ءازىز جۇرەك ازاعاڭمەن ەندى مۇراعاتتىق قۇجاتتار ارقىلى سىرلاساتىن بولىپ الىپپىز-اۋ! ساعىنىشتى ءسال باساتىن بولعاسىن, سويتەمىز دە. جۇرەك لۇپىلدەيدى. اڭسايدى. ءۇزىلىپ ويلاعاندا, جانىڭ كەمىرىلەدى. ءبىر كورگىڭ كەلەدى. مايدا داۋىسى ەندى قۇلاققا شالىنار ما؟ ءبارى وتكىنشى… قالاتىنى – جازۋشىنىڭ حاتى ەكەن…
ءبىز ازاعاڭمەن 34 جىل بويى حات جازىسقانبىز. دەنى «ماحاببات جىرشىسى» اتتى كىتابىما كىردى. كىرمەگەندەرى دە جەتىپ جاتىر. مىنە, 2004 جىلعى 10 ساۋىردە استانادان ءا. نۇرشايىقوۆقا جازعان مىنا حاتىمدا بىلاي دەلىنىپتى (كەيىن وسى ماقالامنىڭ جازىلۋىنا سەبەپ بولعان سول حاتتىڭ ءبىراز جەرىن ويىپ الىپ بەرىپ وتىرمىن): «… تۋعان جەر دەمەكشى, بىلتىر (2-9.ءحى.2003 ج.) تورعاي وڭىرىنە ىسساپارعا بارعانىمدا ءبىر ۇلكەن قازىناعا جولىعىپ, قاتتى اسەرلەنىپ قايتتىم.
ءازىز جۇرەك ازاعاڭمەن ەندى مۇراعاتتىق قۇجاتتار ارقىلى سىرلاساتىن بولىپ الىپپىز-اۋ! ساعىنىشتى ءسال باساتىن بولعاسىن, سويتەمىز دە. جۇرەك لۇپىلدەيدى. اڭسايدى. ءۇزىلىپ ويلاعاندا, جانىڭ كەمىرىلەدى. ءبىر كورگىڭ كەلەدى. مايدا داۋىسى ەندى قۇلاققا شالىنار ما؟ ءبارى وتكىنشى… قالاتىنى – جازۋشىنىڭ حاتى ەكەن…
ءبىز ازاعاڭمەن 34 جىل بويى حات جازىسقانبىز. دەنى «ماحاببات جىرشىسى» اتتى كىتابىما كىردى. كىرمەگەندەرى دە جەتىپ جاتىر. مىنە, 2004 جىلعى 10 ساۋىردە استانادان ءا. نۇرشايىقوۆقا جازعان مىنا حاتىمدا بىلاي دەلىنىپتى (كەيىن وسى ماقالامنىڭ جازىلۋىنا سەبەپ بولعان سول حاتتىڭ ءبىراز جەرىن ويىپ الىپ بەرىپ وتىرمىن): «… تۋعان جەر دەمەكشى, بىلتىر (2-9.ءحى.2003 ج.) تورعاي وڭىرىنە ىسساپارعا بارعانىمدا ءبىر ۇلكەن قازىناعا جولىعىپ, قاتتى اسەرلەنىپ قايتتىم. قوستاناي وبلىسى جانكەلدين اۋدانىنىڭ رەچنوي اۋىلىندا بۇرىنعى ۇستازىمىز, مارقۇم عابدىجاۋات ەلكەەۆتىڭ ۇلى نۇرلاننىڭ ۇيىندە وبلىستىق «قوستاناي تاڭى» گازەتىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى جاقسىلىق ءجۇنىس ۇلى ەكەۋمىز قونالقىدا وتىرىپ, قىزىق ءبىر دەرەككە قانىققانىمىز بار. كىتاپ سورەسىنە ءۇڭىلىپ تۇرعان مەنىڭ كوزىمە لاتىنشا جازىلعان «تارتۋ» دەگەن كولەمدى كىتاپ ىلىكتى. الىپ قاراسام, اقىن-جازۋشىلار شىعارمالارىنىڭ جيناعى ەكەن. الماتىداعى قازاق كوركەم ادەبيەت باسپاسىنان 1940 جىلى جارىق كورىپتى. مازمۇنىن ءسۇزىپ وتكەنىمدە ءتاشىباي المۇحامبەتوۆ دەگەن تانىس فاميلياعا كەزىگىپ, جۇرەگىم تۋلاپ قويا بەردى. «قۇداي-اۋ, مىنا كىسى ازاعاڭنىڭ ۇستازى ەمەس پە؟» دەپ, قاسىمداعى جاقسىلىقتان ءسۇيىنشى سۇراپ جاتىرمىن. ول دا ادەبيەت تاريحىن ءبىرشاما جەتىك بىلەتىن جۋرناليست ەدى:
– ءيا, ءتاشىباي اتامىز وسى شاڭىراقتىڭ مارقۇم بولعان يەسى عابدىجاۋات اعايدىڭ ەتباۋىر جاقىندارى بولادى. – جاقسىلىق توردە ءىلۋلى تۇرعان شىنىلانعان سۋرەتتى مەڭزەپ ءسويلەدى. – قاراشى, عابدىجاۋات اعاي قانداي كورىكتى ادام بولعان. ءبىر بىلسەم, ءتاشىباي اتامىزدىڭ ءوڭى دە وسى كىسىگە كەلىڭكىرەيدى. سۋرەتى وسى ۇيدە بولۋعا ءتيىستى. – جاقسىلىق كۇلايىم كەلىندى شاقىردى. – اتامىزدىڭ سۋرەتى بار شىعار, قايدا ەدى, اكەلشى, كورەيىك.
سۋرەتتەگى ءتاشىباي شىنىندا دا عابدىجاۋات ۇستازىمىزدان اينىمايتىن بولىپ شىقتى. وسى كىسىلەرگە جاقىن بولىپ كەلەتىن جاقسىلىق ماناعى مەنىڭ سوزىمە قاتىستى ويىن جالعاستىرا كەلە المۇحامبەتوۆ تۋرالى ازاعانىڭ «جاس الاش» گازەتىندە كولدەي ماقالا باستىرعانىن ەسكە سالدى.
– ۇمىتپاسام, وندا ازاعاڭ ءوزىنىڭ ۇستازى جايلى تاماشا پىكىر بىلدىرگەن ەدى, – دەپ مەنىڭ حابارسىز دۇنيەمدى قاپەرىمە سالا سويلەدى.
ەكەۋىمىزدىڭ قىزىقتى اڭگىمەمىزگە قۇلاق ءتۇرىپ وتىرعان مەكتەپ مۇعالىمى, كەلىنىمىز كۇلايىم تاعى ءبىر كىتاپ اكەپ ۇسىندى. ول دا ءالمۇحامبەتوۆتىكى ەكەن. «مەن ومىرگە عاشىقپىن» دەپ اتالادى: پوۆەست, اڭگىمەلەر, ولەڭدەر جيناعى. سويتكەنشە بولعان جوق, كەلىن قارىنى تومپيعان قارا سومكەنى الدىنا وڭگەرىپ اكەلىپ, ءىشىن اقتارا باستادى. قانشاما قاعاز! ءبىراز شەجىرە بار ەكەن. قىزىل كورگەندەي قۋناڭداپ كەتكەن ءبىز سونىڭ ءبارىن جەدەلدەتە اقتارىستىرىپ كوردىك تە ءبىر-بىرىمىزگە ءۇنسىز قاراسىپ قالدىق. ارينە, قاباعىمىزدىڭ سىرى بەلگىلى. قولقانى الدىمەن ەتەنە كەلىنىنە جاقسىلىقتىڭ ءوزى سالسىن دەپ, مەن تىمىرايىپ وتىردىم. سونى سەزگەندەي ول:
– قاراعىم, وسى قاعازدارىڭدى انا ەكى كىتاپپەن قوسىپ قايسار اعاڭا بەرە تۇرساڭ قايتەدى, – دەپ ءوتىنىش سالدى. – بۇل جىگىت ءوزى قاعازعا ءماتتاقام, جوعالتپايدى. استاناعا الا كەتىپ, تانىسىپ بولعان سوڭ ءوزىم تۇتاس كۇيىندە تابىستايتىن بولامىن. – ءۇنسىز قالعان كەلىنىنە: «ءجاراي ما», دەپ باسىن يزەتكىزىپ, قۇپتاتقان سوڭ ماعان قاراپ, كوڭىلدەنە سويلەدى. – كەلىن كەلىسىپ وتىر عوي, جيىستىرىپ الا عوي قاعازداردى. مىنا ەكى كىتاپتى دا سومكەڭە سال. ءتۇبى, ەكەۋىڭنىڭ اراڭداعى دەلدال ءوزىم بولىپ وتىرعانىمدى بىلەسىڭ عوي. ەندى ماعان تاۋەلدىسىڭ.
مەن جاقسىلىق نەندەي شارت قويسا دا ءازىر ەكەندىگىمدى رازىلىق جىميسىممەن سەزدىرگەندەي بولدىم».
تورعايدان ورالعان ءبىر ساپارىم جايلى ازاعاڭمەن وسىلايشا وي ءبولىسىپپىن عوي. ارينە, بۇل حاتقا سىيماي قالعان جاقتارى دا مولىنان بار بولاتىن. مىسالى, ۇستازىمىز عابدىجاۋات اعامىزدىڭ سوناۋ الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا بەستاۋ ورتا مەكتەبىندە فيزيكا, ماتەماتيكادان ساباق بەرىپ تۇرىپ, ءبىر ءسات قاتتى ويعا بەرىلىپ قالاتىنىنىڭ سىرىن كەزدەيسوق اشا قويعانىمىز بار ەدى. «ءبىز ەسەپ ويلاپ وتىرمىز, ال ءسىز نە ويلاپ تۇرسىز؟» – دەپ توبەدەن تۇسكەندەي سۇراق قويىپ قالسىن مىرزاعۇل دەگەن باتىل وقۋشى اعايعا. «شىنىمدى ايتايىن با؟» دەدى اعاي كوزىلدىرىگىن سۇق ساۋساعىمەن جوعارى ءتۇرتىڭكىرەپ قويىپ. ءبىز ونىڭ مىنا جۇمساق جاۋابىنا اڭتارىلىپ قالدىق. مىرزاعۇلدىڭ سازايىن بەرەدى عوي دەپ, ۇرەيلەنگەن باسىمىز, مارە-سارە بوپ جايلانا تۇستىك. نە ايتار ەكەن؟ قانداي شىندىق ول! تاقتادان كوز الماعان كۇيى اعاي: «ءتاشىباي المۇحامبەتوۆ دەگەن اقىن, جازۋشى اعالارىڭ بولعان, سول كىسى ويىما ءتۇسىپ كەتكەنى. جاقىن اعايىم ەدى. سوعىستان ورالمادى. عۇمىرى قىسقا بولدى, نەبارى 33 جاس! سوڭىندا ۇرپاق قالمادى, ەسەسىنە جازعاندارى قالدى. ول مۇرامەن كەيىن, ەسەيگەندە تانىسا جاتارسىڭدار…» – دەپ جان قالتاسىنا قولىن سالىپ, تەرىس قاراپ, بۇگەجىكتەي بەردى.وسى كەزدە قوڭىراۋ بەزىلدەي جونەلدى. ءبىز سەلت ەتپەي, تىم-تىرىس قالىپپىز.
– بالالار, مەنى تۇسىنگەندەرىڭە راحمەت! مەن سەندەرگە ءتاشىباي اتالارىڭنىڭ ولەڭدەرىنەن ويىمدا قالعان ءبىر ۇزىگىن ايتىپ بەرگىم كەلىپ تۇر, – دەگەندە شاتتانىپ, شۋ ەتە تۇسكەن بىزدەردى مىنا جولدارمەن ساپ تىيعان ەدى ول.
جىگىتتىڭ جاقسى بولعانى,
ادال بولسا حالقىنا,
باتىر بولسا قىرانداي,
جاۋ تيسە ەل شەتىنە,
جالتاقتاماي ارتىنا,
العا ۇمتىلسا ۇرانداي!
ءوزىنىڭ سىرلاس, مۇڭداسى,
جارىنا ءتاتتى, سۇيكىمدى,
شىراينالسا شىنارداي,
الپەشتەگەن, وسىرگەن,
اتا مەنەن اناعا,
ىسقىرماسا جىلانداي.
جانىنداي جاقسى دوسىنا,
جاردەم بەرىپ تار جەردە,
جالت بەرمەسە قۇلانداي,
حالقىمەن بولسا تىلەگى.
ەلى ءۇشىن سوقسا جۇرەگى,
ەڭبەگى ءسىڭىپ ۇلانداي.
عابدىجاۋات اعايدىڭ اۋزىنان تەك ەسەپ فورمۋلالارىن عانا ەستىپ كوندىككەن, بىزدەر, وزگەشە سۋسىنعا ءشولىمىز قانعانداي بولىپ, ءماز-مايرام كۇيگە ەنىپ بارا جاتتىق.ءتاشىباي اقىننىڭ ءسوز قۇدىرەتى ەكەن عوي ول! سول ولەڭ سوزىنە ەلىتىپ, جاقسى جىگىت بولىپ وسۋگە دەگەن قۇلشىنىسىمىز جان-دۇنيەمىزدى ارايلاندىرىپ جىبەردى. ءبىلىمدى بولۋ ءۇشىن ەسەپ تە كەرەك شىعار, بىراق ولەڭنىڭ ءجونى ءبىر بولەك ەكەنىن سول جولى ۇعىنعانداي بولعانبىز.
كەيىن, ەسەيە كەلگەندە بىلگەنىمىز – ءتاشىباي اتامىز سونداي-اق اقىن, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى قاينەكەي جارماعامبەتوۆتىڭ جاقىن تۋىسى بولىپ كەلەدى ەكەن. جالپى, بۇل تۇرلىعۇل اۋلەتىن حالىق نەبىر ونەر سۇڭعىلالارى ءونىپ, تاراعان كۇمبىر كەۋدەلى تالانتتارعا باي ەكەندىگىمەن ەرەكشە ىلتيپاتپەن ەسكە الىپ, اڭگىمەلەپ وتىرادى.
ەندى ازاعاڭنىڭ مەنىڭ جوعارىداعى حاتىما جازعان جاۋابىنىڭ كەزەگى كەلىپ قالعانداي ەكەن. سوعان ءسوز بەرەلىك (19.ءىۇ.2004 ج. الماتى.): «مەنىڭ ۇستازىم المۇحامبەتوۆ ءتاشىباي تۋرالى حابارىڭىز جۇرەگىمدى تولقىتتى. 1939 جىلى العاشقى ماحابباتتىڭ التىن ارقانى سۇيرەپ, الماتىدان سەمەيگە بارعاندا مەن سەمەي پەدۋچيليششەسىندە (قازىر م. اۋەزوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدج, بىلتىر ونىڭ 100 جىلدىق تويى بولىپ, سوعان قاتىسىپ قايتتىم) ول كىسى مەنىڭ ەڭ سۇيىكتى وقىتۋشىم بولدى عوي. العاشىندا ۋچيليششەگە ءتۇسۋ ءۇشىن قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ەمتيحاندى سول كىسىگە تاپسىرعانمىن. ماعان تيگەن ەمتيحان بيلەتىندەگى ءبىر سۇراقتا كوپ بايانداۋىشتى سويلەم قۇراستىرۋىم تالاپ ەتىلگەن ەكەن.
مەن: «شۋلايدى, اعادى گۆادالكيۆير», – دەپ پۋشكين ولەڭىنىڭ ءبىر جولىن ايتقانمىن. ونى ەستىگەندە مۇعالىم اعايدىڭ كوزى شىراداي جايناپ كەتتى. «بۇل كىمنىڭ ولەڭى؟»– دەدى ول كىسى ماعان. «پۋشكيندىكى». «ونى قايدان بىلەسىڭ؟». «مەندە پۋشكيننىڭ 1937 جىلى موسكۆادا شىققان قالىڭدىعى ءتورت ەلى تومى بار». «باسقا قانداي كىتاپتارىڭ بار؟». «اباي مەن سۇلتانماحمۇتتىڭ تولىق جيناقتارى».
مۇعالىم رازىلىقپەن باسىن شايقادى.
– ولەڭ جازاسىڭ با؟
– جازامىن.
– باسىلعان ولەڭدەرىڭ بار ما؟
– بار. جارما اۋداندىق «سوتسياليستىك ەڭبەك» گازەتىندە جانە سەمەي وبلىستىق «ەكپىندى» گازەتىندە.
– بىرەۋىن جاتقا ايتا الاسىڭ با؟
مەن «جامبىلعا» دەگەن ولەڭىمدى ايتتىم.
– بۇل ولەڭدى قاشان شىعاردىڭ؟
– جامبىلدىڭ اقىندىعىنا 75 جىل تولعاندا. وندا جەتىنشى كلاستا وقىپ جۇرگەنمىن.
مۇعالىم قاسىما كەلىپ, باسىمنان سيپادى. سودان كەيىن:
– جارايسىڭ!– دەپ, ەمتيحان قاعازىما «وتە جاقسى» دەگەن باعا قويىپ بەردى.
ءتاشىباي مۇعالىم مەنى جانىنا جاقىن تارتتى. ونىڭ سەبەبى مەنىڭ ولەڭ جازاتىندىعىمنان دەپ ويلادىم. وبلىستىق گازەتتە ولەڭدەرىم شىققاندا مەنى قۇتتىقتاپ ءجۇردى. ءوزىمنىڭ ول كەزدەگى قيماس ءۇش كىتابىمنىڭ ءبىرىن – سۇلتانماحمۇتتىڭ قالىڭ تومىن سۇيىكتى ۇستازىم تاشىبايعا سىيلادىم.
ءتاشىباي تۋرالى گازەتتە جازعانىم راس. ونى جۋرناليست دوسىڭىز جاقسىلىق ءجۇنىس ۇلى وقىعان ەكەن. ول ىنىمە دە العىسىمدى جولدايمىن (مەنىڭ ماقالامدى وقىعانى جانە مەنىڭ ۇستازىم ءتاشىبايدىڭ كىتاپ-قاعازدارىن كەلىنىنەن سۇراپ, سىزگە الىپ بەرگەنى ءۇشىن). بىراق مەنىڭ ماقالام «جاس الاشتا» ەمەس, «تاس ءتىزىم» دەگەن اتپەن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ بىرنەشە ءنومىرىندە باسىلعان بولاتىن. جازۋشىلار وداعىنا كىرە بەرگەندە, تومەنگى قاباتتا, وڭ جاقتاعى قابىرعادا تاسقا قاشالعان ءتىزىم بار. ول ۇلى وتان سوعىسىندا وپات بولعان قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ ءتىزىمى. سول تاس تىزىمدەگى ءوزىم بىلەتىن قالامگەرلەر تۋرالى ەستەلىك-ەسسە جازعانمىن. ول كەزدە گازەتتىڭ باس رەداكتورى ورالحان بوكەەۆ جارىقتىق ەدى. مەنىڭ «تاس ءتىزىمىمدى» قاتتى ۇناتىپ, گازەتتىڭ بىرنەشە نومىرىنە تۇتاس ءبىر بەتتەن بەرىپ وتىردى. ول ماقالا مەنىڭ كوپ پاپكالارىمنىڭ ءبىرىنىڭ ىشىندە جاتىر. تابا السام سىزگە ءتاشىباي ۇستازىم تۋرالى بولىگىن جىبەرەرمىن.
ءتاشىباي اعانىڭ ءسىز كۇلايىم كەلىننەن العان «مەن ومىرگە عاشىقپىن» دەگەن كىتابى مەندە دە بار. (مۇقابانىڭ ىشكى بەتىندە كىتاپقا پىكىر جازعان ح. ادىباەۆ ەكەۋىمىزدىڭ اتىمىز تۇر. بالكىم «لەنينشىل جاسقا» («جاس الاش» ەمەس) جاريالانعان مەنىڭ سول باسپاعا بەرگەن پىكىرىم بولار. ول «قازاق ادەبيەتىندە» شىققاننان باسقا ماقالا. بالكىم, جاقسىلىق جاڭىلىس ايتقان بولار».
اسىلى, ازاعاڭ ۋادەگە بەرىك, قۇنتتى جان ەدى عوي. ايتقاندايىن, سوزىندە تۇرىپ, «تاس ءتىزىم» ماقالاسىنداعى ءتاشىباي ۇستازىنا قاتىستى ءبولەگىن ادەيى سالىپ جىبەرىپتى. ونى وقىعاندا ۇستازدىڭ الۋان قىرلارى اشىلا تۇسكەندەي بولدى. اقىندىق, جازۋشىلىق ىزدەنىستەرىنىڭ كوڭىلگە ورنىقتى ناتيجەلەرى اتويلاپ تۇردى.
ءتاشىباي المۇحامبەتوۆ وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىندا ادەبيەت كوكجيەگىندە كورىنگەن تالانتتى جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى ەدى. ونىڭ شىعارمالارى ساليقالى جيناقتاردا باسىلىپ, «ادەبيەت مايدانى» جۋرنالىندا, «قازاق ادەبيەتى», «لەنينشىل جاس» گازەتتەرىندە شىعىپ ءجۇردى. ال قىرىقىنشى جىلدىڭ باس جاعىندا ءتاشىباي اڭگىمەلەرى مەن ولەڭدەرى سەمەي وبلىستىق «ەكپىندى» گازەتىنىڭ بەتىندە ءجيى جاريالانىپتى. وسى گازەتتە جارىق كورگەن «شلياپا» دەگەن اڭگىمەسى مەن «دوكتوردىڭ قىزى» دەگەن كولەمدى پوۆەسىنىڭ اياعىنا جەتەمىن دەپ جەلپىنگەن وقىرماننىڭ ءبىرى جاس ءازىلحان بىردە بوران, بىردە ايازدا دىردەكتەپ, كيوسكىگە قاراي بىرنەشە كۇن جۇگىرگەنىن ەسىنە الادى.
مۇعالىم ءتاشىباي وقىتاتىن قازاق ادەبيەتى ساباعى وتە قىزىقتى بولىپ وتەدى ەكەن. جۇمساق, بيازى ۇنمەن تاقاۋ وتىرعان بالانىڭ باسىنان ءبىر سيپاپ ءوتىپ, جىميا تۇرىپ وقيتىن لەكتسيالارى ەرەكشە ءسۇيسىنىس تۋدىراتىن. ونىڭ سۋىرىلا سويلەيتىن شەشەندىگىنىڭ ءوزى تامساندىراتىن. ءار ساباعىنىڭ سوڭىن ادالدىق, ادىلدىك, ازاماتتىققا اكەلىپ تىرەيتىن بولعان. وتان قورعاۋ جايىن كوپ ايتىپ, ۇلداردى ەر تارعىنداي ەر, قوبىلاندىداي قاھارمان بولۋعا شاقىراتىن. قىزدار ەر تۇلپارى تايبۋرىلدى باپتاعان قۇرتقاداي, قولىنا نايزا ۇستاپ, جاۋعا ەركەكتەرمەن قاتار شاپقان قارلىعا ىسپەتتەس بولسىن دەيتىن.
ۋچيليششەنىڭ ادەبيەت ۇيىرمەسىن ءتاشىباي مۇعالىمنىڭ ءوزى باسقارىپ, الماتىدا, قازپي-ءدىڭ جۇمىسشى فاكۋلتەتىندە وقىپ جۇرگەن كەزىندە قابىرعا گازەتىن قالاي شىعارعاندارىن ايتاتىن. رەداكتورى ءوزى بولىپتى. ۇنەمى جۇلدە الىپ ءجۇرىپتى. ءتىپتى بەزەندىرۋىن جاساعان, كەيىن اتاقتى سۋرەتشى بولعان ءابىلحان قاستەەۆ ەكەۋى شىعارعان قابىرعا گازەتى ولقى بولسىن با, جوعارعى بيلىككە دەيىن جەتىپ, بۇلار ەرەكشە قامقورلىققا الىنادى. ءسويتىپ, ءتاشىباي, ءابىلحان جانە ءماريام حاكىمجانوۆا ۇشەۋى «ەكپىندى» اتتى ادەبي-كوركەم قولجازبا جۋرنال شىعارا باستايدى. مۇنداي باستاما ىنتالاندىرىلىپ, عايىپتان 25 مىڭ سوم اقشا الىپ, رابفاك اياق استىنان بايىپ قالادى. سول جىلى جازدا وسى اقشاعا ستۋدەنتتەر ءوز كۇشىمەن اسحانا سالادى. رابفاكتا 250 ۇل, 250 قىز وقيدى ەكەن. ۇلدار قامىستان اسحانانىڭ قابىرعاسىن كوتەرىپ, قىزدار سىلاق جۇمىسىن جۇرگىزىپ, ءبىتىرىپ الىپتى.
«ءبىز پەدۋچيليششەنىڭ اقىرعى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن كەزىمىزدە ۇستازىمىزدىڭ قوس بۇرىمى توبىعىنا تۇسكەن سىمباتتى, سۇلۋ بويجەتكەندى قولتىقتاپ, سوۆەت كوشەسىمەن سەرۋەن جاسايتىنىنا كوزىمىز تۇسەتىن ەدى,– دەپ ەسكە العان بولاتىن ءبىر كەزدەسكەنىمدە ازاعاڭ. – قىزدار: ول ءبىزدىڭ مۇعالىم ۇيلەنگەلى جۇرگەن كۇلان دەگەن قىز, باسقا قالادان كەلىپتى دەسەتىن. ءتاشىباي مۇعالىم سول سۇيگەن قىزىنا قوسىلدى ما, قوسىلسا ارتىندا قالعان ۇرپاق بار ما, ونى دا بىلمەيمىن…
وسى جەردە عابدىجاۋات اعايدىڭ بالاسى نۇرلاننىڭ زايىبى كۇلايىم بەرگەن دەرەكتەر ءجاردەمگە كەلگەلى تۇر. بىلەتىندەر ايتادى ەكەن, ءتاشىبايدىڭ كۇلان ەسىمدى سۇيگەن جارى بولىپتى. ول سوعىستان كەيىن قاراعاندى وبلىسىنىڭ جاڭاارقا اۋدانىندا ۇستازدىق ەتكەن. ەرىنەن مايدان حاتتارىن الىپ تۇرىپتى. سونىڭ ءبىرىندە ءتاشىباي (12.03.1943 ج) زايىبىنا «قانجار» دەگەن ولەڭدەر جيناعىن باسپاعا ازىرلەپ جۇرگەنىن جازىپتى. سول بوزداق 33 جاسىندا وتان ءۇشىن قىرشىنىنان قيىلدى. 1942 جىلى مايدانعا اتتانعان ول دون وزەنى بويىنداعى كەسكىلەسكەن ۇرىستاردىڭ بىرىندە اۋىر جارالانىپ, قازان گوسپيتالىندە كوز جۇمادى. سوڭىندا ۇرپاق قالمادى. سوعىس وتىندە جازعان ولەڭدەرى دە وزىمەن بىرگە ءولدى.
قولىمىزداعى تاعى ءبىر نەگىزدەمەگە جۇگىنسەك, ءتاشىبايدىڭ اتا-اناسى ەرتە قايتىس بولىپ, نەمەرە اعاسى تاۋتاباي ۇلى اۋباكىردىڭ (جۇرت ايەكە دەپ اتاعان) قولىندا تاربيەلەنىپ وسەدى. تاۋتابايدان المۇحامبەت پەن اۋباكىر تۋادى. المۇحامبەتتىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى الماعامبەت ەكەن. كەيبىر انىقتامالىقتاردا وسىلاي جازىلىپ تا ءجۇر.
قالاي دەگەندە دە ءتاشىباي المۇحامبەتوۆتىڭ ارتىندا قالعان مول شىعارماشىلىق مۇراسىن تولىق كۇيىندە وقىرماندارعا ۇسىناتىن مەزگىل جەتكەن سەكىلدى. ول مۇرا وتە باي. ءبىرنەشەۋىن اتاپ كەتەلىك. «جاستار داۋىسى» (الماتى, 1938 ج.) اتتى جيناققا «مەن سۇيەمىن», «قۇربىلار» اڭگىمەلەرى, ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە ارنالعان «ون التىنشى جىل» (الماتى, 1940 ج.) جيناعىنا «تاۋ قۇلاتقان داۋىلدا» داستانى, «تارتۋ» (الماتى, 1940 ج.) جيناعىنا «دوكتوردىڭ قىزى» دەپ اتالاتىن پوۆەسى باسىلعانىن كوزى كورىپ كەتكەن. كەيىننەن, 1978 جىلى الماتىدان شىققان «جىر اماناتى» جيناعىنا ونىڭ ءبىر توپ ولەڭدەرى ەنگەن. راس, 1989 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان ءتاشىبايدىڭ شاكىرتى بولعان اقىن ابۋلاقاپ رايىمبەكوۆ ۇستازىنىڭ شىعارمالارىن جيناپ, «مەن ومىرگە عاشىقپىن» اتتى ولەڭ, اڭگىمەلەرىن قۇراستىرىپ باستىردى. بىراق ول كىتاپقا دا قالامگەردىڭ بارلىق جازعاندارى تولىعىمەن باسى بىرىكتىرىلىپ, بەرىلگەن جوق.
تورعاي ءوڭىرىنىڭ بەستاۋ دەگەن جەرىندە (قازىر قوستاناي وبلىسىنىڭ قامىستى اۋدانى) 1910 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ءتاشىباي المۇحامبەتوۆ بالالىق شاعىن ۇلىتاۋ, قارساقباي, جەزقازعان اتىرابىندا وتكىزىپ, سول ايماقتا جانە سەمەي قالاسىندا پەداگوگتىك قىزمەتتەر اتقارعانىن بىلەمىز. دەمەك, وسى وڭىرلەردەن ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ, ازاماتتىعىنىڭ بەيمالىم دە ونەگەلى تۇستارىن ءالى دە ىزدەستىرە تۇسسە ابزال بولماق. مىسالى, ءتاشىبايدىڭ ۇستازدىق, ءتاربيەشىلىك, شىعارماشىلىق جۇمىستارمەن بىرگە قوعامدىق تاپسىرمالاردى دا زور جاۋاپكەرشىلىكپەن بەلەسەنە اتقارعانىن بىلەمىز.وسى ءسوزىمىزدىڭ ءبىر دالەلى – 1942 جىلدىڭ 6 شىلدەسىندە جەزقازعان اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى ءتاشىبايدى اۋدان بويىنشا حالىق اۋىز ادەبيەتىن جيناۋ جانە تاريحي ەسكەرتكىشتەردى ەسەپكە الۋ جونىندەگى ەكسپەديتسياعا جاۋاپتى قىزمەتكەر ەتىپ جىبەرگەن ەكەن. اتتەڭ, قىزۋ باستالعان وسى جۇمىس مول قايتارىمدى بولار ما ەدى بالكىم, ەندى دەندەپ زەرتتەۋ جۇمىستارىنا كىرىسىپ, از ۋاقىتتا تاريحىمىزدىڭ مول مۇراسىن زەردەلەپ ۇلگەرگەن تالاپتى جاستىڭ مۇراتتى ءىسى سوعىس كەساپاتىنا كەزىگىپ, ءوشىپ تىندى. وسى جەردە سان قىرلى تالانت يەسىنىڭ 1938 جىلى اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىن بىتىرگەن سوڭ توم مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا ءتۇسۋىنىڭ ءوزى ونىڭ عىلىمي جۇمىسقا دەن قويماق ويىنىڭ ۇشقىنىن ايقىن اڭعارتپاي ما؟ ايتكەنمەن دە, ءتاشىبايدىڭ الگى ءبىز شەتىن سۋىرتپاقتاعان زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرى ءالى كۇنگە كۇڭگىرتتەنىپ جاتۋى ويلاندىرادى. بۇل ارينە ۇرپاقتار موينىنداعى پارىز ەكەنى بەلگىلى. ەندەشە, سەلقوستىقتان سىلكىنگەن ءجون.
قىسقا عۇمىرىندا حالقى ءۇشىن رۋحاني مول مۇرا قالدىرعان ت. المۇحامبەتوۆتىڭ 100 جىلدىعىن بايقوڭىروۆ اتىنداعى جەزقازعان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇجىمى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىمەن ورايلاستىرىپ, رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا نەگىزىندە اتاپ وتكەنى كوڭىل مارقايتاتىن ونەگەلى ءىس بولدى. ۇستاز, اقىن, جازۋشى, ازامات تۋرالى اسەرلى اڭگىمە ءوربىدى. لايىم, وسى باستالعان اڭگىمە جالعاسا بەرسىنشى…
… ازاعاڭنىڭ ۇستازى ءتاشىباي اعا وسىلايشا ادەبيەتتەگى ورنىقتى ورنىمەن, پەداگوگتىق جاڭاشىلدىعىمەن, عىلىمعا دەگەن ىڭكارلىگىمەن ەرەكشەلەنگەن تۇلعا بولىپ شىقتى. ۇستازىنا قاراپ شاكىرتى بوي تۇزەيدى ەكەن-اۋ! سونىڭ ءبىر جارقىن مىسالىن اڭگىمە ەتتىك ەمەس پە! مۇنداي ونەگە ءورىستى كەلەدى. كەلەر كۇندەردەن كەلىستى اڭگىمە كۇتىڭىزشى…
قايسار ءالىم,
«ەگەمەن قازاقستان».