وسىدان تۋرا ەلۋ جىل بۇرىن قازاق حالقىنىڭتاريحىندا ەلەۋلى ىز قالدىرعان بىر ۇلى وقيعابولدى. 1962 جىلى ساۋىر ايىندا قىتايدىڭشىڭجاڭ ولكەسىنىڭ تارباعاتاي ايماعىنانقوپارىلا قوزعالعان قازاق كوشى ەكىيمپەريانىڭ شەكاراسىن قاقىراتا بۇزىپ, 10ساۋىردەن 1 مامىرعا دەيىنگى 20 كۇننىڭ ىشىندە 200 مىڭداي قانداسىمىز قازاقستانعا قاۋىرت وتتى. وسى كوشتىڭ بۇيداسىنۇستاعان سەركەلەردىڭ بىرى ەمەس, بىرەگەيىقازىرگى حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىكسىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قابدەش جۇمادىلوۆبولاتىن. سول كوش قارساڭىندا «ارالاپكورسەڭ ناناسىڭ, الەمدە تالاي قىزىق بار.باقىت پەن سوردىڭ اراسىن بولەدى قىزىلسىزىقتار» دەپ جىرلاعان جالىندى جاس جىگىتكەيىن ۇلكەن سۋرەتكەرگە اينالىپ, «سوڭعى كوش» ديلوگياسى مەن «تاعدىر»رومانىندا وسىناۋ كوش تاريحىن, باق پەن سوردىڭ سىزىعىندايورىس-قىتاي شەكاراسى تارتىلعاندا بىر حالىقتىڭ قالاي ەكىگە بولىنىپقالۋىنىڭ جايىن كوركەم شەجىرەمەن كەستەلەگەنى بەلگىلى. ولاي بولسا,جارتى عاسىر بۇرىنعى ۇلى كوش تۋرالى قابەكەڭنەن ارتىق كىم ايتپاق.
وسىدان تۋرا ەلۋ جىل بۇرىن قازاق حالقىنىڭتاريحىندا ەلەۋلى ىز قالدىرعان بىر ۇلى وقيعابولدى. 1962 جىلى ساۋىر ايىندا قىتايدىڭشىڭجاڭ ولكەسىنىڭ تارباعاتاي ايماعىنانقوپارىلا قوزعالعان قازاق كوشى ەكىيمپەريانىڭ شەكاراسىن قاقىراتا بۇزىپ, 10ساۋىردەن 1 مامىرعا دەيىنگى 20 كۇننىڭ ىشىندە 200 مىڭداي قانداسىمىز قازاقستانعا قاۋىرت وتتى. وسى كوشتىڭ بۇيداسىنۇستاعان سەركەلەردىڭ بىرى ەمەس, بىرەگەيىقازىرگى حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىكسىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قابدەش جۇمادىلوۆبولاتىن. سول كوش قارساڭىندا «ارالاپكورسەڭ ناناسىڭ, الەمدە تالاي قىزىق بار.باقىت پەن سوردىڭ اراسىن بولەدى قىزىلسىزىقتار» دەپ جىرلاعان جالىندى جاس جىگىتكەيىن ۇلكەن سۋرەتكەرگە اينالىپ, «سوڭعى كوش» ديلوگياسى مەن «تاعدىر»رومانىندا وسىناۋ كوش تاريحىن, باق پەن سوردىڭ سىزىعىندايورىس-قىتاي شەكاراسى تارتىلعاندا بىر حالىقتىڭ قالاي ەكىگە بولىنىپقالۋىنىڭ جايىن كوركەم شەجىرەمەن كەستەلەگەنى بەلگىلى. ولاي بولسا,جارتى عاسىر بۇرىنعى ۇلى كوش تۋرالى قابەكەڭنەن ارتىق كىم ايتپاق.
– قۇرمەتتى قابدەش اعا, شەكارانىڭ اشىلۋى, ارعى بەتتەگى قازاقتىڭاندىزداپ اتامەكەنگە اعىلۋى سول كەزدەگى قىرعي قاباق, توڭتەرىسمەملەكەتتەر اراسىنا تارتىلعان تەمىر پەردە جاعدايىندا كۇتپەگەنتوسىن وقيعا, سىرەۋ سانالارعا قۇيىلعان ساۋلەلى شۇعىلا بولعان سياقتى-اۋ؟
– ول كەزدەگى ەكى ەلدىڭ كەلىسىمى بويىنشا شەكارانى قىتاي جاعى كۇزەتپەيتىن, سوۆەت شەكاراشىلارى عانا كۇزەتەتىن. تارباعاتاي مەن بارلىق تاۋى اراسىنداعى 150 شاقىرىم جەردە 5 ۇلكەن زاستاۆا بار. جامانتى, باقتى, ەرگەيتى, ەمىل, شاعانتوعاي دەيدى, سول بەسەۋىنىڭ تۇسىنان بەس جەردەن ءبىر-ءبىر كيلومەتر جەردى اشىپ, سىمدارىن جيناپ تاستادى. سودان كۇندىز-ءتۇنى 20 كۇن بويى اتتى كىسى, اربالى كوش, جاياۋ, تۇيەلى كوش زاۋلاپ ءوتتى عوي. كەلۋشىلەردى كەڭەس وداعى بەس جەردە قابىلدادى.
ءيا, بۇنىڭ ءبارى شىنىندا دا جايدان-جاي ەمەس-ءتىن. ەكى مەملەكەت اراسىنداعى بۇل توسىن وقيعا ءبىزدىڭ تالاپ-تىلەگىمىزدىڭ, كوشتى كۇنى بۇرىن دايىنداعانىمىزدىڭ ناتيجەسى بولاتىن. سول كوشتىڭ ناتيجەسىندە وسى شىعىس تاراپتاعى ءتورت وبلىسقا كەلىپ 200 مىڭ قازاق جايلاستى. بۇل ءبىر سول كەزدەگى قازاقتىڭ ارقاۋى سەتىنەي باستاعان ءدىلىن, ءتىلىن قايتا بەكەمدەۋدە, سۇيىلا باستاعان قانىن قويۋلاتۋدا ەرەكشە ءرول اتقارعان كوش بولدى.
– ال ەندى وسى شەكارا سىرتىنداعى قازاقتار قالاي پايدا بولدى دەگەن ماسەلەگە توقتالىپ, تاريحقا ءسال-ءپال شەگىنىس جاساساق قايتەدى؟
– ونىڭ راس. بىرەۋلەر تۇسىنەدى, ءبىرەۋلەر تۇسىنبەيدى. بىرەۋلەر شىڭجاڭداعى قانداستاردى مىنا 30-شى جىلدار زوبالاڭىندا كولحوزدان قاشىپ بارعان قازاقتار شىعار دەپ ويلايدى. بەرگى كوشتى عانا بىلەدى. بىراق ونىڭ شىنايى تاريحى ارىدا جاتىر. قازاق كوشى شىڭجاڭعا ابىلاي زامانىندا بارعان. سول جەردە نايمان حاندىعى بولعان, كەرەي حاندىعى بولعان التايدا. شىڭعىس حان تۇسىنان بەرى ول قازاق جايلاعان جەر بولاتىن. ەرەنقابىرعا, ىلەنىڭ بويى. ءۇيسىن حاندىعى بولدى سول جەردە. قازاقتىڭ بايىرعى اتامەكەنى. كەيىن دۇنيە الاي-بۇلاي توڭكەرىلگەن كەزدە قازاق باتىسقا قاراي ىسىرىلىپ, انا شىڭجاڭ جەرىندە, تارباعاتاي ولكەسىندە جوڭعار حاندىعى قۇرىلدى. 1640 جىلدارى. قازاقپەن دۇركىن-دۇركىن سوعىسىپ وتىردى. بىزگە ەڭ ۇلكەن زيان كەلتىرگەنى 1723 جىلعى «اقتابان شۇبىرىندى…». بىراق «مىڭ اسقانعا ءبىر توسقان» دەيدى, سول جوڭعارعا دا زاۋال كەلدى. ءحVىىى عاسىردىڭ 30-40-شى جىلدارى, ودان 50-ءشى جىلدارعا كەلگەن ۋاقىتتا ابىلاي باسشىلىق ەتكەن ۇلكەن سوعىس باستالدى. قازاق باتىرلارىن ماڭايىنا توپتاپ, ابىلايدىڭ تاريح ساحناسىنا شىققان كەزى. جوڭعارلاردى جەڭىپ, 1754 جىلى قازاق جەرىن ازات ەتتى. ابىلاي ۇستانعان ەكىنشى ۇلكەن ساياسات, ول قانشا جاۋلاسقانمەن, جوڭعاردىڭ جويىلىپ كەتۋىن تىلەگەن جوق. ويتكەنى, ار جاعىنداعى قاعاناتقا قارسى ۇلكەن ءبىر قالقان بوپ تۇرسا دەپ ويلادى. بىراق جوڭعاردىڭ جويىلۋىنا تاعدىردىڭ, تاريحتىڭ ۇكىمى شىعىپ قويعان. ماڭشىننىڭ قالىڭ اسكەرى كەلىپ بەرەكەسى كەتكەن, توز-توزى شىققان جوڭعاردى قىرىپ سالدى. ءبىر جىل بويى قانسوقپا قىرعىن بولعان. ولىكتەر شاشىلىپ جاتتى بۇكىل جوڭعار دالاسىندا دەگەن تاريحشىلاردىڭ ءسوزى بار. سول جەر بوساپ قالدى.
– سوندا قالىڭ قازاق شىڭجاڭعا قاشان باردى؟
– ءيا, شىڭجاڭ يەن قالدى. ابىلاي العاشقى ەلشىلەر ارقىلى بىردەن ماسەلە قويادى. جوڭعاردان بوساعان جەرلەر ءۇشىن ءبىز دە سوعىسقانبىز. جوڭعار ورتاق جاۋىمىز بولدى. بىراق تارباعاتاي, التاي دەگەن جەرلەر قازاقتىڭ ەجەلگى اتامەكەنى ەدى. ەندى ءسىزدىڭ ارقاڭىزدا جوڭعار جويىلدى, سونىڭ ورنىنا, اتامەكەنىنە ءبىزدىڭ حالقىمىز بارعىسى كەلەدى. مال كوبەيدى, ءورىس كەرەك دەيدى. باسىندا جولاتپايدى. ءسويتىپ 4-5 جىل ارى تارت, بەرى تارتپەن, تالاس-تارتىسپەن وتەدى, بىردەن قونىستاندىرمايدى. الايدا, كەيىن كەلىسۋگە, جەر بەرۋگە ءماجبۇر بولادى. ونىڭ مىناداي سەبەبى بار. بۇل دا ابىلايدىڭ ساياساتى. قىتايمەن جاقىنداسىپ جۇرگەنى, «سىزدەرگە دە قارايمىز, باعىنىشتى بولامىز» دەگەن ءسوزدى ايتقانداعىسى ابىلايدىڭ شىڭجاڭداعى جەردى الۋدى كوكسەگەنى. اقىرى وسى ءسوز يمپەراتوردىڭ بۋىنىنا ءتۇسىپ كەتەدى عوي. 1767 جىلى سيانلۋن يمپەراتوردىڭ ابىلايعا جازعان حاتىنان مىناداي ءۇزىندى كەلتىرەيىن: «ونىڭ ۇستىنە بىرنەشە جىلدان بەرى سىزدەر بەرگى بەتكە كوشىپ كەپ, مال باعاسىزدار. گەنەرال امباندارىمىز سول مالداردىڭ يەلەرىنە قارسى جورىق جاساۋ تۋرالى ءوتىنىش ايتۋدا. سىزدەرگە راقىمىم ءتۇسىپ, كەڭشىلىك جاسادىم. ءتىپتى قاراۋىلداردىڭ ىشكى بەتىندەگى جايىلىمداردى سىزدەردىڭ مالشىلارىڭىزعا ءورىس رەتىندە پايدالانۋعا رۇقسات ەتۋگە جارلىق بەردىم, سىزدەردى مويىنسۇنعان باعىنىشتى ەلىم عوي دەپ ارقالارى كەڭ بولسىن دەدىم» دەپ جازادى. ابىلاي ساياساتى وسى حاتتان دا كورىنىپ تۇر.
– مىنا حاتتىڭ ءوزى ول جەرلەردى قازاقتىڭ ەمىن-ەركىن جايلاۋىنا جول اشىپ تۇر ەمەس پە؟
– ءىس جۇزىندە سولاي بولعان. باسىندا تارباعاتاي, بارلىق, جوڭعار الاتاۋىنان اسىپ كوشىپ, ودان ساۋلاپ ارى قاراي ءوتىپ كەتەدى. قىتايلارعا دا پايدا كەرەك. سالىق تولەيسىڭ دەيدى. ونى جىلقى تۇرىندە الادى. «سارى نوقتا» دەيتىن سالىق بولعان العاش كوشىپ بارعاندا. ۇكىمەت اسكەرلەرى كەلىپ جىلقىنى سارى نوقتامەن اكەتەدى. قازاق سونى «سارى نوقتا» سالىعى دەپ اتاپ كەتەدى.
ءبىزدىڭ اتالارىمىز سول ءحVىىى عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىندا بارعان. مەنىڭ ءوز اتام, جەتى اتامنىڭ سۇيەگى سول شاۋەشەك ماڭىندا, شىڭجاڭدا جاتىر. نايمان ىشىندە ءتورتۋىل. توعىز تاڭبالى نايمان دەيدى, سونىڭ ءبىر تاڭباسىن العان ۇلكەن تايپا عوي. ءبىزدىڭ ۇرانىمىز – بايمۇرات باتىر, قابانبايدىڭ ۇزەڭگى جولداسى, مىڭدى باسقارعان باتىر. سول بايمۇراتتىڭ زيراتى شاۋەشەكتىڭ ار جاعىندا 50 شاقىرىم كۇزىباي دەگەن جەردە جاتىر. و جاققا ءحVىىى عاسىردىڭ 60-70-ءشى جىلدارى ەر جانىبەك باستاپ بارعان كەرەيلەر دە وزدەرىنىڭ اتا قونىسى التايعا ورنىقتى. دەمەك, كەرەي مەن نايمان بۇرىنعى اتا قونىسىنا تۇگەل كوشىپ بارىپ العان عوي. «دارابوز» دەگەن رومانىمدا ابىلاي مەن قابانبايدىڭ ءاربىر رۋعا قالاي قونىس بولگەنى, جەر بولگەنى كورسەتىلەدى. جوڭعارعا قارسى سوعىس كەزىندە قاي رۋ قانشا قايرات قىلدى, قانداي باتىرى شەيىت بولدى, ءبارى ەسكەرىلگەن.
سونان كەيىن 1916 جىلعى تولقۋدا, جازالاۋشى اسكەردەن قاشقان مىڭداعان وتباسى تاعى باردى. ودان سوڭ قاۋىرت ءبىر بارعانى – وتىز ەكىنىڭ اشارشىلىعى مەن كامپەسكەگە قارسى كوتەرىلىس كەزى. اۋا كوشىپ, بوسىپ بارىپ شىڭجاڭنان پانا تاپتى. ول جاقتا اعايىن بار ەكەنىن, ەل بار ەكەنىن ءبىلىپ, سونى ەس كورىپ بارىپ وتىر. شىنىندا دا قازاق ءبىر-بىرىنە پانا بولدى. بۇل جەردەن ارىپ-اشىپ بارعان ادامداردى و جاقتا باي تۇراتىن ەل كوتەرىپ كەتتى. قىز الىسىپ, قىز بەرىسىپ ءسىڭىپ كەتتى.
– ءحىح عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي ورىس-قىتاي مەملەكەتتەرى ءوزارا كەلىسىمگە كەلىپ, شەكارا بەلگىلەگەن جاعدايىنا توقتالىپ وتسەڭىز قايتەدى؟
– بۇرىندارى ورىس-قىتاي اراسىنداعى شەكارا انىق بولعان جوق, قازاقتار ەكى جاقتا ەركىن كوسىلىپ جۇرە بەردى. ەكى ەلدە تۇرىپ جاتىرمىز-اۋ دەگەن ۇعىم جوق وندا. ار جاقتا بارلىق تاۋىنا جايلاۋعا شىعادى دا, بەرى كەلىپ الاكول بويىن قىستايدى. تارباعاتايدىڭ تەرىسكەيىنە قىستايدى, كۇنگەيىن جايلايدى.
شەكارا ماسەلەسى جونىندە 1860 جانە 1881 جىلدارى پەتەربور كەلىسىمى جانە بەيجىڭ كەلىسىمى دەگەن كەلىسىمدەر بولعان. اقىرى ءبىر توقتامعا كەلىپ, ءىس جۇزىندە شەكارا بولىسۋگە كىرىسەدى. بۇل 1884 جىلعى شاۋەشەك پروتوكولى دەپ اتالادى. سوندا ەكى جاقتىڭ گەوگرافتارى, توپوگرافتارى, ورىس پەن قىتايدىڭ جەر جىرتىعىن جاماعان وڭكەي ماماندارى كەلىپ, تۋ التايدان باستاپ شىڭجاڭنىڭ تۇسىندا 400 كيلومەتر جەرگە سوزىلاتىن تارباعاتايدىڭ جالىن قاق جارىپ, سودان مىناۋ شاۋەشەكتىڭ بەرگى تۇسىنا كەلگەن ۋاقىتتا الاكولدىڭ شىعىس جاعىنان تىك تارتىپ, بارلىقتىڭ بەرگى باتىس تۇمسىعىن كەسىپ ءوتىپ, جوڭعار قاقپاسى ارقىلى الاتاۋ جوتاسىن قاق ايىرا اڭىراپ ءوتىپ كەتەدى. بۇل ءبولىس 1884 جىلى باستالىپ, 1892 جىلعا دەيىن سوزىلادى. كوپ قيىنشىلىقپەن, وتە تاۋقىمەتتى جاعدايدا وتەدى. سول ەل ايىرىلعان كەزدە شىققان كوپ حالىق ولەڭدەرى بار. قاي جاعىنا قارايسىڭ, ءوزىڭ ءبىل دەپ ءبىر اي سروك بەرىپتى. بۇل, ەندى, كەڭشىلىكتىڭ ءتۇرى. ول وڭاي ما ەكەن بىراق. بىرەۋدىڭ باۋىرى و جاقتا, بىرەۋدىڭ قۇداسى بۇ جاقتا, بىرەۋدىڭ جايلاۋى و جاقتا, بىرەۋدىڭ قىستاۋى بۇ جاقتا. وزىنەن گورى مالىن كوبىرەك كۇيتتەيتىن قازاق قايدا بارىپ كۇن كورەدى. سونىمەن ارەڭ-پارەڭ دەگەندە 1892 جىلدىڭ جازىندا شەكارا بەلگىلەنىپ بولادى, سول اتىراپتاعى قازاق قاق بولىنەدى. وتە قيىن بولعان سوڭ ورىستار مىنا بارلىق تاۋىن ون جىلعا جالعا الىپتى قىتايدان. كەيىن كوشىپ-قونىپ جۇرگەن حالىقتىڭ ءبارى سول جاقتا قالىپ قويدى.
– شەكارا ءبولۋ كەزىندە قازاقتار تاراپىنان قارسىلىق ءبىلدىرۋ نىشاندارى دا بولعان عوي؟
– بىلاي اتقا ءمىنىپ بوي كورسەتۋ, سويىل, شوقپار سىلتەۋ بولدى. بىراق كەسەك قيمىل بولماعان. ويتكەنى قازاققا قازاقتىڭ ءوزىن سالدى. شاۋەشەكتەگى ورىس كونسۋلى نيكولاي بالكاشيننىڭ ءارىپ تاڭىربەرگەنوۆ دەگەن اتاقتى ءتىلماشى بولدى. ءارى كومەكشىسى. بۇل كادىمگى ءارىپ اقىن عوي. سوندايلاردى سالىپ ءجۇرىپ بۋنت كوتەرگەن قازاقتاردى رايىنان قايتارعانى مەنىڭ «تاعدىر» رومانىمدا ايتىلادى. شەكارا سارىشوقىنىڭ ۇستىنەن ديقانباي دەگەننىڭ اۋىلىن قاق جارىپ وتەدى. ديقانباي انا جەردى تاستاپ كەتكىسى كەلمەيدى. سول كىسىنىڭ «مەملەكەتسىز قالدىق دەمەيىك, اينالايىن, ءبىزدىڭ اۋىلدى اينالىپ ءوتسەڭدەر قايتەدى. وكپەلەمەي-اق قويايىن. كەرەگى جوق, وسى اۋىلعا تيىسپەڭدەرشى» دەيتىنى بار. سونىمەن, 1884 جىلى ءبولىنىپ وسىلاي قالا بەرگەن دۇنيە عوي. حالىقتىڭ تۇتاستىعىنا نە جەتسىن. ءبىر حالىق ەكىگە جارىلىپ, دامۋدىڭ ەكى ءتۇرلى جولىنا ءتۇستى. قىتايدىڭ ءوز ساياساتى, ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك جولى بار. شىڭجاڭ قازاعى سوعان باعىندى. مىنا جاقتا قازاقستان رەسەيدىڭ ەركىنە قارادى.
– قابەكە, ەندى 62-ءشى جىلعى كوشكە قوزعاۋ سالعان جايتتاردى ءبىر بايانداپ وتسەڭىز؟
– كوش قايدان پايدا بولدى دەيمىز عوي. ول ەندى مەنىڭ تاعدىرىم مەن ءومىربايانىما تىكەلەي بايلانىستى. مەن 1956 جىلى شاۋەشەك گيمنازياسىن ءبىتىردىم. سول جىلى قۇداي ماعان ءبىر باق جۇلدىزىن جاندىردى. شىڭجاڭنان ەلۋ بالا تاشكەنت پەن الماتى قالالارىنا وقۋعا بارادى ەكەن. سول ەلۋدىڭ ىشىنە ءىلىندىم. ءبىز ەكى بالا, مىرزاحان قۇرمانباەۆ دەگەن جىگىت ەكەۋمىز كازگۋ-گە كەلىپ تۇستىك, فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە. الماتىنى كورسەك, قۇداي-اۋ, «اباي جولى» رومانىن وقىپ العان كەزىمىز, اۋەزوۆتى كورسەك دەگەن ارمانىمىز ورىندالىپ, كەرەمەت باقىتتى جىلدار بولدى ول. اۋەزوۆتەن ساباق الدىق. سول كەزدەگى پروفەسسورلار قانداي, قۇداي-اۋ. كەڭەسباەۆ, بالاقاەۆ, مامانوۆ, كەنجەباەۆ. تۇگەل العاشقى وقۋلىق جازعان عۇلامالاردان تىكەلەي ءتالىم الدىق. 57-ءشى جىلى ماسكەۋدە جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك 6-شى فەستيۆالى بولدى. وعان وسى جەردە وقيتىن قىتاي ستۋدەنتتەرىنىڭ اتىنان قاتىستىم. 3-ءشى كۋرستى باستاپ وقيمىز دەپ جاتقان كەزدە قىتاي مەن سوۆەتتىڭ اراسى بۇزىلدى. سودان مىناداي حابار كەلدى: «سەندەر ءشىلدە ايىنىڭ باسىندا ەلگە قايتاسىڭدار. ءبىر ايلىق كۋرس بار. ەلدىڭ جاعدايىمەن تانىساسىڭدار, سونان سوڭ ۇيلەرىڭە بارىپ, كۇزدە ساباققا كەلەسىڭدەر» دەدى. قۋانىپ كەتتىك. ماسكەۋدەن كەلگەن ەلشىلىك ادامى الماتىنىڭ اەروپورتىنان ءبىزدى وتىرعىزىپ, ۇرىمجىگە جولعا سالدى. سويتسەك, لاپىلداپ جانعان وتتىڭ ۇستىنەن بارىپ ءبىر-اق ءتۇسىپپىز. ءبىر ايلىق كۋرس دەگەنى دە, باسقاسى دا بەكەر. زيالى قاۋىمنىڭ ءبىرازىنىڭ اياعىنا تۇساۋ, باسىنا نوقتا ءتۇسىپ قالعان ەكەن. الدى ايدالىپ, تۇرمەلەنىپ جاتىر, ارتى كۇرەستە.
– كۇرەس دەگەنىڭىزدى قالاي تۇسىنەمىز؟
– كۇرەس جينالىسى سەنىڭ ۇستىڭنەن شۋىلداپ بۇكىل ەل شاعىم ايتىپ, سەنى جاۋاپقا تارتۋ عوي. ياعني, تالانتتاردى توبىرعا تالاتۋ. بۇرىننان كوزگە كورىنىپ, ءىس باسىندا جۇرگەن ادامدار تۇگەل سوعان ىلىككەن. جاعدا بابالىقتان باستاپ, جازۋشىلاردان قاجىعۇمار شابدان ۇلى وڭشىل, ۇلتشىل دەگەن قالپاق كيىپ, ايدار تاعىلىپ, ايدالۋدىڭ الدىندا جۇرگەن كەز ەكەن. سوعان ءبىزدى دە قوسىپ اكەتتى. ءبىزدىڭ ولەڭدەرىمىز بار, ءبىراز ماقالالار جازعانبىز. ءالىپبي تۋرالى پولەميكا بولعاندا سول جاقتىڭ گازەتىنە ماقالا جازعانمىن. «شىڭجاڭ قازاعى قاي جازۋدى قابىلداۋ كەرەك؟» دەگەندە «قازاقستان جازۋىن قابىلداۋ كەرەك, ءبىر ۇلت ءبىر جازۋمەن بولۋ كەرەك» دەپ ايتقانمىن. سويتسەم, سونىڭ ءبارى قىزىل سيامەن سىزىلىپ الدىمدا تۇر. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, ءبىر-ەكى اي تەرگەپ, ەلۋ بالانىڭ ىشىنەن ونىن ۇستاپ الىپ قالدى. 7-8 ۇيعىر, سوسىن مىرزاحان قۇرمانباەۆ ەكەۋمىز. ءبىز وقۋدان قالدىق, ۇلكەن جازا سول بولدى. شاحتادا كومىر قازدىق. اۋىر ەڭبەككە سالدى. ەڭبەكپەن تۇزەۋ, ەڭبەكپەن تاربيەلەۋ دەگەن بار, قىتايشا لاۋگاي, لاۋجاۋ دەيدى. ەكى جىلدان كەيىن كىشكەنە جەڭىلدىك جاساپ, جازۋ قۇقى جوق, بىراق ماماندىعى بويىنشا پايدالانۋعا بولادى دەگەن ءپارمەن الدىم. «شىڭجاڭ» گازەتىندە ىستەدىم, ماقالا وڭدەيمىن, ءوزىم جازبايمىن. ءبىراز جەڭىلدىك العان سوڭ ەسىل-دەرتىم شاۋەشەككە جەتۋ بولدى. وعان قۇمارتىپ تۇرعانىم, شەكاراعا جاقىن. شاۋەشەكتەن 20-اق شاقىرىم شەكارا. بار ويىم – الماتىعا جەتۋ, ءۇزىلىپ قالعان وقۋىمدى جالعاستىرۋ. 1961 جىلدىڭ كوكتەمىندە «مىنا ۇلكەن گازەتتە ىستەۋگە مەنىڭ شارتىم تولمايدى, تومەنگە ءتۇسىپ وزگەرۋىم كەرەك, مەنى شاۋەشەككە اۋىستىرىڭدار» دەپ ارىز جازدىم. سودان ولار تومەنگە ءتۇسسىن دەگەن قاعاز جازىپ بەردى. ءسويتىپ كوكەك ايىنىڭ اياعىندا مەن شاۋەشەككە تارتىپ كەتتىم.
– سول كەزدە شىڭجاڭداعى جالپى ەل جاعدايى قالاي ەدى؟
– ۇرىمجىدە كىسى قىزىعاتىن ەشنارسە قالماعان, اشارشىلىق باستالعان. ەكى جىل بۇرىن بولات قورىتۋ, شويىن قورىتۋ ناۋقاندارىنا ەلدىڭ ءبارىن شىعارىپ جىبەرىپ, استىق ورىلماي, ەگىن جينالماي, سودان بۇكىل قىتاي بويىنشا اشارشىلىق. ىشكەرىدەگى اشتار ەندى وسىلاي قاراي اعىلىپ, توقشىلىقتا وتىراتىن شىڭجاڭنىڭ وزىندە جاعداي قيىنداپ كەتكەن.
شاۋەشەكتەگى حالىق تا اشارشىلىققا ءىلىنىپتى. بىلتىر عانا كوممۋنا قۇرىلعان. جۇرتتى ورتاق قازانعا ءيىرىپ قويعان, سول جەردە تاق-تۇق بىردەمە تيسە تيەدى, تيمەسە قويادى. مىنا وشاقسىز قالۋ, ءتۇتىنسىز قالۋ پسيحولوگيالىق جاعىنان دا, تۇرمىستىق جاعىنان دا وتە اۋىر ءتيدى حالىققا. سودان, كەلسەم, ەل داعدارىپ وتىر ەكەن. مەنىڭ كەلۋىم ولار ءۇشىن ۇلكەن وقيعا بولدى. اسىرەسە, جاستار جاعىنا. ارت جاقتان «يدەيا قالتا» دەيتىن دەلوم كەلمەي 3-4 اي بوس ءجۇردىم. سول كەزدە ماڭايىما ۇيىرىلگەن حالىققا قاراي وتىرىپ ماعان مىناداي وي كەلدى. جالعىز كەتسەم عوي, كەز كەلگەن ۋاقىتتا وتە شىعۋىما بولادى. شەكاراشىلارعا دوكۋمەنتىمدى كورسەتسەم بولدى, كەتەم ارى قاراي. وعان كوزىم جەتىپ تۇر. بىراق بۇل جاقتا حالىق مەنى قاۋمالاپ الدى. الماتىدان وقىپ كەلگەن, بۇل جاقتى ءبىلىپ تۇرعان كىسىمىن. ماسكەۋدى كورگەن كىسىمىن. مەن نە ايتسام سوعان ۇيىپ تۇر. بۇكىل باسى قاتىپ جۇرگەن, اتا جۇرتقا قالاي وتەمىز دەپ ۇشارعا قاناتى بولماي جۇرگەن ادامدار مەنىڭ ماڭايىما ءۇيىرىلىپ الدى. شاۋەشەكتە قالا باعى بار. سوعان بارامىز. توي-تومالاق, اناۋ-مىناۋ جيىن بولسا, وندا دا مەنىڭ ماڭايىمنان ادام ۇزىلمەيدى.
– ءسويتىپ, تاريحي وتانعا قونىس اۋدارۋ جونىندە ۇگىت-ناسيحاتقا كىرىسكەن ەكەنسىز عوي؟
– ءيا, مەن وسى قولايلى ءساتتى پايدالانىپ, اشىق ايتا باستادىم ماسەلەنى. بۇل جاق تۋرالى سۇراق قويادى. وي-پوي. مەن ءتىپتى اسىرەلەمەي, اسىرماي سوۆەت وداعىنىڭ جەتىستىگىن جاي ايتىپ بەرگەننىڭ وزىندە اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇريدى. سونان سوڭ و جاقتا توقشىلىق ەكەن, اسىرەسە, بىلتىر عانا ميلليارد پۇت استىق العان, نان دەگەن ءۇيىلىپ جاتادى دەسەم, اشتىق جايلاپ وتىرعان ەل ەندى «قازاقستانعا, اتا جۇرتقا جەتۋ كەرەك» دەگەن ءسوزدىڭ شەتىن شىعاردى. وسىلايشا حالىقتىڭ ءوزى يتەرمەلەپ, مەنىڭ شەكارادان جالعىز ءوزىم وتەم دەگەن جەكە باسىمنىڭ ماقساتى ەندى ۇلتتىق ورتاق مۇددەگە اينالدى. ءومىردىڭ ءوزى وسىعان اكەپ سالدى. ويتكەنى, باسقا امال جوق. وسىدان ءبىر جىل بۇرىن التايدا كوتەرىلىس بولعان كوممۋناعا قارسى. التايدىڭ ەلى جاۋىنگەر ەل. ونداي قايرات ءبىزدىڭ شاۋەشەكتەن شىقپايدى. ەندەشە, اشارشىلىقتان, ەزگىدەن قۇتىلۋدىڭ ءبىر-اق جولى بار, اتا جۇرتقا كوشۋ. بارشامىز وسى تۇيىنگە توقتادىق.
– اتاجۇرتقا قونىس اۋداراتىن كوشتى قابىل الۋعا كەڭەس وداعىنىڭ ۇكىمەتىن, رەسمي ورىندارىن دايىنداۋ ورايىندا دا جۇمىس جۇرگىزىلگەن بولار؟
– بيىل كەش قالدىق, كەلەسى كوكتەمدى قۇداي قولعا بەرە مە, جوق پا دەپ جۇرت الاقانىن ىسقىلاپ وتىردى. بىراق, كەلىسپەي, قۇردان-قۇر, اي-شاي جوق اتويلاپ جەتىپ بارۋعا بولمايدى. حالىقتى شۇبىرتىپ بارعاندا سەنى قارسى السا جاقسى. قارسى الماسا نە بولادى؟ سودان مەن كۇزدەن باستاپ كرەملگە حات جازا باستادىم. جۇزدەگەن ادامنىڭ قولىن قويدىرىپ, جەكە-جەكە, ونداعان حات ءجىبەردىك. ادرەس بەلگىلى: «موسكۆا, كرەمل. كپسس ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس سەكرەتارى نيكيتا سەرگەەۆيچ حرۋششەۆ جولداسقا» دەيمىز. نەمەسە «جوعارعى سوۆەت پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى ك.ە.ۆوروشيلوۆ جولداسقا» دەيمىز. كەيدە ول حاتتاردىڭ كوشىرمەسىن قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى د.ا.قوناەۆقا جولداپ وتىردىق. كەرەمەتى, حاتتارىڭدى الدىق دەگەن تاڭبا باسىلعان تۇبىرتەگى قايتىپ وتىردى. سودان كەيىن تاعى ءبىر بايلانىستار بولدى. قۇلجادان كەڭەس وداعىنىڭ ۆيتسە-كونسۋلى كەلدى. سوۆەت ازاماتتارى قوعامى دەيتىن قوعام بار. سول جەردە ەلدى قابىلدادى. ءتىلماشتىڭ كەرەگى جوق, ورىسشا ءتىلىم جەتكەنشە ايتتىم, دوكۋمەنتتەرىمدى كورسەتتىم. مەنىڭ جاعدايىمدى ءوزى دە ءبىلىپ وتىر ەكەن. «ساعان جول اشىق قوي, مىنا بەتتە سەنى ەشكىم ۇستامايدى, – دەپ كۇلدى, – كەز كەلگەن ۋاقىتتا كەتە بەرۋىڭە بولادى». «ال حالىق شە؟..» دەدىم. «حالىق كوشەمىز دەيدى. ارىز جازىپ جاتىرمىز. حالىق نە بولادى؟ بىزگە باسپانا بەرە مە؟.. «بەرىپ قالار, ءوتىنىش-تىلەكتەرىڭدى جوعارىعا جەتكىزەم» دەدى. كەشەدەن بەرى تالاي شالدار كىرگەن. بۇل جاقتاعى احۋالعا اشىنعان ادامدار اتاجۇرتقا قايتۋعا بەكىنگەندەرىن ايتتى. «سولاي ايت» دەپ قۇلاقتارىنا قۇيعانبىز. كونسۋل: «كوش ماسەلەسىن حالىقتىڭ ءوزى شەشەدى عوي تۇبىندە. سوۆەت وداعى بارعان كىسىگە, ەڭبەكشى حالىقتارعا پانا عوي قاشاندا. بەتىن قايتارمايتىن شىعار» دەپ تۇجىردى. «ەندەشە, ءبىز ىسكە كىرىسىپ جاتىرمىز. وسىنداي حات جازىپ, جۇرتتى ۇيىتىپ, ۇگىت-ناسيحات ايتتىق. حالىق دايىن قازىر» دەپ ەدىم, «ىسكە ءسات!» دەپ قولىمدى الدى. كوشتىڭ جايى وسىلاي ايقىندالدى.
– بۇدان سوڭ ءوزىڭىزدىڭ سوڭىڭىزعا شىراق الىپ تۇسكەن شىعار؟
– قالالىق ورتالاۋ مەكتەپتە مۇعالىم بوپ ءجۇر ەدىم, مەنى جەلتوقسان ايىندا, جاڭا جىلعا ون كۇن قالعاندا قىرداعى اۋىل مەكتەبىنە جەر اۋداردى. بىراق مەنى جاستاردان, حالىقتان ءبولىپ تاستاعىسى كەلگەنمەن, ولار كەش قالدى. شارۋانى وعان دەيىن رەتتەپ ءبىتىرىپ قويعانبىز. سول جەردە ءۇش ايداي عانا بولدىم, ون كۇن سايىن ساقشىنىڭ ادامى كەلىپ تەكسەرىپ تۇرادى. ەشقايدا شىقپاۋىم كەرەك, كەتپەۋىم كەرەك. سالت اتپەن جان-جاقتان كەلىپ, مۇعالىمدەر ءبارىبىر حابار-قاتىناسىن ۇزگەن جوق.
– سودان, اقىرى, كوشتىڭ ۋاعى ءپىسىپ جەتىلدى عوي؟
– سول جىلى قۇداي بەرىپ قار ەرتە كەتپەسى بار ما, كوكەك تۋىسىمەن جەردىڭ شاڭى شىعىپ, دالا كوگەرىپ, جۇرت ەگىن سالۋعا كىرىسىپ جاتقان كەز. قاشان باستالار ەكەن دەپ تىقىرشىپ وتىرعان كەزدە جەتتى عوي جىگىتتەر قوس-قوس اتپەن ماعان سۇيىنشىگە. 10 ءساۋىر كۇنى باستالىپتى. سوۆەت پەنەن قىتايدىڭ اراسىن بولگەن تارباعاتاي شەكاراسىندا بەس جەردە ۇلكەن زاستاۆا بار, سول بەس جەردەن اشىپ تاستاعان. الدىمەن قالا جاستارى. شاپانىن, قامزولىن يىعىنا اسا سالىپ وتە شىققان سىباي-سالتاڭ جاستار. ولار بالداي باتىپ, سۋداي ءسىڭىپ كەتتى. ودان سوڭ شەكارادان ءبىر شاقىرىم, ەكى شاقىرىم وتىرعان اۋىلدار بار عوي, سولار وتە شىقتى. ودان ون شاقىرىمى, ودان 30-40 شاقىرىمدىق اۋىلدار ءوتتى. ءبىزدىڭ قازەكەڭنىڭ انا جەردە ۇزاتىلعان قىزى بار, انا جەردە قۇداسى بار, انا جەردە جەكجاتى بار. بۇلار ءبىر-بىرىمەن حابارلاسىپ, قوشتاسىپ, بىرىنە-ءبىرى ايتىپ, قازاقتىڭ ۇزىنقۇلاعى تەلەفوننان دا شاپشاڭ, بۇكىل ايماققا تارالىپ بولدى عوي ەكى كۇننىڭ ىشىندە. كوش ءوتىپ جاتىر. مەن دە انا اۋىلعا ءبىر سوعىپ, مىنا اۋىلعا ءبىر سوعىپ, قوزعالماي تۇرعان اۋىلداردى قوزعاپ, بىرەسە قالاعا كەتىپ, بىردە قىرعا كەتىپ, جۇرەك دۇرسىلدەپ, كوڭىل الاعىزعان ءبىر الاساپىران كۇندەر بولدى. 25-تەگى جاس كەزىمىز عوي. شارشاۋ دەگەندى بىلمەيمىز. سودان ابدەن بۇرلىعىپ, ۇيقىدان ۇشىپ كەتە جازداپ شاۋەشەككە كەلدىم. ويتكەنى, وندا ەكى قارىنداسىم وقيدى ورتا مەكتەپتە, شەشەم بار. جول بويى رازى بولاتىنىڭ, اندىزداعان كوش. ۇلكەن اۋىلدار يەن قاپتى. يتتەر ۇلىپ ءجۇر.
– قىتاي جاعى كوشتى توقتاتپاققا شارا قولدانىپ, قارەكەت ەتتى مە؟
– شاۋەشەك اكىمشىلىگى, ساقشىسى بار, باسقاسى بار, ايماقتىق كوميتەت, پارتكوم جينالىس اشادى. باسىندا كوش بۇلاي ۇلعايىپ كەتەدى دەپ ويلاماعان. ۇگىتكە توقتاماعان ەلدى سوۆەت وداعى قابىلدامايتىن شىعار, قايتارىپ تاستايتىن شىعار دەپ ءۇمىت ەتەدى. ءۇرىمجىگە حابارلايدى, ءۇرىمجى بەيجىڭگە حابارلايدى. سودان نۇسقاۋ كەلگەنشە ۋاقىت ءوتىپ كەتەدى. بىراق جەرگىلىكتى وكىمەت قامسىز ەمەس, وسى كوشتى باستاپ جۇرگەن بۇزاقىلار بار. سولاردى ۇستاپ قالايىق دەپ شەشەدى. كەيىن بۇلدىرگەن وسىلار دەپ وزدەرىن اقتاۋ ءۇشىن جەتى ادامدى ۇستاۋعا ساقشىعا نۇسقاۋ بەرگەن ەكەن. ءتىزىمنىڭ باسىندا مەن تۇرمىن, ارينە. ءجۇمادىلوۆ دەگەن وسى. سوۆەت وداعىندا وقىپ كەلگەن. حالىقتى ۇگىتتەگەن دە سول, حات ۇيىمداستىرعان دا سول ماسكەۋگە. بىراق, قۇداي ساقتاعاندا, اندا-مىندا شاپقىلاپ جۇرگەندە مەنى ۇستاي المايدى. ونىڭ ۇستىنە دۇنيە الاساپىران. ۇلتى قازاق ساقشىلار قارۋىن لاقتىرىپ تاستاپ, وزدەرى كوشپەن بىرگە كەتىپ قالعان. ال قىتاي ساقشىلارى جەر بەدەرىن بىلمەيدى. 22 ءساۋىر كۇنى شارشاپ-شالدىعىپ شاۋەشەككە كەلسەم, شەشەم دە قامسىز بولماي, ءبىر كورشى قاقپاداعى ۇيعىر ارباكەشپەن كەلىسىپ وتىر ەكەن. تاڭەرتەڭ ەرتە جۇرەمىز دەيدى. ءسويتىپ وتىرعاندا, وسى كۇنگى بەلگىلى اقىنىمىز قاجىتاي ءىلياسوۆ كىرىپ كەلدى. «ويباي اعاتاي, امان ەكەنسىڭ عوي!»… «نە بولدى؟..». «سەنى ۇستاۋعا جارلىق بەرىلگەن, كەشەدەن بەرى ساقشى ىزدەپ ءجۇر. جاڭا دا مەن كىرگەندە قاقپانىڭ الدىندا ەكى ادام تۇر, قىتاي. قايدا باراسىڭ دەپ مەنى تەكسەرىپ كىرگىزدى. كەتپەسەڭ بولمايدى». مۇنى ەستىگەن شەشەمدە دەگبىر قالمادى: «ويباي كەتىڭدەر. مەن ءوزىم ەرتەڭ اربامەن بىردەڭە عىپ جەتەرمىن, جامانتى زاستاۆاسىنان تابارسىڭدار» – دەدى. سوسىن قاجىتاي اقىرىن قاقپاعا بارىپ ەدى.
«ويباي, الگىلەر تورتەۋ بولىپتى, قىتايشا سويلەسىپ جاتىر. ۇيىندە ەكەن, قازىر باسىپ كىرەمىز دەيدى. ۇستاپ اكەتپەك قوي. بىزدە قارۋ بار دەپ ويلايتىن سياقتى» دەپ قايتىپ ورالدى. سودان جان-دارمەن قورانىڭ سىرت جاعىنداعى بيىك دۋالدىڭ ۇستىنە شىعىپ, ارى قاراي سەكىرىپ تۇستىك. زىمىراپ قاشىپ كەلەمىز. كوشە قاراڭعى. ەل اياعى سيرەك. شاۋەشەك قاڭىراپ بوس قاپتى. ون كۇن بولعان عوي كوش باستالعالى.
– ەلدى اتاجۇرتتىڭ جولىنا سالىپ جۇرىپ, وزىڭىز قولعا تۇسىپ, قالىپ قوياجازداعان ەكەنسىز عوي؟
– ايتپا دەيمىن. مەن نەشە كۇننەن بەرى ۇيقى كورمەي شارشادىم. قاجىتاي مەنەن گورى سيراقتىلاۋ, قولىمنان الىپ دەدەكتەتىپ, قۇستاي ۇشىرىپ كەلە جاتىر. قالانىڭ شەتىنە شىققاندا تۇنەپ جاتقان كوشكە كەزىكتىك. مەنى تانيتىن كوش. سۋسىن ءىشىپ, ءايتىپ-ءبۇيتىپ جان شاقىرىپ, مىزعىپ الدىق تا, ەكەۋمىز تاڭ اتا تارتىپ كەتتىك. كۇن ارقان بويى كوتەرىلگەندە شەكاراعا دا جەتتىك. 23 ءساۋىر. جايناپ تۇر دۇنيە. كەشە تاۋ جاقتا جاڭبىر جاۋعان با, لايلانىپ, شەكاراداعى شاعىن وزەن سول كۇنى وتكەل بەرمەي جاتىر ەكەن. كەشىپ وتەيىك دەپ ەدىم, قاجىتاي ايتتى: سەن اياعىڭدى شەشپەي-اق قوي, مەن ارقالاپ وتە شىعايىن. باتىڭكەسىن لاقتىرىپ جىبەردى دە, مەنى ارقالاپ ءوتتى. اشتىق كەزىندە وزىمىزدە سالماق تا جوق. سونى قازىر قاجىتاي قالجىڭعا اينالدىرىپ: «سول كەزدە زىلدەي اۋىر ەدى, سويتسەم, ءبىر قاپ رومان ارقالاپ ءوتىپپىن عوي» دەپ ايتىپ ءجۇر.
انشەيىندە قۇستان باسقا ەشتەڭەنى باسىنان اسىرمايتىن شەكارا اياقاستى جول بوپ قالىپتى. قازاقتار بىرەسە ولاي, بىرەسە بۇلاي شاۋىپ وتەدى. ءبىز دە ءارى-بەرى كوشتى تاماشالاپ ارالادىق. ءسويتسەك, اقشوقىنىڭ جوتالارى, بەر جاعىنداعى باقتىنىڭ ءۇستى جىرتىلىپ ايىرىلعانداي. كوكتەمدەگى قۇس بازارى دەرسىڭ. بۇكىل شاۋەشەك قازاعى وسىندا. 100 مىڭعا جۋىق ادام قاۋىرت وتكەن. جايراپ جاتقان جۇرت, بىرەۋ كيىز ءۇي تىگىپ العان, بىرەۋلەرى اشىق اسپان استىندا جاتىر. كوپ مال ايداپ كەلگەن. قوي جۇرمەيدى, كوبى قالىپ قويعان. ءار تۇستا ءىرى قارا سويىپ جاتىر. بىرنەشە ءۇي ءبىرىگىپ وشاق كوتەرىپ, قازان قايناتىپ جاتىر. اشتىقتان ابدەن تىرناعى قۋراپ, وزەگى تالىپ كەلگەن ەل. نەعىلاسىڭ. مەيرام. ولەڭ ايتىپ, ءان سالىپ جاتقان جۇرت. اۋىزداعى قاقپاق, تىلدەگى تيەك الىنعان. جاڭا ءومىر باستالعالى تۇر. كەلگەن ادامدارعا جۇك ماشيناسىمەن نان ۇلەستىرىپ جاتىر. ءاربىر 40-50 ادامعا ساناپ وتىرىپ ءبىر قاپ قانت. ۇسىنعان قولعا ءبىر-ءبىر اق بولكەدەن بەرىپ كەتەدى. قانداي باي ەلگە, توق ەلگە كەلگەنىمىز بىردەن بەلگىلى بولدى. ايرا-جايرا. سودان ەكى قارىنداسىمدى الىپ شەشەم كەلدى. ونىڭ ارتىنان ىركەس-تىركەس ءوزىمىزدىڭ ەلدىڭ ادامدارى كەلدى. كوڭىل ورنىقتى.
– ناق سول ساتتەردە قانداي كوڭىل كۇيدە بولدىڭىز؟
– اقشوقىنىڭ ءبىر كەزەڭىنە شىعىپ ارت جاققا قاراپ تۇرعانىم ەسىمدە. بۇكىل ق ۇلىستاي دالاسى اڭدىزداعان كوش. شاڭ. شۇبىرىپ, شۇباپ ءالى كەلىپ جاتىر. بۇل ەندى ءبىر كەزدە ءوزىم قاشىپ وتەم بە دەگەن شەكارادان بۇكىل ەل كوشىپ وتكەنىنە, سول ەلدىڭ كوشۋىنە سەبەپشى مۇرىندىق بولعانىما, سول كوشتى ۇيىمداستىرعانىما, سونىڭ جوسپارىن قۇرىپ, الدى ماسكەۋ, ارتى الماتىعا حاتتار جازىپ, ءبىر-بىرىنە تۇيىستىرگەنىمە مارقايىپ ۇشپاققا شىققان, ومىردەگى ەڭ ءبىر باقىتتى شاعىم ەدى. سول كۇن, سول ساتتەر ءومىرى ۇمىتىلمايدى. شىنىندا دا سولاي. مىنە, سول كوشكە ەلۋ جىل تولىپ وتىر عوي. مەنىڭ كىتاپتارىم, شىعارمالارىم ءوز الدىنا, ادەبي ەڭبەگىم ءوز الدىنا. ال جالپى ۇلت الدىندا بىتىرگەن ازاماتتىق ەڭبەگىمنىڭ شىڭى سول 62-ءشى جىلعى كوش. ونى وسى كۇنگە دەيىن ريزالىقپەن ەسكە الامىن. بۇگىنگە دەيىن وسى كوش ايتىلماي كەلدى, جازىلماي كەلدى. قازاق تاريحىنداعى ۇلكەن ءبىر بەلەس قوي. وسىنى زەرتتەگەن ادام جوق. جوقتان وزگە ۇساق-تۇيەك تاقىرىپتارعا تاريحشىلار ديسسەرتاتسيا قورعاپ جاتادى. قازاقتىڭ كوشىنىڭ شەجىرەسىندەگى ايتۋلى بەلەس – 62-ءشى جىلعى كوش زەرتتەلمەي قالدى. ويتكەنى, سوۆەت وداعى كەزىندە ايتىلمايتىن قۇپيانىڭ ءبىرى بولىپ كەلدى.
– كەلگەن ەلدى قارسى الۋ, جان-جاققا تاراتىپ ورنالاستىرۋ دەگەندەي,ءبىرتالاي قاربالاس بولعان شىعار؟
– مەنى شەكارادان وتە سالا تاعى قىزمەتكە جەگىپ قويدى. اتقا ءمىنىپ, جۇرتقا ازىق-ت ۇلىك تاراتۋ كەرەك. ەرۋلىك جۇرتتىڭ بارىنە بىردەي ءتيسىن دەيدى. ەكىنشى, مالدى ىسىراپ قىلىپ سويا بەرمەۋ كەرەك, ىندەت تاراۋى مۇمكىن. نەشە ون مىڭداعان ادام جاتىر ساي-سالادا, قىرات-قولاتتا. الماتىدان شەنەۋنىكتەر, باستىقتار كەلگەن. سۇرايمىن عوي: «ءبىز نەگە جاتىرمىز؟» دەپ. ماسكەۋدەن رۇقسات حابار كۇتىپ وتىر ەكەنبىز. بۇكىل سەمەي, شىعىس قازاقستان, تالدىقورعاننىڭ جۇك ماشينالارى دايىن تۇر. كوماندا بولسا, بولدى. 24-ءى كۇنى جۇرتتىڭ ءبارىن تىزىمدەدى. جامانتى زاستاۆاسىندا, بەتكەيدە جاتىرمىز.
ءبىر كۇنى كەلدى عوي, اقىرى, ءسۇيىنشىلەگەن جىگىتتەر. حابار كەلدى, تارتىڭدار دەپتى. حرۋششەۆ قول قويىپتى. ساي-سالا, بۇكىل اقشوقىنىڭ, بۇكىل جامانتىنىڭ قويىن-قونىشىنا سىيماي, بۇلاق-بۇلاقتىڭ باسىندا اپتالاپ جاتقان قالىڭ ەلدى 4 وبلىسقا ال كەلىپ تاسىدى دەيسىڭ. الدىمەن اياگوزگە اپارادى. اياگوز كوپىرىنىڭ استىندا, بەرگى كىرە بەرىسىندە كەڭ جازىق بار. سوعان اپارىپ توگىپ جاتىر ەكەن. نەشە ءجۇز ماشينا, كۇندىز-ءتۇنى تىنىمسىز جۇرگەننەن اياگوز-باقتى تاس جولى قازىلىپ قالدى. سونشاما حالىقتى ءۇش-اق كۇندە تاسىپ ءبىتىردى. ءبارىن ءسويتىپ تاسىپتى. شاۋەشەكتىڭ جەلكەسىنەن, باس جاقتان وتكەندەردى شىعىس قازاقستان مەن سەمەيگە, ال الاكول ماڭىنان وتكەندەردى تالدىقورعان مەن الماتى وبلىستارىنا بولگەن. تاسىمال كولىككە ىڭعايلى بولسىن دەپ.
كەرەمەت. شەكارادان وتە بەرە كىسى باسى, بالاعا دەيىن 30 سومنان اقشا بەردى. جانقالتا پۇلدارى دەسە كەرەك. ول دا جاقسى, اجەپتاۋىر اقشامەن اياگوزدەن تۇستىك. سول جەردەن ەلدى پويىزعا تيەپ ءبولىپ اكەتىپ جاتىر ەكەن. سەمەيدىڭ بۇكىل اباي, شۇبارتاۋ, بەسقاراعاي, اقسۋات, كوكپەكتى, مىنا جاعى زايسانعا دەيىن تاسىپ اكەتۋدە. ءبىز كوپ ەلمىز. شاۋەشەكتىڭ نەگىزگى حالقى ءتورتۋىل دەيتىن ەل. جەتى بولىس, ول جاقتا جەتى زەڭگى دەيدى. بۇكىل اباي اۋدانىنداعى توبىقتىلار اباي تۇسىندا بەس بولىس بولعان عوي. جەتى بولىس دەگەن كەمىندە 100 مىڭداي حالىق. سولار وسى جاققا كەلىپ, بىت-شىت. نە شارا قىلارسىڭ الگىندەي اپاس-كوپەستە. ءبىزدىڭ كۇدەرى ءبيدىڭ اۋلەتىنىڭ ءوزى جارتىمىز جارمادا قالدىق تا, جارتىمىز اقسۋاتقا كەتىپپىز.
– جەرگىلىكتى جەردىڭ بەيىلى قالاي بولدى؟
– ءبىزدى جاقسى قارسى الدى. ايتا كەتەتىنىم, سول كەزدەگى جارما اۋدانىنىڭ رايكوم حاتشىسى تورتاەۆ, وقۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى حادەس جاقسىباەۆ, سوۆحوز ديرەكتورى كۇنسىلام مۇساجانوۆ بىزگە قاراعان اعايىن-اۋلەتتى بىتىراتپاي بار جاعدايدى جاسادى. 120 وتباسى تۇگەل ەكى سوۆحوزعا ورنالاسىپ الدى. 6-7 مۇعالىم بار ەدى, تۇگەل مەكتەپتەن ورىن بەردى. جارمانىڭ ورتالىعى گەورگەۆكادا (قازىرگى قالباتاۋ) ۇلكەن مەكتەپ-ينتەرناتى بار ەكەن. بالال