دەگەن ويمەن قويلارىن الدىنا سالىپ, قۋالاي جونەلدi.
قوس جانارى الدىنداعى وتارىندا بولعانىمەن, ويى ونعا ءبولiنiپ, ساناسى سانسىراپ كەلەدi. شارشاۋى ەندi شىعا باستاعانداي. بويى توڭازىپ, جوتا-جاۋىرىنى قۇرىسا قالدى. «بولتiرiكتەرiن ادامدار الىپ كەتسە, قاسقىرلار ماڭايداعى اۋىلدىڭ مالدارىنا شاۋىپ, تىنىشتىق بەرمەيدi», دەۋشi ەدi كونەكوز قاريالار. سول ءسوز راس بولدى عوي. قانشىعىنىڭ ءوزiن كورمەيسiڭ بە؟! ال انا ارلانى شە؟ – تۇلا بويى دiر ەتە ءتۇستi. – ماعان نە بولعان ءوزi?!.»
شاقشاداي باسىن شاراداي ەتكەن اۋىر ويلاردان ارىلا الماي مال سوڭىندا شاڭ قاۋىپ كەلە جاتقان ەلۋباي:
– كiمدi ويلاپ كەلەسiڭ؟ – دەگەن اششى داۋىستان سەلك ەتiپ, ات ۇستiنەن اۋىپ تۇسە جازدادى. ايەلi گۇلعايشا ەكەن:
– نە بولدى ساعان, قارادان قاراپ… – دەدi ك ۇلىپ.
– نەمەنەگە جەتiسiپ تۇرسىڭ, اكەڭنiڭ اۋزىن ۇرايىن!.. – دەدi وعان ەلۋباي الايا قاراپ, – قويعا تاعى قاسقىر شاپتى… مالدى ساناپ كiرگiز!..
– سۇمدىق-اي, نە دەيدi تاعى!.. – ءتۇسi قاشىپ, بويىن قورقىنىش بيلەگەن گۇلعايشا شارباق قورشاۋعا قاراي ەمپەڭدەپ جۇگiرە جونەلدi.
«مەنiڭ بۇگiنگi جۇمىسىم وسىمەن بiتتi!» دەگەندەي وتاردان بولiنە بەرگەن اقجول كيiز ءۇيدiڭ جانىنان وتە بەرە نارەستەنiڭ iڭگالاي جىلاعانىن ەستiپ, قۇلاعىن تۇرە تۇرا قالدى. داۋىس iش جاقتان شىعاتىن سياقتى. سونى سەزگەن كارi توبەت اعاش ەسiكتi الدىڭعى اياعىمەن تىرنالاي اشىپ, زىپ بەرiپ iشكە كiردi. ءسابي iڭگاسi ەندi تiپتەن انىق ەستiلدi. اۋزىن جاپپاي شىر-شىر ەتەدi. اقجول بەسiككە تاقاپ كەلiپ, قالاي جۇباتارىن بiلمەي موليە قاراپ تۇرىپ قالدى. بوبەكتىڭ بەتi اشىق جاتىر. بۇنى ەلەڭ قىلار ەمەس, قىزارىپ-سازارىپ, iڭگالاۋىن ۇدەتە تۇسكەن. وعان جانى اشىعان اقىلدى توبەت بەسiكتi تۇمسىعىمەن ىرعاپ-ىرعاپ, قوزعالتا باستادى. بالا جىلاۋىن قويار ەمەس. ول وڭ اياعىمەن جايلاپ تەربەتتi. ودان دا ەشتەڭە شىعا قويمادى. ابدەن امالى قۇرىعان اقجول بiر مەزگiلدە تiلiن سوزىپ, ۇشىن بوپەنىڭ اۋزىنا سالدى. ءسابي جىلاۋىن تاس تيدى.
وسى كەزدە ۇيگە كiرگەن ەلۋباي بالاسىنىڭ توبەتتiڭ ءتىلىن قۇشىرلانا سورىپ جاتقانىن كورiپ, تالاعى تارس ايىرىلدى:
– اكەڭنiڭ اۋزىن ۇرايىن! ەندiگi قالعانى وسى ەدi, – دەپ تاپ بەردi. بiردەڭە بۇلدiرگەنiن سەزگەن اقجول دا جالت بەرiپ, ەسiك جاققا قاراي تۇرا قاشتى. بiراق قۇتىلا المادى. مىلتىقتىڭ ءدۇم جاعى جون ارقاسىنا سارت ەتە ءتۇستi. جان داۋىسى شىعا شاڭق ەتە قالعان كارi توبەت قيرالاڭ قاعىپ تابالدىرىقتان زورعا اتتادى.
«سازايىڭدى تارتتىڭ با؟» دەگەندەي ەسiك جاققا ەجiرەيە قاراعان ەلۋباي قايتادان شىرىلداپ قويا بەرگەن ءسابيiنiڭ جانىنا كەلiپ, بەسiكتi تەربەتiپ, ىڭىلداپ ءان ايتا باستادى:
– ءالدي, ءالدي بوپەشiم,
ۇيىقتاي قويشى كوكەشiم!..
نارەستە شىر-شىر ەتىپ, جىلاۋىن قويار ەمەس. بiرەۋ قىلقىندىرىپ جاتقانداي كوگەرiپ-سازارىپ, iڭگالاي بەردi. ونسىز دا تەرىسىنە سىيماي تۇرعان ەلۋباي:
– نەمەنەگە باقىرا بەرەسiڭ؟! – دەپ جۋان داۋىسىمەن اقىرىپ قالدى. شوشىنا دiر ەتكەن بەيكۇنا ءنارەستە جىلاۋىن تاس تيىپ, اكەسiنە بiر قارادى دا, باج ەتە ءتۇستi. كۇيەۋiنiڭ سوڭىن الا ۇيگە كiرگەن گۇلعايشا:
– وسى سەنiڭ ايعايىڭدى بiلەدi دەگەن, – دەدi كۇڭك ەتiپ. تiزەرلەي وتىرا قالىپ, جالما-جان كويلەگiنiڭ ءتۇيمەسiن اعىتىپ ءجىبەرىپ, ومىراۋىنىڭ ۇشىن بالاسىنىڭ اۋزىنا سالدى. تەر قىسىپ, تاڭدايى قۇرعاپ جاتقان ءسابي اناسىنىڭ ەمشەگىن سورپىلداتا سورا باستادى:
– سەن بiلiپ قوي, قاتىن, تاربيە تال بەسiكتەن باستالادى, – دەدi ەلۋباي ءتور الدىنداعى قۇس جاستىققا جانتايا بەرە.
– تاربيەسiنiڭ ءتۇرiن… – گۇلعايشا ەرنiن سىلپ ەتكiزدi.
* * *
تاڭەرتەڭ تاڭ بوزىنان ويانعان ەلۋباي اسىقپاي وتىرىپ شايىن iشتi. الا دورباعا تاماق سالدىرىپ, ايران قۇيدىرىپ الدى:
– بۇگiن تۇستە كەلمەيمiن. ءوزi دە اش-ارىق مالدى وندا-مۇندا قۋالاپ ءجۇرiپ كۇيiن كەتiرiپ الارمىز! – دەدi ايەلiنە موينىن بۇرىپ. – اقجول تۇرمادى ما, ءوزi?
– جوق, سول كەشەگi جاتقان كۇيiندە قوزعالماستان جاتىر. تiپتi باسىن كوتەرەر ەمەس. بiر جەرi مايىپ بولماسا دە… مال, مال دەي بەرمەي, بiر ۋاق ءوز جايىڭدى دا ويلاساڭشى!..
– ءوستiپ جۇرگەنiڭ وسى مالدىڭ ارقاسى ەمەس پە!؟
ەلۋباي قاباعىن اشپاستان اتىنا مiنiپ, قويىن ورگiزدi. جاپان دالادا جالعىز ءوزi قالعانداي كۇي كەشتi. ويى ونعا ءبولiنiپ, مازاسىزدانا بەردi. ەسiنە اقجول ءتۇستi: «يت تە بولسا, كوپ-كورiم ەس ەكەن-اۋ! – دەدi iشتەي. – ءوزiم دە اقىماقپىن-اۋ, ىلعي دا اشۋىم – الدىمەن, اقىلىم سوڭىنان جۇرەدi».
كۇنۇزاق وسىنداي وي قۇشاعىندا ءجۇرiپ, كەشكە قاراي ۇيiنە سۇلەسوق ورالعان ەلۋباي اتىنان تۇسە سالىپ اقجولدىڭ جانىنا كەلدi. كارi توبەت العا قاراي كوسiلگەن الدىڭعى اياقتارىنا باسىن سۇيەگەن قالپى تىرپ ەتپەي جاتىر. سۋدان شىققانداي ءسۇمپيiپ, سۇمiرەيە تۇسكەن. الدىنا قويىلعان تاماق تا سول كۇيi تۇر. ءنار تاتپاعان سەكىلدى. Iشi دە قابىسا قالعان:
– بەيشارا… – ەڭكەيiپ باسىنان سيپاي بەرiپ ەدi, قاباعى قارس جابىلىپ جاتقان اشۋلى توبەت ارس ەتە ءتۇسiپ قاۋىپ الا جازدادى. شوشىنا كەيiن سەرپiلگەن ەلۋباي: «مىنانىڭ ءتۇرi جامان عوي… – دەپ مۇرنىنان مiڭگiرلەي كەرi بۇرىلىپ كەتتى. – ولمەسەڭ ومiرەم قاپ!»
سۇلدەسi قۇرىپ, دەنەسi اۋىر تارتقان ەلۋباي تاماعىن iشiپ جايلانعان سوڭ, توسەگiن سالدىرىپ جاتىپ قالدى. شىرماۋىقتاي شىرماعان سانسىز ويلاردىڭ بiرiن قۋسا بiرi كiرiپ, كوپكە دەيiن كوز iلە المادى. ءتۇن جارىمىندا اقجول بiر ءتۇرلi جالىنىشتى ۇنمەن ۇزاق ۇلىدى. ەلۋبايدىڭ توبە قۇيقاسى شىمىرلاپ قويا بەردi: «ءوي, اكەڭنiڭ اۋزى… ءوز باسىڭا كورiنگiر, ءوز باسىڭا كورiنسiن!..»
تالىقسىپ بارىپ كوزi iلiنiپ كەتكەن ەكەن:
– تۇسكە دەيiن جاتۋشى ما ەدiڭ؟! – دەگەن ايەلiنiڭ اششى داۋىسىنان ويانىپ كەتتi.
– سونشاما باقىرىپ نە كورiندi, ساعان؟! ونسىز دا تۇرامىز عوي. كۇندە سەن وياتىپ ءجۇر مە ەدiڭ! – ەلۋباي ورنىنان سىلبىر كوتەرiلiپ, كيiنە باستادى. – باسىمنىڭ شاعىپ تۇرعانىن قاراشى!
– مەن دە ءبiرتۇرلi جايسىزدانىپ تۇرمىن! – دەدi گۇلعايشا توسەك-ورىندى جيناستىرىپ ءجۇرiپ. – اقجول ءولiپ قالىپتى.
– نە دەيدi?! – ول ايەلiنە ەجiرەيە قارادى.
– ولiگiن كورسەتكiسi كەلمەدi مە, بiراز جەرگە دەيiن جەر سىزا سۇيرەتiلiپ بارىپتى, بايعۇس…
– جۇرەگi قۇرعىر دا بiردەڭەنi سەزەدi-اۋ. جامان ءتۇس كورiپ جاتىر ەدiم!..
– «ءتۇس – تۇلكiنiڭ بوعى» دەگەن. نە بولسا سونى كوڭiلiڭە الىپ قالاتىنىڭ-اي سەنiڭ!..
– جوق, جاي انشەيiن ايتىپ جاتقانىم عوي. تۇستە تۇرعان نە بار دەيسiڭ؟! مەن قازiر… – ەلۋباي سىرتقا شىعىپ, سەرەيiپ جاتقان يتiنiڭ جانىنا كەلدi. كارi توبەت سول جاق ەزۋiنەن تiلiن شىعارا كەگجيگەن قالپى قاتىپ قالعان. كوزi دە تولىق جۇمىلماعان, جارتىلاي اشىق جاتىر. بiر ءسات اڭكى-تاڭكى كۇيدە مەڭiرەيiپ تۇرىپ قالعان ول سالدەن سوڭ ەسiن جيعانداي بولىپ, يتiنiڭ ءولi جۇزiنە تاعى بiر كوز توقتاتىپ قارادى: «كۇشiگiنەن اسىراپ ەدiم… يت-قۇسقا جەم قىلماي سايعا اپارىپ كومiپ تاستايىن!»
توبەتتi ەپپەن كوتەرiپ يىعىنا سالىپ العان ەلۋباي شارباق قورشاۋعا سۇيەۋلى تۇرعان ۇشكىر كۇرەگىن الىپ تاۋ جاققا قاراي اياڭدادى. ۇيقىسى قانبادى ما, جوق الدە وي شارشاتتى ما, باسى سولقىلداي شانشىپ كەلەدi. «ماعان نە بولدى ءوزi?! جۇرەگi قۇرعىر دا اتشا تۋلاپ, كەۋدەگە سىيماي بارادى عوي. بۇگiن مالدى ۇزاتپاي وسى ماڭايعا جايماسام…»
ول تەرەڭ سايدىڭ ويپاڭداۋ تۇسىنا كەلگەندە توقتاپ, كەۋدەسiن كەرە بiر دەم الدى دا, توپىراعى جۇمساقتاۋ جەردi جايلاپ قازا باستادى. تۇلا بويىن بiر ءتۇرلi ۇرەي بيلەپ, جايسىزدانا بەردi. ماڭدايىنان شىپ-شىپ تەر شىعىپ, دەنەسi قىزىپ, جiپسiدi. ءاپ-ءساتتiڭ iشiندە كiشكەنە شۇڭقىر قازىپ تاستادى. وعان يتiن وڭ جاق بۇيiرiمەن جاتقىزىپ, شىققان توپىراقپەن كومە باستادى. سورعالاي اققان اششى تەرiن ءسۇرتiپ الماق بوپ بويىن جازا تiكتەلە بەرگەن كەزدە تاۋ بەتكەيiنەن وزىنە قاراي قۇلديلاپ كەلە جاتقان كوكجالدى كوزى شالدى. ءبۇلكەكتەي باسىپ ەنتەلەپ كەلەدi. ەلۋباي الدىڭعى كۇنى ءوزi قۋعان ارلاندى جازباي تانىپ, قاپەلiمدە نە ىستەرىن بiلمەي قاتتى ساستى. قاشىپ قۇتىلا الماسىن دا سەزدi. قولىنداعى كۇرەگiن قىسا ۇستاعان كۇيi مىلتىق قۇساتىپ كەزەنە شوشاڭداتىپ تا كوردi. قاسقىر قايمىعار ەمەس, ەشقانداي قاۋiپ-قاتەردiڭ جوقتىعىن iشi سەزەتiن سياقتى. «ءبورى ادامنىڭ كوزiنەن قورقادى», دەۋشi ەدi! ەلۋباي جاندالباسالاپ ونىڭ ويناقشىعان وتتى كوزiنە تىكە قارادى. ارلاننىڭ ايالدايتىن ءتۇرi جوق. سۇسى باسىم. جانارىن تەز تايدىرىپ اكەتتi.
– اجالىمنىڭ جەتكەن… جوق, مەن… گۇلعايشا… بالالار… جو… جوق… اتاما, – دەدi كۇبiرلەپ. جانارىنا جاس iركiلدi, يەگi كەمسەڭدەدi. كوزi قاراۋىتتى, باسى اينالدى. جۇرەگi الىپ-ۇشىپ اۋزىنا تىعىلدى. سول مەزەت:
– اكە, ەسiڭدi جي! – دەگەن داۋىس ەستiلدi. شوشىنا سەلك ەتە ءتۇستi. وسىدان ون جىل بۇرىن قۇدىققا قۇلاپ ولگەن تۇڭعىش ۇلىنىڭ جان داۋىسى.
– اكە, ەسiڭدi جي!.. – تاۋ-تاستى جاڭعىرىقتىرا داۋىس تاعى قايتالاندى. جان-جاعىنا جالتاقتاي قارادى. ەنتەلەپ كەلە جاتقان قاسقىردان باسقا كوزiنە ەشتەڭە تۇسە قويمادى.
– اكە… اكە…
ارت جاعىنا جالت بۇرىلعان ەلۋباي بيiك تاۋدىڭ ۇشار باسىندا تۇرعان بالاسىن كوردi. شاشى جالبىراپ كەتكەن, كويلەگi كولبەڭ-كولبەڭ ەتەدi. قول بۇلعاپ شاقىرىپ تۇرعان سياقتى:
– مۇرات… مۇراتىم مەنiڭ… سەن تiرi ەكەنسiڭ عوي!.. – ول ۇمتىلا بەرiپ, ەتپەتتەي قۇلادى. بويىن جيىپ تۇرا بەرگەنi سول ەدi, ىرىلداپ كەلiپ سول جاق يىقتان الا تۇسكەن اشۋلى ارلان اقسيعان ازۋ تiستەرiن باتىرىپ جiبەرiپ كۇتiر-كۇتiر ەتكiزدi دە, جۇلقىلاي تارتىپ قالدى. ءۇستi-باسىن قان جۋىپ كەتكەن ەلۋباي ەسi شىعا ەسەڭگiرەگەن كۇيi تiزەرلەپ وتىرا قالدى. كوزiنiڭ الدى تۇماندانىپ, دۇنيە توڭكەرiلiپ بارا جاتقانداي كورiندi.
– مۇرات… مۇراتىم مەنiڭ… – ەرنiن عانا جىبىرلاتۋعا شاماسى كەلدى. يiلە بەرiپ, ەتپەتىنەن قۇلاپ ءتۇستi. – مۇر…ات…
اۋزىن قانداپ الاقتاعان كەكشىل كوكجال بۋى بۇرقىراعان جاس ەتكە تۇمسىعىن تىعىپ قوماعايلانا اساپ-اساپ جiبەردi دە, «ەسەم قايتتى عوي, وسى دا جەتەر» دەگەندەي جايمەن كوتكەنشەكتەي بەرiپ, جالت بۇرىلدى دا, بۇلكەكتەي باسىپ جورتا جونەلدi.
جان-جاعىنا جالتاقتاي زىتىپ بارا جاتقان ءتۇز تاعىسىنا كوك ءتاڭiرi ناعىلەت ايتقانداي قاباعىن ءتۇيiپ, تۇنەرە تۇسكەن. تەرەڭ سايدىڭ iشiندە iشەك-قارنى اقتارىلىپ, قان-جوسا بولعان ولiككە قاراۋعا ءداتi شىداماعانداي ۇياڭ كۇن اقشا بۇلتتىڭ اراسىنا سiڭiپ, ءجۇزiن جاسىردى. بار سىرىن iشiنە بۇككەن پاڭ دالا ماڭقيعان قالپى ماڭعازدانا قالعان. ءۇپ ەتكەن جەل جوق. ءولi تىنىشتىقتى بۇزا قارقىلداي كۇلگەن قارا قارعالار عانا دالپىلداپ ۇشادى…
دۋمان رامازان.