مامىر ايىندا ەۋروپانىڭ ەكونوميكالىق احۋالى تاعى دا تومەندەپ,وسىدان ۇش جىل بۇرىنعى دەڭگەيگە دەيىن قۇلادى. Markit كومپانياسىمەنەدجەرلەرىنىڭ ەكونوميكانىڭ ونەركاسىپتىك سالاسىندا جانە قىزمەتكورسەتۋ سالاسىندا جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىنىڭ دەرەكتەرى وسىندايقورىتىندى جاساۋعا ماجبۇرلەپ وتىر. مامىر ايىندا ەۋرو كۋرسىدوللارمەن سالىستىرعاندا 1,2515 دەڭگەيىنە دەيىن قۇلدىراعان. بۇل سوڭعىەكى جىل ىشىندەگى ەڭ تومەنگى كورسەتكىش.
مامىر ايىندا ەۋروپانىڭ ەكونوميكالىق احۋالى تاعى دا تومەندەپ,وسىدان ۇش جىل بۇرىنعى دەڭگەيگە دەيىن قۇلادى. Markit كومپانياسىمەنەدجەرلەرىنىڭ ەكونوميكانىڭ ونەركاسىپتىك سالاسىندا جانە قىزمەتكورسەتۋ سالاسىندا جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىنىڭ دەرەكتەرى وسىندايقورىتىندى جاساۋعا ماجبۇرلەپ وتىر. مامىر ايىندا ەۋرو كۋرسىدوللارمەن سالىستىرعاندا 1,2515 دەڭگەيىنە دەيىن قۇلدىراعان. بۇل سوڭعىەكى جىل ىشىندەگى ەڭ تومەنگى كورسەتكىش.
كارى قۇرلىق تىعىرىق قۇرساۋىندا
وتكەن اپتادا بولعان ەۋروپا مەملەكەتتەرى كوشباسشىلارىنىڭ ءسامميتى ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعۋ جولىن بەلگىلەۋدە تاعى دا ءبىراۋىزدى شەشىمگە كەلە المادى. فرانتسيا پرەزيدەنتى فرانسۋا وللاند ورتاق ەركىن وبليگاتسيا – ەۋروبوندى ەنگىزۋگە شاقىردى. الايدا ونىڭ بۇل باستاماسىنا سامميتكە قاتىسۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قارسى بولدى. اسىرەسە, ەۋروبوند ەنگىزۋ يدەياسىنا گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەل ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق كورسەتتى. «مۇنداي قادام ەۋروپالىق كەلىسىمگە مۇلدە قاراما-قايشى كەلەدى جانە ەكونوميكانى جاڭعىرتۋعا مۇلدە ىقپال ەتپەيدى», دەدى ول. وللاند بولسا, ءوز پىكىرىنەن تايماي, «شومىشتەن قىسىپ, ۇنەمدەۋ يدەياسىنان ەكونوميكانى دامىتۋعا باسىمدىق بەرۋگە كوشۋ كەرەك» دەگەن تۇجىرىمىن العا تارتتى.
كارى قۇرلىقتىڭ ەكى ءىرى ەكونوميكاسىن قۇرايتىن گەرمانيا مەن فرانتسيا مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى تاعى دا ءبىر-بىرىنە قىرعي قاباق تانىتىپ, ورتاق مامىلەگە كەلۋگە نيەت بىلدىرمەدى. ءسويتىپ, ەۋرووداق ساياساتىنا بارىنشا جوعارى ىقپالى بار ەكى ساياساتكەر ءبىر-ءبىرىنىڭ ىڭعايىنا جىعىلۋدان گورى ءسامميتتىڭ ناتيجەسىز اياقتالۋىن ارتىق سانادى. «بي-بي-سي» اگەنتتىگى ەۋرووداق كوشباسشىلارى التى ساعات بويى ۇزدىكسىز كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. بىراق ەشقانداي مامىلەگە كەلە الماي, بارلىق شەشىمدەردى ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا وتەتىن كەلەسى سامميتكە قالدىردى, دەپ اتاپ كورسەتتى.
گرەكياداعى جاعداي ءسامميتتىڭ كۇن تارتىبىنە تىكەلەي ەنگەن جوق. الايدا, بارلىق پىكىرتالاس الاڭدارىندا گرەكياداعى داعدارىس جاعدايى باسىم تالقىلاۋعا يە بولىپ وتىردى. ەۋرووداق كوشباسشىلارى گرەكيانىڭ ەۋروايماقتا قالۋى ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسايتىندىقتارىن ايتقانىمەن, افينانىڭ وزىنە العان بارلىق مىندەتتەمەلەردى مۇلتىكسىز ورىنداۋى قاجەت ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. سونىمەن بىرگە, سامميتتە گرەكياداعى الداعى سايلاۋدا حالىق قاتال ۇنەمدەۋ شارالارىنا قارسى داۋىس بەرەتىن بولسا, وندا بۇل گرەكيانىڭ ەۋروايماقتان ءسوزسىز شىعاتىندىعىنا اكەپ سوعادى. ەۋروپالىق كوشباسشىلار گرەكيا ەۋروايماقتان شىعاتىن بولسا, بۇل ەلدىڭ ساياساتكەرلەرى بولاشاق تۋرالى بارىنشا ءتيىمدى قادامدار جاساپ, ستراتەگيالىق تۇرعىدان العاندا بۇل قادامنىڭ ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن وڭ ناتيجەلەر بەرەتىندىگىن دە العا تارتادى.
ەۋروپالىق كەڭەستىڭ پرەزيدەنتى حەرمان ۆان رومپەي گرەكيا ەۋروايماقتا قالۋى كەرەك. بىراق بيۋدجەتتى قىسقارتۋ جونىندەگى قابىلداعان ءمىندەتتەمەلەرىن ءسوزسىز ورىنداۋعا ءتيىس دەيدى. «ەلدىڭ بولاشاق دامۋى ءۇشىن وتە قاجەت بۇل قيىن دا كۇردەلى رەفورمالار ەۋروايماقتىڭ گۇلدەنۋىنە جاعداي جاسايدى», دەيدى ول سوزىندە.
ماۋسىم ايىنىڭ 17 جۇلدىزىندا گرەكيادا جاڭا پارلامەنتتىك سايلاۋ وتەدى. سەبەبى, مامىر ايىندا بولعان سايلاۋدان كەيىن ەلدەگى ەڭ وزىق دەگەن ساياساتكەرلەردىڭ بىردە-بىرەۋى كواليتسيالىق ۇكىمەت قۇرا المادى. ەۋروپالىق كەڭەس پرەزيدەنتى الدا بولاتىن سايلاۋدان كەيىن قۇرىلاتىن ۇكىمەت حالىقارالىق كرەديتورلارمەن كەلىسىلگەن ۇنەمشىلدىك شارالارىنان باس تارتپايتىندىعىنا ۇمىتتەنەتىندىگىن العا تارتتى. ساياساتكەرلەردىڭ وسىنداي ءارى-ءسارى دۇدامالدىعىنان سەكەم العان ەۋروپالىق رىنوك كۇردەلى كەزەڭدى باستان كەشۋدە. وتكەن سارسەنبىدە ەۋروپالىق رىنوك اكتسيالارى 2 پايىزعا قۇلدىرادى. بۇل گرەكيانىڭ ەۋروايماقتان شىعۋ مۇمكىندىگىنەن تۋىنداعان قاۋىپتىڭ سالدارى. ساراپشىلار بولسا گرەكياداعى احۋالعا بايلانىستى ەۋروپا ەكونوميكاسىنىڭ تومەندەۋى كارى قۇرلىقتاعى بارلىق ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىندىگىن اتاپ كورسەتۋدە.
Markit كومپانياسىنىڭ باس ەكونوميسى كريس ۋيليامسوننىڭ ايتۋىنشا, ەكىنشى توقساندا بۇل ايماقتاعى ىشكى جالپى ءونىم 0,5 پايىزعا تومەندەگەن. ەۋروايماقتاعى داعدارىستى ەكونوميكالاردىڭ اسەرى فرانتسيا جانە گەرمانيا مەملەكەتتەرىنىڭ ەكونوميكالارىنىڭ دامۋىنا دا كەدەرگى كەلتىرۋدە. نەسيە داعدارىسى, گرەكيانىڭ ۆاليۋتالىق وداق قۇرامىنان شىعۋ قاۋپى, ەو-نىڭ ءساتسىز ءسامميتى, گەرمانيا مەن فرانتسيا باسشىلارىنىڭ اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىك – مىنە, وسىنىڭ ءبارى ينۆەستورلاردىڭ ەۋروۆاليۋتاعا دەگەن سەنىمسىزدىگىن تۋعىزۋدا. ينۆەستورلار ەۋروايماققا ينۆەستيتسيا سالۋعا سونشالىقتى ق ۇلىق تانىتىپ وتىرعان جوق. ولار ەۋروايماققا كىرمەيتىن ۇلىبريتانيا وبليگاتسيالارى مەن اقش دوللارىنا كوبىرەك سەنىم ارتاتىن سياقتى. وسىنىڭ سالدارىنان بيىلعى جىلدىڭ 3 ايى ىشىندە ەۋرو كۋرسى 2010 جىلى ورىن العان ەڭ تومەنگى مەجەگە قۇلدىرادى. Richelieu Finance كومپانياسىنىڭ ترەيدەرى دجەرەمي گوديشون «دوللارعا قاراعاندا ەۋرو كۇننەن كۇنگە السىرەپ كەلەدى. سەبەبى, ەۋروپا مەن اقش-تىڭ ەكونوميكالىق دامۋى بارىسىنداعى ارا-قاتىناس الشاقتاپ بارادى. ەڭ باستىسى, ەۋروپانىڭ قارىزى تۇرعىسىنداعى ماسەلە قاۋىپتى بولىپ وتىر», دەپ اتاپ كورسەتتى.
گرەكيادا وتەتىن ماۋسىمداعى پارلامەنت سايلاۋى گرەكيانىڭ, ءتىپتى, بۇكىل ەۋروايماقتىڭ بولاشاعىن ايقىندايدى. ەگەر سايلاۋدان كەيىن گرەكيا ەۋروايماقتان شىعاتىن بولسا, بۇكىل كارى قۇرلىقتى بانك داعدارىسى تۇمشالايتىن بولادى. حالىقارالىق ەسەپ ايىرىسۋ بانكىنىڭ (BIS) دەرەگىنشە, بۇل جاعدايدا ەۋروايماقتىڭ باسقا مۇشەلەرى 300 ميلليارد ەۋرونى جوعالتاتىن بولادى. بۇل ءىجو-ءنىڭ 3 پايىزىن قۇرايدى. ەۋروايماق ءۇشىن گرەكيادان باسقا دا قاۋىپ بارشىلىق. ول – پورتۋگاليا, يسپانيا, يرلانديا. ولار دا گرەكيانىڭ جولىن قۋىپ, ەۋروايماقتان شىعۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە قويسا نە بولادى؟ BIS-ءتىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا بريتان, فرانتسۋز جانە نەمىس بانكتەرى ايماقتاعى پروبلەمالىق ەلدەردىڭ 1,3 تريلليون ەۋرونى قۇرايتىن قارىزدارىن ساتىپ العان كورىنەدى.
گرەكيا ەۋروايماقتان شىقسا نە بولادى؟
قازىر ەۋروپالىق رىنوكتى تولعاندىرىپ وتىرعان باستى ماسەلە گرەكيا ەۋروايماقتا قالا ما, جوق پا دەگەن ماسەلە. بۇل سۇراققا ءدال قازىر ەشكىم جاۋاپ بەرە المايدى. سەبەبى, گرەكيادا وتەتىن سايلاۋدىڭ قورىتىندىسى بەيمالىم. سوندىقتان ەۋروايماقتىڭ بولاشاعى تۋرالى بولجام ايتۋدىڭ ءوزى كۇردەلى ماسەلە بولىپ وتىر.
Capital Economics: «ەۋرو ايماعىنان شىعۋ گرەكيا سياقتى مەملەكەتتەر ءۇشىن ب ۇلىنشىلىككە ۇرىندىراتىن دەفلياتسيادان قۇتىلۋدىڭ بىردەن-ءبىر شاراسى بولۋى دا مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا ورىن الاتىن دەۆالۆاتسيا مەملەكەتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ەلەۋلى جانە بەرىك ارتۋىنا جاعداي جاساپ, ەكونوميكانىڭ جاڭعىرۋىنىڭ باستاۋىنا اينالۋى دا مۇمكىن».
Deutsche Bank: گرەكيانىڭ ەۋروايماقتان شىعۋ مۇمكىندىگىنە بايلانىستى تۋىندايتىن پروبلەمالار حاقىندا Deutsche Bank باسقا كوزقاراستى ۇسىنادى. اتاپ ايتقاندا, گرەكيا الداعى ۋاقىتتا بىرىڭعاي ۆاليۋتامەن قاتار وزدەرىنىڭ «geuro» اتتى ەكىنشى ۆاليۋتاسىن اينالىمعا ەنگىزۋى قاجەت. ەگەر تەك اينالىمعا ەۋرونى عانا قالدىراتىن بولسا, بۇل ەلدەگى ەكونوميكالىق, ساياسي جانە الەۋمەتتىك احۋالدى ۋشىقتىرادى. ال اينالىمدا قاتار قولدانىلاتىن «geuro» ۆاليۋتاسى ۇكىمەتكە ەكونوميكانى تۇراقتى قالىپتا ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەيدى.
JP Morgan: «ساياساتكەرلەر كواليتسيالىق ۇكىمەت قۇرا الماعاننان كەيىن, قازىر گرەكيانىڭ ەۋروايماقتان شىعۋ مۇمكىندىگى 30 پايىزدان 50 پايىزعا دەيىن جوعارىلادى. وڭىردەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى سوڭعى جارتى عاسىر ىشىندە ەڭ جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلدى. وسىداي جاعدايدا راديكالدى سولشىلداردىڭ تىكەلەي جەڭىسى نەمەسە ولاردىڭ كواليتسيالىق ۇكىمەتكە باسىم ىقپالى قارىزدارعا موراتوري جاريالاۋعا اكەلىپ سوعادى. سونىڭ سالدارىنان ەۋروپا ورتالىق بانكى, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى, ەۋروپالىق وداق گرەكيانى قارجىلاندىرۋدان باس تارتۋعا ءماجبۇرلەيدى. ەۋرونىڭ دوللارعا شاققانداعى باعامى قۇلدىراپ, ايماقتان ءىرى كولەمدەگى كاپيتالدىڭ سىرتقا كەتۋىنە ۇرىندىرادى. ەگەر جاڭا ۇكىمەت وسى ۇشتىككە قوسىلسا, ەۋرو ۆاليۋتا ءبىراز تۇراقتانار ەدى. ونىڭ ۇستىنە سايلاۋشىلاردىڭ 80 پايىزى بۇگىندە ەۋرونى ۇستاپ قالۋعا قارسى ەمەس. جاعداي بۇعان كەرىسىنشە قالىپتاسىپ, گرەكيا ەۋروايماقتان شىعاتىن بولسا, ونىڭ سالدارى بۇكىل ەۋروايماقتا ب ۇلىنشىلىككە اكەلىپ سوعاتىندىعى ءسوزسىز».
Danske Bank: «ءبىز ۇزاققا سوزىلعان ۋاقىتتان بەرى بەيمالىم جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. الايدا, بولاشاقتا ەو, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى (حۆق) جانە گرەكيا اراسىندا وڭتايلى كەلىسىم جاسالادى دەپ سەنەمىز. بۇل گرەكيادا ەۋرونى ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. جاعداي باسقاشا بولسا, ونىڭ سالدارى گرەكيا ءۇشىن دە, بۇكىل ەۋرووداق ءۇشىن دە اۋىر بولماق. بارىنە ورتاق وڭ شەشىم قابىلداۋعا ءالى دە مۇمكىندىكتەر بار. گرەكيا تۇرعىندارىنىڭ 81 پايىزى ەۋرونى ساقتاپ قالۋدى جاقتاسا, 54 پايىزى ەو مەن حۆق باعدارلاماسىن قولدايدى». ودان ءارى Danske Bank گرەكيانىڭ دامۋ بولاشاعىنىڭ 3 ستسەناريىن – ولار وڭتايلى, كەرى جانە وتە كەرى ستسەناريلەردى العا تارتادى. وڭتايلى ستسەناري بويىنشا, ەۋرونى جاقتايتىن ساياسات باسىمدىق الادى. ءسويتىپ, بەلگىلەنگەن باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جاقتاستارى كوبەيەدى. بۇل ستسەناري ەۋرونىڭ جاعدايىن تۇزەپ, ەلدىڭ بولاشاعىنا ساۋلە بەرەدى. كەرى ستسەناري بويىنشا سايلاۋدان كەيىن Syriza جەڭىسكە جەتەدى. ەو مەن حۆق-نىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان بەلگىلەنگەن باعدارلامالاردى ءىس جۇزىنە اسىرۋ كەيىنگە قالدىرىلادى. ەڭ كەرى ستسەناري بويىنشا Syriza مەن ەو جانە حۆق اراسىنداعى كەلىسسوزدەر باقىلاۋدان شىعىپ كەتىپ ەشقانداي وڭ شەشىمدەر جاسالىنبايدى. سونىڭ سالدارىنان ەو مەن حۆق گرەكيانى قولداۋدان باس تارتادى. ەوب ودان ءارى گرەكيانىڭ وبليگاتسيالارىن كەپىل رەتىندە قابىلدامايدى. ءسويتىپ, گرەكيا مەملەكەتتىك قارىزدارىنىڭ قۇرساۋىندا تۇنشىعىپ دەفولتقا ۇشىرايدى. ال گرەكيادا جاڭا ۆاليۋتا ەنگىزۋ ءبىراز ۋاقىتقا سوزىلادى. ءسويتىپ, رىنوك تىعىرىققا تىرەلەدى. گرەكيامەن قوسا يسپانيا مەن يتاليادا قالىپتاسقان جاعداي دا رىنوك تىنىسىن تارىلتىپ, قيىندىقتى قالىڭداتا تۇسەدى.
Bank Of Amerika-Merrill Lynch: «گرەكيانىڭ ەۋروايماقتان شىعۋ قاۋپى كۇننەن-كۇنگە قالىڭداپ كەلەدى. ەگەر ول ەۋروايماقتان شىعاتىن بولسا گرەكيانىڭ مۇنايعا دەگەن سۇرانىسى 1/3 تومەندەيدى. بۇل مۇنايدىڭ باعاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. ءتىپتى مۇناي باعاسى قازىرگى 1 باررەلگە 106 دوللاردىڭ ورنىنا 60 دوللارعا دەيىن قۇلدىرايدى».
RBS: «گرەكيانىڭ ەۋروايماقتان شىعۋى 400 ميلليارد ەۋرونى جوعالتۋعا اكەلىپ سوعادى. بۇل ورايدا كاپيتالدىڭ سىرتقا كوشۋى بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋقىمدا ورىن الۋى ابدەن مۇمكىن».
ەكونوميكانى ساياسات تۇنشىقتىرعاندا
ەۋرووداق بارىن سالىپ گرەكيانىڭ ەۋروايماقتان شىقپاۋىن قالايدى. الايدا, ساياساتكەرلەردىڭ ءسوزى مەن ءىسىنىڭ اراسىنداعى كەرەعارلىق ەكونوميكانى تۇرالاتقان ۇستىنە تۇرالاتا تۇسۋدە. بريۋسسەلدە وتكەن ەۋرووداقتىڭ سوڭعى ءسامميتى سوزبۇيدالىققا سالىنىپ, ەكونوميكانى وڭالتاتىن ەشقانداي ءتيىمدى شەشىم قابىلداي المادى. ەۋروپاداعى ەڭ ۇلكەن ەكى ەكونوميكانىڭ وتانى – گەرمانيا مەن فرانتسيانىڭ كوشباسشىلارى ءوز امبيتسيالارىنان باس تارتىپ ورتاق ماملەگە كەلەتىن ءتۇرى جوق.
سامميتتە ەۋروبوند ەنگىزۋ يدەياسىن العا تارتقان فرانسۋا وللاندتى بولاشاقتا قولداۋشىلار دا تابىلاتىن سياقتى. الايدا, بۇل سامميت بارىسىندا ونىڭ پىكىرىنە قارسىلاردىڭ قاراسى كوپ بولدى. اسىرەسە, گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەل ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق تانىتتى. ال ەۋرووداق باسشىلارى ەكى ساياساتكەردىڭ ىعىنان شىعا الماي ناقتى باتىل شەشىمدەر ايتپادى. ەۋرووداق پرەزيدەنتى حەرمان ۆان رومپەي «ەۋروايماق گرەكيامەن بارىنشا بەرىك ىنتىماقتاستىق جاساۋعا مۇددەلى. وعان ءبىزدىڭ حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىمەن بىرلەسە وتىرىپ 2010 جىلدان بەرى گرەكياعا 150 ميلليارد ەۋرو كومەك بەرگەنىمىز دالەل بولادى» دەگەندەي جاۋىر بولعان جاتتاندى سوزدەرىن قايتالادى.
ەۋرووداق ەكونوميكاسىنىڭ تەرەڭ تىعىرىقتا تۇرعانىن بىلە تۇرا فرانتسيانىڭ جاڭا پرەزيدەنتى رايىنان قايتار ەمەس. «مەن ەۋروبوند ەكونوميكانى دامىتۋ قۇرالى بولا المايدى دەگەن انگەلا مەركەلدىڭ پىكىرىن وتە سىيلايمىن. الايدا, بۇل – وڭتايلى جاعدايلار جاسالاتىن بولسا, ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى قۇرالى بولادى» دەپ فرانسۋا وللاند الداعى سامميتتە دە بۇل ماسەلەنىڭ باستى تالاس تەتىگىنە اينالاتىنىن اڭعارتىپ ءوتتى.
سونىمەن بىرگە ەۋرووداق باسشىلارى ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق بانكتىڭ قورىن 1 ءشىلدەدەن باستاپ كەڭەيتۋ جونىندە شەشىم قابىلداماق. «ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا وتەتىن كەلەسى سامميتتە وسىنداي شەشىم قابىلدانادى. بۇل ورايداعى پىكىرتالاستار بۇرىنعىدان دا كۇشتى بولماسا, باسەڭ تارتپاق ەمەس» دەپ اتاپ كورسەتەدى كەيبىر ساراپشىلار.
Fح Concerts بروكەرلىك ءۇيىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى دجون تەيلور «ەۋروپالىق داعدارىستان شىعۋدىڭ دۇرىس جولىن تابۋ ءۇشىن گرەكيانىڭ ايماقتىڭ ەكونوميكاسىنا كەدەرگى كەلتىرۋىنە توسقاۋىل قويۋ كەرەك. نەمىستەر ونى ەۋروايماقتان لاقتىرىپ تاستاۋى كەرەك نەمەسە سولاي جاساۋدى گرەكتەردىڭ ءوزى سۇراۋعا ءتيىس. بۇل – ورتاق ۆاليۋتانى قۇتقارۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى» دەپ ماسەلەنى تىكەسىنەن قويىپ وتىر.
ەشكىم دە سىرت قالماق ەمەس
كارى قۇرلىقتى قۇرساۋلاعان قارىز داعدارىسى ەكى جىلدان بەرى بەلەڭ الىپ تۇر. ونىڭ تاياۋ ۋاقىتتا بەتى قايتاتىن ءتۇرى دە كورىنبەيدى. ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ قابىلداعان شەشىمدەرى راديكالدىق سيپاتتا ەمەس. سوندىقتان, ەۋروايماقتىڭ سىرقاتىن جازا الماي وتىر. ءتىپتى ەۋروپالىق كوشباسشىلار الەمدىك قوعامداستىققا حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ارقىلى كومەك كورسەتۋ جونىندە سۇرانىس جاساپ وتىر. ولار ەۋروپاداعى داعدارىستىڭ بەتى قايتپايتىن بولسا, بۇل الەم ەكونوميكاسىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزەتىندىگىن اشىق بىلدىرەدى.
ءيا, ەۋروپانى قۇرساۋلاعان داعدارىس قىرسىعى بارلىق قۇرلىقتارعا سالقىنىن تيگىزەتىنى داۋسىز. قازىردىڭ وزىندە الەمدەگى ەڭ ءىرى ەكونوميكاعا اينالعان قىتاي ەكسپورت ماسەلەسىندە قيىندىقتارعا تاپ بولىپ وتىر. قحر-دىڭ ەكسپورتقا باعىتتالعان كومپانيالارى تابىستان قاعىلا باستادى. ونىڭ باستى سەبەبى تاعى دا – ەۋروپا. سەبەبى, ەۋروپا قىتايدىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەسى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان قىتايدىڭ ىسكەر توپتارى ەۋروپاداعى جاعدايدىڭ تەز وڭالىپ كەتۋىنە مۇددەلى. وكىنىشكە وراي, ازىرگە ولاردىڭ بۇل تىلەگىن جۇزەگە اسىراتىن تەتىك تابىلماي وتىر.
«تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار» دەگەندەي, جاھاندانۋ ءۇردىسىنىڭ دە پايداسى مەن زيانى بىردەي. جاھاندانۋ ءۇردىسىنىڭ ارقاسىندا قالىپتاسقان الەمدىك زور سۇرانىستىڭ ناتيجەسىندە ەۋروپالىق مەملەكەتتەر جىلدار بويى تابىس تاسقىنىنىڭ استىندا قالدى. اۆتوكولىك, جوعارى تەحنولوگيالىق قۇرال-جابدىقتار جانە باسقا جوعارى سۇرانىسقا يە تۇتىنۋ تاۋارلارىن شىعارۋدىڭ ناتيجەسىندە ەۋروپالىقتار مول تابىسقا كەنەلدى, جوعارى جالاقىعا نەگىزدەلگەن جۇمىس ورىندارىن اشتى. الايدا, ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارى جاھاندىق باسەكەلەستىك سالدارىنان السىرەپ قالدى. ال ەۋروپالىقتار ەكونوميكانى ۋاقىت سۇرانىسىنا ساي بارىنشا ءتيىمدى ەتىپ قۇرۋ مۇمكىندىگىن قولدان شىعارىپ الدى. ونىڭ ورنىنا سىرتتان قارىز الۋ ارقىلى ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ جەڭىل جولىنا ءتۇستى. اقىرى «قارىز كوبىگىنىڭ» جارىلاتىن شەگى دە جەتتى.
افريكا قۇرلىعىنىڭ مەملەكەتتەرى دە ەۋروپاداعى داعدارىس سالقىنىن سەزىنۋدە. بۇل قۇرلىقتا وندىرىلەتىن شيكىزات ەكسپورتىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن ەۋروپا تۇتىنادى. سوندىقتان ەۋروپا ەكونوميكاسىنىڭ قىسقارۋى افريكالىق ەلدەردەن كەلەتىن ەكسپورتتىڭ ازايۋىنا اكەلىپ سوعادى. بۇل وڭىرگە كەلەتىن ۆاليۋتالىق قارجىنى تەجەيدى. ونسىز دا ماڭدايلارى شىلقىپ وتىرماعان افريكا مەملەكەتتەرىنىڭ حالقى كارى قۇرلىقتاعى ەكونوميكالىق داعدارىس كەسىرىنەن بەلەڭ العان قيىندىقتاردىڭ زاردابىن شەگۋدە. ەۋروپا ەكونوميكاسىنىڭ تومەندەۋىنەن اقش-تىڭ دا, رەسەيدىڭ دە ۇپاي جيناي المايتىنى انىق. ەندەشە كارى قۇرلىقتى تىعىرىققا تىرەگەن داعدارىستىڭ جۋىر ارادا بەتى قايتپاسا, الەم ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى دا تىعىرىققا تىرەلەتىنى انىق.
كاپيتاليستىك ءوندىرىس تۋىنداتقان قيىندىق
«ءتىرى پلانەتا» (Living Planet Report) اتتى بۇكىلالەمدىك جابايى تابيعات قورىنىڭ (WWF) كەزەكتى بايانداماسى جارىققا شىقتى. بايانداما اۆتورلارىنىڭ مالىمدەۋىنشە, سوڭعى 40 جىل ىشىندە ءبىزدىڭ پلانەتامىزدا تابيعي بايلىقتاردى تۇتىنۋ ەكى ەسە ارتقان. ال بيولوگيالىق رەسۋرستار قورىنىڭ ۇشتەن ءبىرى جويىلعان.
WWF دەرەكتەرى بويىنشا الەمدىك ەكوجۇيەنى ەڭ كوپ لاستاۋشى جانە تابيعي رەسۋرستاردى بارىنشا مول تۇتىنۋشى اقش بولىپ تابىلادى. «ەگەر بۇكىل الەم تابيعي رەسۋرستاردى قازىرگى كەزدە امەريكالىقتار تۇتىناتىن دەڭگەيدە پايدالاناتىن بولسا, وندا ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن جەر پلانەتاسىمەن دەڭگەيلەس تاعى دا بەس پلانەتا قاجەت بولار ەدى» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن باياندامادا.
رەسەيدە تابيعي رەسۋرستاردى تۇتىنۋ اقش-تىڭ دەڭگەيىنە جەتە قويعان جوق. الايدا, قازىرگى تاڭدا بۇل ەلدەگى تۇتىنۋ دەڭگەيى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. باياندامادا اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, ەگەر جەر شارىنىڭ ءاربىر تۇرعىنى رەسەيدىڭ ورتاشا تۇرعىنى سياقتى تۇتىناتىن بولسا تابيعي رەسۋرستاردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن 2,5 پلانەتا قاجەت بولماق.
جەر شارى تۇرعىندارىنىڭ كوبەيۋى, ۋربانيزاتسيا جانە تۇتىنۋدىڭ قاناعاتسىز دەڭگەيگە كوتەرىلۋى قورشاعان ورتامىزعا ورنى تولماس جاراقات سالۋدا. اۋاعا تارالاتىن زياندى قالدىقتار, جەردى بەي-بەرەكەت جىرتۋ, ورماندى وتاۋ جانە باسقا دا كەراعار ارەكەتتەر پلانەتامىزدىڭ قويناۋىن تاقىرلاپ, ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ بۇزىلۋىنا اكەلىپ سوقتى. قاناعاتسىز تۇتىنۋ سالدارىنان تابيعاتقا ورنى تولماس نۇقسان كەلتىرىپ جاتقان ەلدەردىڭ العاشقى وندىعىنىڭ قۇرامىنا اقش, كاتار, كۋۆەيت, ءباا, دانيا, بەلگيا, اۆستراليا, كانادا, گوللانديا جانە يرلانديا مەملەكەتتەرى كىرەدى ەكەن.
WWF-ءتىڭ سوڭعى بايانداماسى ماۋسىم ايىندا ريو-دە-جانەيرو قالاسىندا وتەتىن بۇۇ-نىڭ «ريو+20» كونفەرەنتسياسى قارساڭىندا دايىندالعان. بۇل كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار تابيعي رەسۋرستاردى تالان-تاراجعا سالۋعا توسقاۋىل قويۋ ماقساتىندا شاقىرىلىپ وتىر. الايدا, قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ ءتيىمدى بولاتىندىعىنا كۇمان كوپ. سەبەبى, تابيعي رەسۋرستاردى مەيلىنشە كوپ تۇتىنبايىنشا كاپيتاليستىك ءوندىرىس ءومىر سۇرە المايدى. ەكولوگتار جانە باسقا دا كوپتەگەن عالىمدار مۇنداي ءوندىرىس جۇيەسىنىڭ تيىمسىزدىگىن الدەقاشان-اق مويىنداعان. كاپيتاليستىك ءوندىرىستىڭ تابيعاتقا كەلتىرىپ وتىرعان زالالىن دا, الداعى ۋاقىتتا ونىڭ ودان سايىن ارتا تۇسەتىندىگىن دە عالىمدار الدەقاشان دالەلدەگەن. بىراق وعان قارسى قويار قۇرال جوق. سەبەبى, كاپيتاليستىك ءوندىرىس تابيعاتى شەكسىز تۇتىنۋ سۇرانىسىنا نەگىزدەلگەن. ال مول پايدا اكەلىپ جاتقان ءوندىرىستى قىسقارتىپ, تۇتىنۋ سۇرانىسىن ازايتۋعا ەشقانداي كاپيتاليستىڭ ءوز ەركىمەن بارا قويۋى مۇمكىن ەمەس.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».