«حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى ءالى كۇنگە دەيىن اكەسىنىڭ قايدا جەرلەنگەنىن بىلمەيدى
وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى قازاق حالقىن باۋداي تۇسىرگەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ جازىقسىز قۇربانىنا اينالعان شەرۋ قۇرمانباەۆتىڭ تالكەككە تۇسكەن تاعدىرى ءبىر اتانعا جۇك بولارلىق. ءبىر اۋلەتتەن بۇگىندە كوزى ءتىرىسى ەكەۋ عانا. عالي جارقىن ۇلى ەسىل اۋدانىنداعى پوكروۆكا اۋىلىندا, داۋلەت شەرۋ ۇلى پەتروپاۆل قالاسىندا تۇرادى. اتاسى قۇرمانباي مەن اكەسى شەرۋدىڭ باستان كەشكەن مەحناتتارىن ءوز كوزىمەن كورگەن داۋلەت ول كەزدەرى ەستيار بالا بولاتىن. بۇگىندە 86-عا كەلسە دە, بالالىق شاعى مەن جاستىق ءومىرى, وتباسى مەن جان دۇنيەسىنىڭ ويران-توپىرىن شىعارعان قارالى كەزەڭنىڭ كۇڭىرەنىسى ساناسىندا ۇمىتىلماستاي جاتتالىپ قالىپتى.
«حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى ءالى كۇنگە دەيىن اكەسىنىڭ قايدا جەرلەنگەنىن بىلمەيدى
وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى قازاق حالقىن باۋداي تۇسىرگەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ جازىقسىز قۇربانىنا اينالعان شەرۋ قۇرمانباەۆتىڭ تالكەككە تۇسكەن تاعدىرى ءبىر اتانعا جۇك بولارلىق. ءبىر اۋلەتتەن بۇگىندە كوزى ءتىرىسى ەكەۋ عانا. عالي جارقىن ۇلى ەسىل اۋدانىنداعى پوكروۆكا اۋىلىندا, داۋلەت شەرۋ ۇلى پەتروپاۆل قالاسىندا تۇرادى. اتاسى قۇرمانباي مەن اكەسى شەرۋدىڭ باستان كەشكەن مەحناتتارىن ءوز كوزىمەن كورگەن داۋلەت ول كەزدەرى ەستيار بالا بولاتىن. بۇگىندە 86-عا كەلسە دە, بالالىق شاعى مەن جاستىق ءومىرى, وتباسى مەن جان دۇنيەسىنىڭ ويران-توپىرىن شىعارعان قارالى كەزەڭنىڭ كۇڭىرەنىسى ساناسىندا ۇمىتىلماستاي جاتتالىپ قالىپتى.
بالۋان اۋىلىن مەكەندەگەن قۇرمانباي ەلگە سىيلى, ارابشا ساۋاتتى بولعان. كەشكىلىكتە زور داۋسىمەن ءان سالعاندا اۋىل تۇرعىندارى ۇيىپ تىڭدايدى ەكەن. كۇيدى «باقايىمەن» تارتاتىن ونەرى بولعان دەسەدى. جاستىق شاعىن ەل ارالاپ, ساۋىق-سايرانمەن ءوتكىزگەن. كوپشىلىك ەركەلەتىپ “اكەن-اي” اتاپ كەتكەن. اكەسىنىڭ ونەرى بالاسى شەرۋگە دە جۇققان. ارابشانى ەركىن مەڭگەرگەن. سۋىرىپسالما اقىندىعىمەن تانىلعان. زارلى ءان “زاۋرەشتى”شىرقاعاندا ەكى كوزىنەن جاس پارلاپ, تىڭداۋشىلاردىڭ ساي-سۇيەگىن سىرقىراتقان. “قۇرالاي سۇلۋ”, “باتىر بايان”, “ەر اعىباي”, “ەڭلىك-كەبەك” سەكىلدى داستانداردى تاڭعا دەيىن جىرلاعان. كۇرەسكە ءتۇسىپ, «تۇيە بالۋان» اتانعان. ءتۇسى سۋىق, جانارى وتكىر, قاراتورىنىڭ ناعىز ەر كەلبەتتىسى بولعان. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە جاڭادان قۇرىلعان توڭكەرىس اۋدانىندا از عانا باسشىلىق قىزمەت اتقارىپ, سوسىن اقمولا جاعىنداعى قورعالجىن اۋدانىنىڭ اتقارۋ كوميتەتىن باسقارۋعا جىبەرىلەدى. سوندا جاۋاپتى جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە اياق استىنان تۇتقىندالادى. 2-3 كۇننەن كەيىن قاماقتان بوساتىلعانىمەن, ودان ءارى لاۋازىمدى قىزمەتكە بارۋ جولى كەسىلەدى. سەبەبى بەلگىسىز. كىرپىش زاۋىتىنا ديرەكتور ەتىپ تاعايىندالادى. وسى كەزدە كەنجە ۇلى اياقاستى اۋىرىپ, قايتىس بولادى. 97 جاستاعى قۇرمانباي اقساقالعا دا توپىراق وسى جەردەن بۇيىرادى. سودان شەرۋ ايەلى مەن بالاسىن الىپ, ەلگە ورالادى. مايبالىق اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىندە جۇرگەندە تاعى دا قولىنا كىسەن سالىنادى. سول كەتكەننەن قايتىپ ورالماعان. قاي جاققا ءجىبەرىلدى, سۇيەگى قايدا قالدى, بۇدان داۋلەت قاريا ءالى كۇنگە دەيىن حابارسىز. كەيىن ەستىگەنىندەي اۋىلداستارىنىڭ ءبىرى ەسكىلىكتىڭ ءانى «ءزاۋرەشتى» كوپ ايتادى دەپ, سىرتىنان كورسەتىپ جىبەرسە كەرەك.
قۇدايى كورشىم بولعاندىقتان, جانىم اشىپ, ءتيىستى ورگاندار ارقىلى ىزدەۋ سالۋعا بولاتىنىن ايتىپ ەدىم, “سولاردىڭ اتىن اتاماشى, وتكەندى قايتا قوپارماشى, ولەردەي قاجىدىم, وسىمەن ءبىتتى” دەگەندەي, جاقتىرماعان سۇستى سىڭاي تانىتتى. كەيىنگى ءومىر جولى جايىندا دا سىر تارتىپ ەدىم, جۇمعان اۋزىن اشپادى. جاستايىنان جەتىمدىكتىڭ اۋىر زارىن تارتىپ, اسقار تاۋداي پانانىڭ ايالى الاقانىن كورمەي وسكەن ونىڭ كوڭىلى ابدەن قالعان سەكىلدى. «قوي, سىرتتاي تىلەكشى بولىپ جۇرگەنىم جاراماس, قولدان كەلگەنشە جاردەمدەسەيىن», دەپ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ وبلىستىق باسقارماسىنا باردىم. جەرگىلىكتى مۇراعاتقا كىرۋگە رۇقسات مارقۇمنىڭ ەڭ جاقىن تۋىسقانىنا عانا بەرىلەدى ەكەن. ونىڭ وزىندە ارنايى شەشىم بويىنشا دەگەن تالابى بار كورىنەدى. داۋكەڭنەن قايىر جوق. پوكروۆكا اۋىلىندا تۇراتىن نەمەرە ءىنىسى عالي ەلەمباەۆقا قولقا سالۋعا تۋرا كەلدى. ءسويتىپ قانا كەيبىر كۇجاتتار مەن شەرۋ قۇرمانباەۆتىڭ اقتالعانى تۋرالى انىقتامامەن تانىسۋعا ءمۇمكىندىك الدىم. قىسقاشا مازمۇنى مىنانداي:
مايبالىق اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى شەرۋ قۇرمانباەۆ 1936 جىلدىڭ 26 قازانى كۇنى ۇلتشىل-فاشيستىك ۇيىمعا قاتىسى بار دەگەن ايىپپەن نكۆد-ءنىڭ پرەسنوۆ اۋداندىق بولىمشەسىندە تۇتقىندالىپ, 1937 جىلدىڭ 25 قاراشاسىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ ارناۋلى القاسىنىڭ جابىق وتىرىسىنداعى ۇكىمىمەن 6 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايرىلعان. قازكسر جوعارعى سوتىنىڭ ارناۋلى القاسى 1938 جىلدىڭ 1 قاڭتار كۇنى اتالعان ۇكىمنىڭ كۇشىن جويىپ, قايتادان تەرگەۋگە جىبەرگەن. وبلىستىق سوتتىڭ سول جىلعى 27 مامىر كۇنگى شەشىمىمەن شەرۋ قۇرمانباەۆ 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايرىلعان. كسرو جوعارعى سوتىنىڭ قىلمىستىق ىستەر ءجونىندەگى القاسى 1941 جىلدىڭ 11 قازانى كۇنى كسرو پروكۋرورىنىڭ نارازىلىعىن قاناعاتتاندىرىپ, وبلىستىق سوتتىڭ اتالعان ۇكىمىنىڭ كۇشىن جويىپ, قايتادان تەكسەرۋگە جىبەرگەن. 1942 جىلدىڭ 13 ءساۋىرى كۇنى رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58 – 10 جانە 58 – 11-باپتارى بويىنشا شەرۋ قۇرمانباەۆقا قارسى قوزعالعان قىلمىستىق ىستە ەشقانداي قىلمىستىڭ قۇرامى جوق دەپ تابىلىپ, تەرگەۋ توقتاتىلعان. ۇكىم كۇشىنىڭ بىرنەشە رەت جويىلىپ, تەكسەرۋگە جىبەرىلۋى ازاماتتىڭ ەش كىناسىزدىگىن اڭعارتادى. ودان كەيىنگى تاعدىرى جۇمباق.
شەرۋدەن قالعان جالعىز تۇياق داۋلەتتىڭ جەتىمدىكتىڭ, جالعىزدىقتىڭ, جوقشىلىقتىڭ تاۋقىمەتىن كورىپ, “حالىق جاۋىنىڭ بالاسى” دەگەن ءزىلدى سوزدەردەن پسيحولوگيالىق زارداپ شەككەنى سىرتقى كەيپىنەن دە بايقالادى. تۇلدىر باسىن سۇيرەتىپ, جانىن زورعا ساقتاپ جۇرگەن قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە قاۋقارسىز جەتىمنىڭ اكەسىنە سۇراۋ سالىپ ىزدەۋگە ەشقانداي شاماسى دا, مۇرساتى دا بولماعان. ىزدەپ تابۋ مۇمكىن دە ەمەس ەدى. بىلتىر قورعالجىن جاققا ادەيى ساپار شەگىپ, اتاسى قۇرمانبايدىڭ باسىنا زيارات ەتىپ قايتىپتى. اتاسىنىڭ باۋىرىندا وسكەن ونىڭ تۇقىمىنا تارتقان قۇيماقۇلاقتىعى, جادىنىڭ مىقتىلىعى, العىرلىق قاسيەتى تاڭداندىرماي قويمايدى.
“ادەيى ولەڭ جاتتاپ كورمەپپىن, بىراق ءبىر ەستىگەنىمدى ءومىرى ۇمىتپايمىن”, – دەيدى ءوزى. ءسويتتى دە اڭگىمەنىڭ ورتاسىندا “باتىر بايان” داستانىن باستاپ, ودان ءارى ماعجاننىڭ وتتى ولەڭدەرىنە ۇلاستىرىپ, توگىلدىرىپ-توگىلدىرىپ جىبەرمەسى بار ما؟! ايتقان سايىن جانى كىرىپ, جانارى جارقىلداپ, اۋزىنان اعىتىلعان جىر جولدارىنان باسقانى ۇمىتقانداي كۇي كەشەدى ەكەن. ماعجان جۇماباەۆتىڭ 100 جىلدىق تورقالى تويى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە اتاپ ءوتىلىپ, كوپتەگەن ونەر تۇرلەرىنەن بايقاۋ ۇيىمداستىرىلدى. سول سايىسقا جامبىل اۋدانىنان جىر جامپوزىنىڭ ولەڭدەرى مەن «باتىر بايان» داستانىن مۇدىرمەي جاتقا ايتاتىن داۋلەت قۇرمانباەۆ دايىندالىپتى. بىراق ايتۋلى داستاندى جۇرت الدىندا ءبىرىنشى بولىپ تانىمال ايتىسكەر اقىن بايانعالي ءالىمجانوۆ ورىنداپ, قازىلار القاسى ەكىنشى رەت قايتالاۋدىڭ كەرەگى جوق دەپ شەشكەن. بويىنداعى وسى ءبىر اسىل دا سيرەك ورىنداۋشىلىق قاسيەتتى كوزىنىڭ ءتىرىسىندە تاسپاعا تۇسىرسە, قانداي عاجاپ بولار ەدى. كىتاپ نۇسقاسىنداعى جىر-داستانداردا جوق ورالىمدى دا بەينەلى شۋماقتاردىڭ شىعىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. جەرگىلىكتى تەلەديدار باسشىلارى مەن مادەنيەت سالاسىنىڭ وكىلدەرى وسىنى ەسكەرسە, ءجون بولار ەدى. اكەسى شەرۋدى ۇستاپ اكەتكەن 1936 جىلدان باستاپ 76 جىل بويى سارىۋايىم ساعىنىش وزەگىن ورتەپ, جالعىزباستى سەرگەلدەڭ كۇي كەشكەن قارتتىڭ جان دۇنيەسىندە تالاي اسىل قازىنالار ساقتالىپ جاتىر-اۋ دەگەن ءبىر ءۇمىت, ءبىر وكىنىش جەتەگىندە قالا بەردىم.
قايرات دۇيسەنبى.
پەتروپاۆل.