قازاق بالاسى ءۇشىن تاۋەلسىزدىك تاقىرىبى اسقاق رۋح سىيلار تاۋسىلماس جىر, ءان بەسىگىندە الديلەگەن بىتپەس اۋەن. عاسىرلار بويىنا ۇلتتىڭ ەڭ ءبىر اسىل ارمانى بولعان تاۋەلسىزدىك ەلىمىزدىڭ كوك بايراعىن جەلبىرەتىپ, ەڭسەمىزدى تىكتەدى. سوندىقتان دا وسى جىلدار ىشىندە بۇل تاقىرىپقا قانشاما قالام تەربەلىپ, شىعارماشىل جانداردىڭ شابىتى شالقىدى. مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى بيىل تۇڭعىش رەت وسى عاسىرلار بويعى اسىل مۇراتتى ارقاۋ ەتكەن مۋزىكا مەن دراماتۋرگيا سالاسىنداعى تۋىندىلارعا ارنالعان “تاۋەلسىزدىك تولعاۋى” كونكۋرسىن وتكىزگەن بولاتىن. سوعان وراي ءبىز وسى كونكۋرستىڭ “ەڭ ۇزدىك وپەرالىق شىعارمالار” نوميناتسياسىنىڭ باس جۇلدەگەرى, “استانا” ميۋزيكلىنىڭ اۆتورى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى الماس سەركەباەۆقا جولىعىپ, بىرنەشە ساۋال قويعان ەدىك.
– الماس ەرمەك ۇلى, تۋعان ەلگە حوش كەلىپسىز, مەنىڭ بىلۋىمشە, ءسىز بۇگىندە اقش-تا تۇراسىز, سول ەلدىڭ ازاماتىسىز, بىراق ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزدا سەركەباەۆ اۋلەتىن قازاق مۋزىكا ونەرىنەن ءبولىپ-جارىپ قاراۋعا ءتىپتى كەلمەيدى. قالاي ويلايسىز, مۇحيتتىڭ ارجاعىندا ءجۇرىپ وسى ءبولىنبەيتىن تىننەن اجىراپ قالۋدىڭ قاۋپى تۋماي ما؟
– مەنىڭ ۇعىمىمدا, ءبىز كىپ-كىشكەنتاي الەمدە ءومىر سۋرۋدەمىز. قازىرگىدەي “ايشىلىق الىس جەرلەردەن كوزدى اشىپ-جۇمعانشا جىلدام حابار العىزدى” دەگەندەي, اقپاراتتار اعىنى كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن تاراپ جاتقان مەن ءوزىمدى ەلدەن سونشالىقتى جىراقتا ءجۇر ەكەنمىن دەپ ەسەپتەمەيمىن. سوسىن مەن قازاقپىن, ءوزىمدى قازاق مادەنيەتىنىڭ امەريكاداعى ءبىر وكىلى سەزىنەمىن. الدىمەن سىزگە تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن وندا كەتۋىمنىڭ سەبەپتەرىنە توقتالا كەتەيىن. 1980 جىلداردىڭ اياعىنا دەيىن مەن مۋزىكا جازاتىنمىن. سيمفونيا جازعىم كەلسە سيمفونيا, بالەت دەسەم بالەت, وعان مادەنيەت مينيسترلىگى تاراپىنان تاپسىرىستار تۇسەتىن, شىعارمالارىمدى سيمفونيالىق وركەسترلەر وينايتىن, قالاماقىمدى الاتىنمىن, ال 90-جىلدارى وسى مەحانيزم بىت-شىت بولدى. مەنىڭ جازعاندارىم كەرەك بولماي قالدى. ءسويتىپ, مەن نان تاۋىپ, بالا-شاعامدى اسىراۋ ءۇشىن اۋەسقوي كومپوزيتورلاردىڭ شىعارمالارىن وڭدەي باستادىم. جاڭا عانا بويجەتكەن قىز كەلىپ: “مەنىڭ مىنا ءاندى ايتقىم كەلەدى, وسىنى وڭدەپ بەرىڭىزشى”, – دەپ كادىمگىدەي مول قاراجات اكەلەدى. جاپ-جاس جىگىتتە, ۋىلجىعان قىزدا اقشا بار دا, مەندە جوق. جازىپ وڭدەپ بەرىپ, قولىما تيگەن الگى قاراجاتپەن بىرازعا دەيىن ءومىر سۇرەمىن. 1 ءان, 2 ءان, 20 ءان وڭدەدىم, ودان كەيىن بىرەۋدىڭ شىعارعانىن قايتا جازعاننان جالىعىپ, ءتىپتى ءوز-وزىمنەن جيىركەنەتىن جاعدايعا جەتتىم. جوعارى كاسىبي ءبىلىمدى مۋزىكانت, كومپوزيتور رەتىندە جوعالىپ, قۇمعا سىڭگەن سۋداي بولىپ, جويىلىپ بارا جاتقانىمدى ۇقتىم. وسىلاي تىعىرىققا تىرەلگەنىمدە, ءبىر دوسىم امەريكاعا شاقىردى. كوپ ويلاندىم, مەنىڭ مۋزىكامدى قاجەت ەتىپ جاتقان ەشكىم جوق, امەريكاعا دا ول قاجەت ەمەس. بىراق ايتەۋىر بالالارىمنىڭ مۇقتاجدىق كورمەي, قالىپتى جاعدايدا ءومىر سۇرۋىنە, ءبىلىم الۋىنا ءمۇمكىندىك تۋاتىن جەر عوي دەپ تاۋەكەل ەتتىم. باردىم. بارعان سوڭ 2 جىلعا دەيىن ەشتەڭە جازا المادىم. تۋعان جەردەن اجىراۋ وسىلايشا مەنى ۋاقىتشا ءبىر رۋحاني كۇيزەلىسكە الىپ كەلدى. بىراق ارتىنان ءۇيرەنىپ, مۋزىكامدى جازىپ, شىعارماشىلىق قالىبىما كەلدىم.
مەنىڭ بۇل جاعدايعا جەتۋىمە مىنا ءبىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان الەمنىڭ الاقانداي ەكەندىگىن ۇعىنۋىم اسەر ەتتى. ال نەگىزىندە مەن ءوزىمدى قازاق مادەنيەتىنەن اجىراتا المايمىن. دەگەنمەن, مەنىڭ جازعاندارىم تەك قازاققا عانا ارنالماعان, ول اباي ايتقانداي, ءوز ىشىڭدە مارقايىپ تولۋعا ەمەس, جالپى الەمدىك مادەنيەتكە باعىتتالعان. سولاي ايتقانىممەن, مەنىڭ شىعارمالارىمنان شەتەلدىك ءارىپتەستەرىم قازاق اۋەزىن تانىپ جاتادى. قازاق مۋزىكا ونەرى, اكەمنىڭ ايتاتىن اندەرى, قازاق كۇيلەرى مەنىڭ قانىما سىڭگەن, مەنىڭ وسى جەردە كىندىك قانىم تامدى, وسىندا مەكتەپكە باردىم, كونسەرۆاتوريادا وقىدىم, جىگىت اعاسى اتانعانشا ەلىمدە ەسەيدىم, سوندىقتان مەنىڭ قازاق ەكەنىم قاي قيىردا جۇرسەم دە جادىمدا.
تۋعان ەلىمە كىندىگىمنەن بايلانعانىمنان دا شىعار, مەن امەريكادا ءجۇرىپ “توميريس”, “تىلەپ پەن سارى قىز” وپەرالارىن جازدىم, ول اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ساحناسىندا قويىلدى. جالپى قازىرگى زامان ادامىنا ۋاقىت تابۋ دەگەن قيىننىڭ قيىنى, ال ەلگە كەلگەن كەزدە مەن وسى ۋاقىت تاپشىلىعىن وتە ايقىن سەزىنەمىن. سەبەبى, اكەممەن, وسىندا تۇراتىن بويجەتكەن قىزىممەن, ۇلىممەن كەزدەسۋدەن تىس دوستارىمدى, ارىپتەستەرىمدى كورۋگە دە ۋاقىت تاپقىم كەلەدى.
كەيدە مەنى وتانىمدى قيىن كۇندەردە تاستاپ كەتتىم-اۋ دەگەن اۋىر ويدىڭ مازالايتىنى دا راس, بىراق مەنىڭ شىعارمام اقش-تا “كارنەگي حوللدا” ورىندالىپ, ونى قازاق كومپوزيتورى جازعان دەپ وزگەلەردىڭ قازاقتى تانۋى جۇباتادى. وسىلايشا, مەن ۇلت مادەنيەتىنە قىزمەت ەتىپ ءجۇرمىن دەپ تە ويلاپ قويامىن. وسى وي كوڭىلىمە جوعارىداعىداي ءساتتەر كەلگەندە جۇرەگىمدى تىنشىتقانداي بولدى.
– الماتىداعى كەزدەرىڭىزدى, وسىندا وقىعانىڭىزدى, دوستارىڭىزدى ساعىناتىنىڭىزدى ايتىپ جاتىرسىز. ءسىز عازيزا جۇبانوۆادان ءتالىم الدىڭىز. ۇستازىڭىز كەزىندە ءوزىنىڭ ءبىر سۇحباتىندا بولاشاعىنان كوپ ءۇمىت كۇتەتىن شاكىرتىم دەپ ءسىزدىڭ ەسىمىڭىزدى اتاپ, “ول كونسەرۆاتوريا قابىرعاسىندا-اق وزىندىك جولى بار دارىن يەسى ەكەنىن كورسەتتى, وزىندىك مىنەزى بار, ءتىپتى ۇستازدارىنىڭ كەيبىر ايتقان پىكىرىنە داۋ ايتا الاتىنداي دارەجەدە” دەپ باعالاعانى بار. ۇستاز ءۇمىتىن اقتاۋ جاعىنا اڭگىمەمىزدى بۇرساق قالاي قارايسىز؟
– وكىنىشكە قاراي, عازيزا احمەتقىزى ارامىزدا جوق, مەن ول كىسىنىڭ ايتقانىنداي بولۋعا, ءۇمىتىن اقتاۋعا تىرىستىم. ءوزىمنىڭ سول كىسىنىڭ شاكىرتى بولعانىمدى ارادا قانشا جىلدار وتسە دە زور ريزاشىلىق سەزىممەن ەسكە الامىن. ول كىسى تەك جوعارى كاسىبي بىلىكتى, تالانتتى كومپوزيتور عانا ەمەس, ادامگەرشىلىگى مول, كىسىلىكتى, بىرەۋدىڭ كوڭىلىنە اۋىر تيگىزبەستەن ويىن شەبەر جەتكىزەتىن بيىك ءمادەنيەتتى ادام ەدى. مەنىڭ ۇعىمىمدا, عازيزا احمەتقىزى سياقتى ادام سيرەك. ءوز باسىم ونداي ۇستازدى ودان كەيىن دە, بۇرىن دا كەزدەستىرگەن ەمەسپىن. عازيزا احمەتقىزى مەنى اليك دەيتىن. ءتىپتى ساباققا كەلگەنىمدە بىردەڭە ايتايىن دەسە دە ونى وزگەلەردەي ەمەس, باسقاشا جەتكىزەتىن. “اليك, سەن بۇدان جاقسى جازا الاسىڭ عوي”, دەيتىن. بولدى, وسىدان كەيىن مەن ءوز-ءوزىمدى جەپ, قالايشا وسىنداي شيكى ماتەريالدى ۇيالماي الىپ كەلدىم دەپ, جەرگە كىرىپ كەتە جازدايتىنمىن. ول كىسى ماعان ءار شىعارماعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى ۇيرەتتى. ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر دۇنيەنى قولعا الاردا مەن ارتىما قارايمىن. بۇرىنعىدان وسال تۇسۋىمە بولماۋىن باستى نازاردا ۇستايمىن. ءار شىعارما سايىن الار اسۋىڭ بيىكتەي تۇسەدى, ءاربىر جاڭا نوتانى الۋ قيىنداي تۇسەدى. كەيدە وسىنىمنىڭ ءوزى دۇرىس تا ەمەس شىعار دەپ ويلاپ تا قويامىن. سەبەبى, شىعارماشىلىق ادامى ءوزىنىڭ الدىندا جازعان تۋىندىلارىنان قايتسەم ارتىق جازامىن دەپ ءبىر سپيرال بويىنان شىعا الماي قالۋ قاۋپى دە تۋىپ قالاما دەپ ويلايمىن.
– ال ەندى شىعارماشىلىق كونكۋرستان باس بايگە العان ميۋزيكلگە كەلەيىك. ونى جازۋ يدەياسى قالاي كەلدى, سيۋجەتى قايدان الىندى؟ ميۋزيكلدىڭ ليبرەتتوسىن جازعان اۆتور دا گەرمانيادا تۇرادى ەكەن, بۇل شىعارماشىلىق وداق ومىرگە قالاي كەلدى؟
– اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا ايتقانداي, ينتەرنەت باردا جەر قاشىقتىعى ءسوز ەمەس بولىپ قالدى عوي. ءسىز سۇراپ وتىرعان شىعارماشىلىق وداق وسى عالامتوردىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى. تاڭەرتەڭ ۇيقىدان تۇرىسىمەن گەرمانيانىڭ گاننوۆەرىندە تۇرىپ جاتقان يۋري كۋدلاچپەن حابارلاسامىن. وعان جازعاندارىمدى ورىنداپ بەرىپ, ايتىپ بەرەمىن, ول دا ماعان ءوز ويىن وسىلاي جەتكىزەدى. ءتىپتى جەر قاشىقتىعىن ەش سەزىنگەنىمىز جوق, ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ تۋرا قاسىمىزدا وتىرعانداي, كەيدە قىزىل كەڭىردەك بولىپ ايتىسىپ, كەيدە قارقىلداپ تۇرىپ ك ۇلىپ الاتىنبىز. سىزگە قىزىق ايتايىن, مەنىڭ ونى جانىمدا وتىر دەپ سەزىنگەنىم سونشالىق, كەيدە وعان, مىنا جەر ماعان ونشا كەلىڭكىرەمەي تۇرعانداي دەپ ايتسام, جانىمنان “وي, ساعان ەشتەڭە ۇنامايدى, جاعۋ مۇمكىن ەمەس”, دەگەن ونىڭ ايقايى شىعاتىنداي سەزىلەتىن. شىعارماشىلىق بايلانىسىمىزعا جەر الىستىعى ەش اسەرىن تيگىزگەن جوق, جازۋ ۇستىندە شىعارماشىلىق ىزدەنىس كەزىندە كوپ ايتىستىق, سونىمەن بىرگە جۇمىسىمىز وتە ءبىر جايلى, كوڭىلدى ءجۇردى. ال يۋري كۋدلاچتى الماتىدان تانيمىن, ول كاسىبي مۋزىكانتتار اراسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە, ءبىلىمدى دە, تالانتتى جىگىت, مىقتى پيانيست.
ميۋزيكلدىڭ يدەياسى مەن سيۋجەتىنە كەلسەك, ونى ايتقان, مينيستر مۇحتار قۇل-مۇحاممەد. كۇن ساناپ جاسانىپ, تارانعان استانا, ونداعى كوككە ۇمتىلعان بايتەرەك, ونىڭ ساياسىندا ماحابباتىن تاپقان جاپون قىزى مەن قازاق جىگىتىنىڭ اراسىنداعى سۇيىسپەنشىلىكتى ارقاۋ ەتسەڭىز قالاي بولادى دەدى. ماعان يدەيا كەرەمەت ۇنادى دا, يۋرامەن حابارلاستىم. ءناتيجەسىندە, ءبىر از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە “استانا” ميۋزيكلى ومىرگە كەلدى. ونىڭ العاشقى اتى “بايتەرەك”, ودان “بايتەرەك سىيى” بولدى, اقىرىندا “استانا” دەگەن اتاۋعا توقتادىق. سەبەبى, استانا ارماننىڭ قالاسى, جاستاردىڭ, بولاشاقتىڭ قالاسى جانە بۇل ارماندار جۇزەگە اساتىن قالا. سوندىقتان دا وسى اتاۋ لايىق بولار دەگەن توقتامعا كەلدىك, سەبەبى ميۋزيكلدەگى بار وقيعا وسى قالادا وتەدى.
– ال ونىڭ ناقتى پروتوتيپتەرى بار ەكەنىنەن حابارىڭىز بار ما؟
– جوق, بىلمەدىم.
– ەندەشە, ءبىلىپ جۇرگەنىڭىز ارتىقتىق ەتپەس. ول – كۇلاش بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ءسوليسى سۇندەت بايعوجين مەن ونىڭ زايىبى, وسى تەاتر بالەريناسى, جاپون قىزى. ال ەندى نەگىزگى اڭگىمە بارىسىنا ورالساق, بولاشاقتا ميۋزيكل ساحنالانعاندا ءسىز ونىڭ دايىندالۋ بارىسىنا قاتىساسىز با؟ جانە ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, وپەرا ونەرىنە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ قانشالىقتى قاجەت؟
– مەن ءوزىڭىز ايتقانداي, مۇحيتتىڭ ارجاعىندا تۇرامىن عوي, سوندىقتان ونىڭ دايىندىعىنا قاتىناسامىن دەپ ايتۋىم ارتىق بولار. دەگەنمەن, دايىندىق كەزىندە, پرەمەرانىڭ الدىندا, سوسىن كورەرمەنگە العاش قويىلعاندا كەلۋىم قاجەت دەگەن ويدامىن. ال ميۋزيكلدىڭ قاي ساحنادا جۇرەتىنى ءالى شەشىلگەن جوق, مينيسترلىك ونى ساحنالاۋ ءۇشىن كونكۋرس جاريالايمىز دەپ وتىر.
وپەرانى مۋزەيلىك جانر دەپ مەنىڭ دە ايتقانىم بار. ءيا, چايكوۆسكي, موتسارت, ۆەردي سىندى ۇلى كومپوزيتورلاردىڭ شىعارمالارىن جۇرتشىلىق مۋزەيلەردەگى شەبەر سۋرەتكەرلەردىڭ قولىنان شىققان تۋىندىلارداي تاماشالايدى, سۇيسىنەدى, ءلاززات الادى. ال جاڭا وپەرا تۋىندىلارى ونداي ىقىلاس-پەيىل تۋدىرمايدى. قازىرگى كۇنى بۇل جانردىڭ ۇلكەن ءبىر داعدارىس الدىندا تۇرعانى شىندىق. الەمدە سولاي, بالەتكە بارۋشىلار كوپ تە, وپەرانى تىڭداۋشىلار قاتارى جىل وتكەن سايىن سيرەي تۇسۋدە. ءبىزدىڭ ميۋزيكل جانرىن الۋىمىز دا وسى ويدان تۋدى. بۇل شوۋ, وعان جاستار كەلەدى, سوندىقتان وسى ارقىلى جاستاردىڭ كاۋسار ونەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتارى ويانسىن دەدىك. ميۋزيكل دەگەنىمىزدىڭ ءوزى – زاماناۋي وپەرا. ارينە, ونەردىڭ قاي تۇرىنە دە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ قاجەت. ويتكەنى, ول رۋحاني كەمەلدىككە باستايدى. ءبىز ەكونوميكالىق جاعىنان كەرەمەت قۋاتتىلىققا ەشقاشان جەتە المايمىز, ەگەر, قوعامنىڭ رۋحاني ۇستىنى تومەن دارەجەدە بولىپ كەلسە. ويتكەنى, ماتەريالدىق بايلىق پەن ونەر, ءبىلىم دەگەن قۇستىڭ قوس قاناتىنداي, بىرەۋى جوق بولسا شىرقاۋ بيىك تۇگىل, جەردەن كوتەرىلۋ دە مۇمكىن ەمەس.
– اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت, ءبىزدىڭ وقىرماندارىمىزعا جاقسى اڭگىمە ايتىپ بەردىڭىز. ءسىزدىڭ “اقساق-قۇلان” دەپ اتالاتىن العاشقى بالەتىڭىز وتكەن عاسىردىڭ 70 جىلدارى حورەوگرافياداعى ۇلكەن وقيعا دەپ باعالانعان ەدى. ول بىرقاتار الەم تەاترلارىنىڭ ساحناسىندا قويىلىپ, بۇل ەڭبەگىڭىز ءۇشىن شۆەتسيا كورولىنىڭ ناگراداسى – مۋار لەنتامەن ماراپاتتالعانىڭىزدى بىلەمىز. ال 1980 جىلى “برات موي, ماۋگلي” روك-وپەرا-بالەتىڭىز ونەر الەمىندە ا. رىبنيكوۆانىڭ “يۋنونا مەن اۆوسىمەن” تەڭەستىرىلدى. بۇگىنگى كۇنى ءسىزدىڭ شىعارمالارىڭىز الماتى, بوستون, تاشكەنت, ماسكەۋ, پراگا, نيۋ-پورت, نيۋ-يورك قالالارىنىڭ ساحنالارىندا ورىندالىپ, ولاردى تىڭداعان جۇرت قازاق بالاسىنىڭ ونەرىنە الاقاندارى قىزعانشا قول سوعۋدا. ەندى, مىنە, ءسىز امەريكالىقتارعا قازاق ۇلتىنىڭ مۋزىكا ونەرىن تانىتىپ ءجۇرسىز, وسى ەڭبەگىڭىز جەمىستى بولسىن. سىزگە شىعارماشىلىق تابىس تىلەيمىز!
اڭگىمەلەسكەن انار تولەۋحانقىزى.
كەتپەن كوتەرگەن قارت
وڭتۇستىكتەگى القالى وتىرىستاردىڭ بىرىندە گازەتىمىزدىڭ باسشىسى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ وڭتۇستىكتىڭ اتىن شىعارعان ەڭبەكقورلىقتىڭ كەيىنگى جىلدارى ءباسەڭسىپ بارا جاتقانى تۋرالى جانى اۋىرا ءسوز قوزعادى. ەرەسەكتەرى تۇرعاي, مەكتەپ جاسىنداعى بالالارى كوزىن تىرناپ اشىسىمەن ويىندى قويا تۇرىپ الدىمەن ءۇي شارۋاسىن تىندىرىپ الۋدى دۇرىس كورەر ەكەن.
وڭتۇستىكتىڭ ىرىسى – اق ماقتانىڭ جازعى شابىق, كۇزگى جيىن تەرىمگە ەڭكەيگەن كارىدەن ەڭبەكتەگەن بالاعا دەيىن تارتىلادى دەسەك, اسىرە قىزىل ءسوز ەمەس ەدى.
وسىلايشا, ەڭبەكپەن كوزىن اشقان, قازاقستاننىڭ وزگە ءوڭىرلەرىنە ءبىردى ەكى ەتە الاتىن ەپسەكتىگىمەن كورىنگەن, پىسىقتىعىمەن تانىلعان وڭتۇستىكتىڭ كەيىنگى جىلدارى كورشى مەملەكەتتەگى الا توپىلى اعايىندار بالا-شاعاسىمەن كەلىپ تەرىپ بەرمەسە قوزالىعىنا بارۋعا بەتىنەن باساتىندىعى قالاي؟ كەي جىلدارى كەيبىر القاپتاردا ماقتا دۇرىس تەرىلمەي كۇزدىڭ ءسىلبىلەگەن جاۋىنىنا ۇرىنىپ جاتادى. سۋ وتكەن سوڭ ماقتانىڭ سورتى تومەندەيتىنى بەلگىلى. سورتى تومەندەگەن سوڭ باعاسى دا تۇسەدى. قولعا شاقا از تيگەن سوڭ ۇيدەگى كوڭىل-كۇيگە دە اسەر ەتەدى. كەيىنگى جىلدارى كورشى مەملەكەت شەكارالىق قاقپاسىن تارس جاپقاننان كەيىن ديقانداردىڭ الدىندا جۇمىسى جوق ادامدارعا ساۋىن ايتىپ, تەرىم باعاسىن كوتەرىپ جاتقان جاعدايلارى بار. سويتسە دە كورشى مەملەكەتتىڭ قاقپاسىنا ۇڭىرەڭدەپ, ەكى كوزى الاق-جۇلاق ەتىپ قاراپ قوياتىنى جانە بار. قازاقتار نەگە ەڭبەكتەن شىعىپ قالدى؟ جاۋاپتار كوپ.
ءبىزدىڭ راقىم دەگەن دوسىمىز ايتار ەدى. تولە بي اۋدانىنىڭ تاۋ بوكتەرىندەگى اتاقتى قىمىزشى اۋىل ديقانكولدە دۇنيەگە كەلگەن جىگىت دۇنيەنى ەرتە قۇراپ ۇلگەرىپتى. بەس-التى جاسىندا تاڭ بوزالاڭىندا تۇرادى ەكەن. بۇل مەزگىلدە باقشالىقتا تۇنىمەن جەل سىبدىرىنان توگىلگەن المالار, ورىكتەر ساپ-سارى التىنداي بولىپ جارقىراپ جاتادى. راقىم ىرىكتەپ ەكى شەلەككە سالىپ, اۋىلدان شىمكەنتكە قاتىنايتىن اۆتوبۋسپەن بازارعا كەلەدى ەكەن. سىرتتاعى ساۋدا قاتارىنا تۇرا قالىپ, قالتاسىنا اقشاسىن باسىپ, ەكى شەلەگىن قاڭعىرلاتىپ, اكە-شەشە, باۋىرلارىنا بازاردان ءتاتتى-دامدىلەرىن الىپ, اندەتىپ اۋىلىنا قايتادى ەكەن. ەشكىمدى الداپ-ارباعان جوق, ءوز اۋلاسىنىڭ ءونىمى.
قازىر بازاردان راقىم سەكىلدى شەلەك كوتەرگەن قارا سيراقتاردى از كورەسىز. جوق ەمەس بار. كوتەرمە ساۋدادان الىنعان ازىق-ت ۇلىكتىڭ ۇستىنە تيىن-سيىن قوسىپ ساتىپ تۇرعان اتا-اناسىنىڭ قاسىندا, بولماسا بەلى مايىسىپ تاشكى سۇيرەپ جۇرەدى, اركىمگە ەمىنىپ.
وڭتۇستىكتە وزبەك, تاجىك ۇلت وكىلدەرى ءجيى قونىستانعان اۋىلدار بار. ەشقايسىسى ۇكىمەت نە بەرەدى ەكەن دەپ كۇتپەيدى. ءبىرى مال بورداقىلايدى, ءبىرى جىلىجاي ۇستايدى. سول اۋىلداردا قازاق وتباسىلارى دا تۇرادى. ءبىر كۇيىنىشتىسى, اكىمدىك پەن ءۇيىنىڭ اراسىندا قۇيىننان داۋىل تۇرعىزىپ جۇرەتىن دە سولار. زەينەتاقى نەگە از؟ اتاۋلى كومەك نەگە كوبەيمەيدى؟ بۇل ۇكىمەت بالا-شاعانى اشتان قىرا ما قايتەدى؟ اسپان اشىق, كۇن جارىقتا نايزاعاي ويناتىپ, اكىمقارالاردىڭ ەكى اياعىن ءبىر ەتىككە تىعارداي نىعىزدانىپ جۇرەدى, كۇپسىپ سويلەيدى. سوناۋ ءبىر جىلدارى الىشەر پىرمەتوۆ دەگەن دوسىمىز كەنتاۋ قالاسىندا اكىم بولىپ تۇرعاندا ءبىر جاعىمسىز ءاڭگىمەگە كۋا بولعانىمىز بار. وبلىس اكىمى كەدەيشىلىكتىڭ شەگىن قىسقارتۋ كەرەك, اتاۋلى كومەك الاتىنداردى ازايتىڭدار دەپ اۋدان, قالا اكىمدەرىن قۋىرادى. سونداي توپپەن كەزدەسكەندە, اكىم سۋارمالى جەردى قالا قارجىسىنا ايداتىپ, تۇقىم ەگۋگە جاردەمدەسەتىندىگىن ايتتى. مال ۇستاعىلارى كەلگەندەرگە ساۋىن سيىر بەرگىزبەكشى بولدى.
سوندا ءبىر كەلىنشەك كوكبەتتەنىپ: “كوكونىس وسىرەتىن, كەتپەن كوتەرىپ جۇرەتىن سارت ەمەسپىن, ساۋىن سيىر بەرسەڭدەر اتاۋلى كومەكتەن شىعارىپ تاستايسىڭدار. ەكەۋىنىڭ دە كەرەگى جوق. ۇكىمەتتىڭ ءبىز سيياقتى كەدەي-كەپشىككە بەرىپ جاتقان اقشاسىن ايايسىڭدار ما, كەدەرگى جاساماڭدار” دەپ كەسىپ ايتتى. سول جيىندا ونى قولداعان ادامداردىڭ از بولماعاندىعى جۇرەكتى مۇزداتىپ ەدى. ەلباسىنىڭ جىلداعى ءداستۇرلى جولداۋىنان دا مەملەكەتتە قانداي جۇمىستار ءجۇرگىزىلەتىنىن ەمەس, ەلگە قانداي جەڭىلدىكتەر جاسالاتىندىعىن كۇتىپ ۇيرەنگەنىمىز دە ماسىلدىق پيعىل سياقتى.
قارۋىمىز قالام بولعاننان كەيىن ەل ىشىندەگى ءوز ەڭبەگىنە جالىنعان ازاماتتاردى ىزدەپ-تاۋىپ, ونى ناسيحاتتاۋ ارقىلى اتاۋلى كومەككە كۇنى قاراپ جۇرگەن قانداستارىمىزعا وي تۇسىرسەك ەكەن دەپ تىلەيمىز.
جاقىندا كەتپەن كوتەرگەن سەكسەن جاستاعى اقساقالدى القاپ باسىندا ۇشىراتتىق. بالالارىنا باعىت-باعدار بەرىپ ءجۇر. تولەپوۆ ايداربەك قاجى. ون ءۇش جاسىنان ۇلكەن ەڭبەككە ارالاسقان اقساقال بۇگىندە ءوزىن باقۋاتتى, داۋلەتتى ساڭايدى. ارعى اتالارىنان ات باسىنداي التىن مۇراعا قالماپتى. ۇلكەن باستىق تا بولماعان. ماماندىعى – اگرونوم. شىمكەنت قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى اۋىل قالا حالقىن كوكونىس داقىلدارىمەن دايىنداۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ەدى. وسى كەڭشاردا قاراپايىم جۇمىسشىدان اگرونوم, شارۋاشىلىق باسقارۋشىسى, ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارعان ايداكەڭدى ىزدەگەن جۇرت كەڭسەدەن ەمەس, القاپ باسىنان تاباتىن. ول باسقارعان شارۋاشىلىقتا 1 گەكتاردان 20 توننا قىرىققابات, 40 توننا قىزاناق الىنىپ ءجۇردى. ءبۇكىلوداقتىق حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسىنە بىرنەشە رەت قاتىسىپ, كەۋدەسىنە جارقىراتىپ مەدالدار تاعىپ قايتتى. كورمەگە تەك مىقتىلار, مىڭنان وزعاندار بارادى. تولەپوۆ ايداربەك وسىرگەن قىرىققاباتتىڭ ءبىرى 22 كيلو تارتقاندا, تالاي ماسكەۋلىكتەر قازاق ديقانىنىڭ ەڭبەگىنە اۋزىن اشىپ, كوزىن جۇمىپتى.
1972 جىلى “لەنين” وردەنىمەن ماراپاتتالعان ديقان 1990 جىلى زەينەتكەرلىككە شىققان. ۇزاق جىلعى ەڭبەگىنە 47 گەكتار سۋارمالى جەر بەرىلگەن. ايداربەك قاجىنىڭ بارى دا نارى دا-وسى قاسيەتتى جەر. بايلىعىنىڭ باستاۋى دا وسى. وتاناسى كۇمىس ەكەۋىنىڭ شاڭىراعىنان ءتورت ۇل, ءتورت قىز ءوستى. ءبارى اكە ىڭعايىن باعىپ, ەڭبەككە يكەمدى بولىپ ءوستى. قالماحان, نۇرماحان, باقىتجان, قاناتجان اكە قاتارىندا تۇرىپ كەتپەن شاپتى. كۇتىمىن تاپساڭ جەر-انانىڭ بەرەر نەسىبەسى كول-كوسىر عوي.
“ديقانشىلىق كولەڭكەدە جاتقاندى قالامايدى” دەيدى ايداربەك قاجى. بۇنىسى ەرىنبەي ەڭبەك ىستەسەڭ, اۋزى-باسىڭ مايلانادى دەگەن ءسوز عوي. ماماندىعى اگرونوم بولعاننان كەيىن جەردىڭ جاعدايىن جاقسى بىلەدى. قانشا سۋ ءىشۋ كەرەك, تىڭايتقىش كولەمى قانداي, داقىلداردىڭ كەسەلى بار ما, تەز انىقتايدى. تاپسىرمالار بەرەدى.
سول 47 گەكتار تولەپوۆتار وتباسىنا ىرىس بولىپ كىرىپتى. ەكى تراكتورى بار. كوكونىستەن بولەك مال ۇستايدى. جەرىنىڭ ۇلكەن جولعا جاناساتىن شالعايىنان ماشينە جوندەۋ ستانساسىن سالدىرىپ جاتىر. قۇداي قالاسا, 10-15 وتباسى وسى جەردەن ناپاقا تابادى.
– ەلباسىنىڭ جولداۋىن قىبىر ەتپەي اياعىنا دەيىن تىڭدادىم, – دەيدى ايداربەك قاجى. –مەملەكەتىمىز ورلەۋ ۇستىندە. ۇكىمەتكە قاراپ اۋىز اشا بەرگەنشە مەملەكەت بەرگەن جەڭىلدىكتەردى پايدالانىپ شارۋاشىلىقتارىن جۇرگىزىپ الۋ كەرەك قوي بۇل جۇرت. وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ ساياساتى ماعان ۇنايدى. مەملەكەتتىڭ قارجىسىن تالان-تاراجعا سالعىسى كەلەتىن شەنەۋنىكتەردىڭ الدىن كەسىپ, ديقاندارعا بارىنشا جاعداي تۋدىرىپ جاتىر. كوزىمىز بار, كوكىرەگىمىز وياۋ كورىپ تە, ەستىپ تە وتىرمىز وبلىستا ۇلكەن شارۋالار ءجۇرىپ جاتىر. قازاقستان مەملەكەتىنىڭ الەمدە بەدەلدى, داۋلەتتى بولعانى قازاق ۇلتى ءۇشىن دە زور ابىروي, ۇلكەن قۋانىش. اللاتاعالانىڭ ءوز تاريحىندا تالاي تەپەرىش كورگەن, جويىلىپ كەتۋ قاۋپى دە بولعان ۇلتىمىزعا بەرەرى كوپ بولعاي. ەلىمىز, ەلباسىمىز امان بولسىن.
سەكسەندەگى قاريا وسىلاي تولعايدى. سوناۋ ءبىر جىلدارى كۇمىس انا ەكەۋى الماتى وبلىسىنداعى “قاپال-اراسان” ساناتوريىندە دەم الىپتى. ءبىر باسقوسۋدا جەرگىلىكتى اگرونوم گوللان سورتىنان ءبىر گەكتارىنا 12 توننادان كارتوپ العانىن ايتىپ ماقتانىپ قويماسا كەرەك. كەڭشار ديرەكتورى كۇيىپ كەتىپ, “مىنا اقساقال ءبىر گەكتاردان 35 توننا السا دا كەۋدەسىن ۇرىپ جۇرگەن جوق, ودان دا تاجىريبەسىن ۇيرەنسەڭدەرشى” دەپتى.
– پەيىلىڭ تازا بولماسا جيناعان مال-دۇنيەڭ بويىڭا جۇقپايدى, – دەيدى ابىز قارت. –بەرەكە بولۋ ءۇشىن ارامدىق ارالاسپاۋ كەرەك. ون تيىندىق ارامدىق مىڭ تەڭگەلىك بەرەكەنى سۇيرەپ كەتەدى. وسىنى بالالارىما ۇنەمى ايتىپ وتىرامىن. قۇدايعا شۇكىر, مەملەكەتىمىز كورشى ەلدەردەي ەمەس, ديقان-شارۋالارعا بارلىق جاعدايدى تۋعىزىپ جاتىر. ەگىن ەكسەڭ دە, مال وسىرسەڭ دە قايتارىمى دەپ قارجى بەرەدى. وسى يگىلىكتەردى پايدالانباي تاعى بەرە بەر دەگەنىمىز ول – ماسىلدىق. ال, ونىڭ ارتى قيىن بولادى.
سەگىز ۇل-قىزىنان 27 نەمەرە, 4 شوبەرە ءسۇيىپ وتىرعان قاريا وسىلاي تولعاپ سويلەيدى. ۇكىمەت ماعان دا كومەكتەسسىن دەمەيدى, ءوزىنىڭ 47 گەكتار جەرىندە ماڭدايتەرىمەن العان ونىمدەرىنىڭ ءبىر بولىگىن از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىلار مەن بالالار ۇيىنە اپارىپ بەرەدى.
ال, بىزدە 47 گەكتار ەمەس, ءجۇزدەگەن گەكتار سۋارمالى جەر الىپ, باسىنا ءبىر شىبىق شانشىماعاندار قانشاما...
باقتيار تايجان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.