ەسسە
ۇيقى شايداي اشىلسىن. جاس ۇلعايعان سايىن مازاسىزدانا بەرەدى ەكەنسىڭ. تىم سەرگەكسىڭ. مىقتاعاندا ءتورت-بەس ساعات. ءتىپتى, كەي كۇندەرى ۇزاق تاڭعا كىرپىگىڭ ايقاسپايدى-اۋ… «ۇيقىسىز ادام – ويشىل». مەنىڭ جانىمنان شىعارعانىم ەمەس. اكەمىز ۇدايى ايتاتىن, شەشەمىزدەن ەستىگەن لەپەس. جۇرە تىڭداپ, ءجىتى ءمان بەرمەگەنىمىز راس.
ەسسە
ۇيقى شايداي اشىلسىن. جاس ۇلعايعان سايىن مازاسىزدانا بەرەدى ەكەنسىڭ. تىم سەرگەكسىڭ. مىقتاعاندا ءتورت-بەس ساعات. ءتىپتى, كەي كۇندەرى ۇزاق تاڭعا كىرپىگىڭ ايقاسپايدى-اۋ… «ۇيقىسىز ادام – ويشىل». مەنىڭ جانىمنان شىعارعانىم ەمەس. اكەمىز ۇدايى ايتاتىن, شەشەمىزدەن ەستىگەن لەپەس. جۇرە تىڭداپ, ءجىتى ءمان بەرمەگەنىمىز راس.
بۇگىن دە ادەتىمشە ويانىپ كەتتىم. قۇلانيەكتەنىپ كەلە جاتقان كۇننىڭ قىزىل اراي شاپاعى قاراما-قارسى ءزاۋلىم ۇيلەردىڭ جىپىرلاعان اينەكتەرىندە وينايدى. عاجايىپ تاماشا قۇبىلىس, زەر سالا بەرمەيتىن سۋرەت. كۇن شىعىستان ەمەس, باتىستان كوتەرىلىپ كەلە جاتقانداي. قۇددى شاعىلىسقان اينا دەرسىز. ەسىمە ءاپ-ساتتە جەتىپ كەلگەنى – وتە ەرتەرەكتە, مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە وقىعان ءبىر اڭگىمە. ۇمىتپاسام, اۆتورى جازۋشى ءشاربانۋ قۇماروۆا. شىعارمانىڭ اتى دا قاز-قالپىندا بۇكىل الەمىشتەگەن سۋرەت-شتريحتارىمەن جانارىمنىڭ الدىندا كولبەڭدەيدى. «تەرەزەلەر». قالا تىرشىلىگىن وزەك ەتكەن الاقانداي تۋىندىنىڭ جانعا جىلىلىق ۇيىرەر ادەمى اسەرى دابىلداپ قويا بەردى. تۇنگى وتتارى جانىپ-سونگەن جىپىرلاعان تەرەزەلەر…
ءدال قازىر مۇلدەم باسقا بەينەنى تاماشالاپ تۇرمىن. بالا كەزىمدە جاتتاعان مۇزاعاڭنىڭ ولەڭدەرى ءتىل ۇشىنا ورالا بەرەدى-اي. نەگە ەكەنىن قايدام, اقىننىڭ تەرەزە اينەكتەرىن شەرتىپ ويناعان كۇن نۇرىن, انا الاقانىنا تەڭەگەن ولەڭى ەسىمە تۇسكەن. بالالار باعىنىڭ ابىز-باعبانىنا اينالعان اعانىڭ ارداقتى تۇلعاسىن ءار قىرىنان كورىپ تۇرعاندايمىن. وي, اللا, مۇنداي دا بولادى ەكەن!.. ساعىنىش سازى ما؟ جوق الدە, كەشەدەن بەرى مۇزاعاڭدى ويلاعاننان با؟ ابدەن مۇمكىن. ەكىنشى جاعىنان كۇمانداناتىنىم, مۇزافار اعا جايىندا ءبىر اپتانىڭ ىشىندە ءۇش وقيعاعا تاپ بولۋىم. كۇتپەگەن تۇستا. ءسايكەستىك پە, زاڭدىلىق پا؟ جاراتىلىستىڭ قاي تىلسىمىنا, قاي قۇدىرەتىنە جاتقىزارىمدى بىلمەي ءوزىمنىڭ دە اڭىرىپ قالعانىم شىن. اسىقپاڭىز, ءسال سابىر. جوعارىداعى يلحام-حابار ءتوڭىرەگىندەگى شەرتىلەر سىردى شەگەرە تۇرىپ, ەڭ الدىمەن قايتا ورالماس جىلداردىڭ كومەسكى كورىنىستەرىن ەسكە تۇسىرەيىنشى…
ءيا, مەن وسى مۇزافار الىمباەۆتى قاشاننان بەرى بىلەمىن؟ ونىڭ قالامىنان تۋعان ولەڭ-جىرلاردى ەڭ العاش قايدان وقىعان ەدىم؟ ال سۇيىكتى اقىندى تۇڭعىش قايدا كوردىم؟ ءبىرىنشى رەت جۇزدەسىپ, تىلدەسۋىم شە؟.. تابان استىنان ميىمدى شىرماپ العان ىنتىق ساۋالدار تۇس-تۇستان اتويلاپ, بايىز تاپتىرار ەمەس.
شەتىنەن باستايىق. مەنىڭ تۋىپ-وسكەن, بالالىق شاعىمنىڭ وشپەس ءىزى قالعان بالقاشتىڭ جاعاسىنداعى اياداي بالىقشى اۋىلىنىڭ ءوز دۋمان-قىزىعى تولىپ جاتىر. كولحوزدىڭ باس كوتەرەر ەرەسەكتەرى قىسى-جازى ىرگەدەگى تەڭىزدەن سۋ ىرزىعىن سۇزەدى. ءبىز سەكىلدى قاراسيراقتاردىڭ ەرمەگى – ويىن. مەكتەپتەن كەلگەن بويدا اپىل-عۇپىل ءجۇرەك جالعاپ الىپ, ەرتەڭگى ساباعىمىزعا ازىرلەنگەن بولامىز. ارينە, ءبىر مەزگىل وقىعان گازەت-جۋرنالداردان جاتتاپ العان تاقپاقتارىمىزدى ايتىپ جارىسامىز. تۇكپىردەگى اۋىلعا تەلەديداردىڭ كەلمەگەن كەزى. بالالاردىڭ قولىنان «بالدىرعان» مەن «قازاقستان پيونەرى» تۇسپەيتىن. سول زاماننىڭ ءسانى بويىنشا ءار ءۇيدىڭ تورىندە ءىلۋلى تۇراتىن. «بالدىرعان» جۋرنالىنىڭ بەتىندە جاريالانعان تىلگە جاتىق, ويعا ورالىمدى ولەڭدەردى, سىڭار شۋماق تاقپاقتاردى, جاڭىلتپاشتار مەن جۇمباقتاردى مەزەتىندە جاتتاپ الۋعا ۇمتىلاتىنبىز. سانامىزدا قارشادايدا قاشالعان دۇنيەلەر ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. بىراق, ەلەڭ ەتكىزگەن الگى تۋىندىلاردىڭ كىمدەردىكى ەكەنىنە زەيىن سالىپ, ىجداعاتتىلىق تانىتا قويمايتىنىمىزدى جاسىرا المايمىن. اسىرەسە, بىزگە جۋرنالدا ۇزبەي جارىق كورەتىن ءمالىم دەگەن اۆتوردىڭ ولەڭ-تاقپاقتارى قاتتى ۇنايتىن. جازعاندارى كەرەمەت. وتە ۇعىنىقتى, الدەنەشە مارتە قايتالاساڭ بولدى, ءوز-وزىنەن جاتتالىپ قالادى.
تالاي بۋىن وكىلدەرىن ىزگىلىككە تاربيەلەگەن, ەڭبەكقورلىققا باۋلىعان, قاعىلەزدىككە ۇيرەتكەن قاراپايىم دا, ويناقى دا ويلى ولەڭ جولدارىن قازىر بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىز تاقىلداتىپ ءجۇر. وقۋلىقتان وقۋلىققا, الىپپەدەن ءالىپپەگە كوشكەن ءىنجۋ-مارجاندار اۆتورىنىڭ ناقتى اتى-ءجونىنىڭ مۇزافار الىمباەۆ ەكەنىن ستۋدەنت شاعىمدا ءبىر-اق ءبىلدىم. ينستيتۋت تابالدىرىعىن اتتاعان جىلى ادەبيەت ساباعى ۇستىندە ۇستازىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, سىنشى حاسەن ادىباەۆتىڭ اۋزىنان ەستىگەنىمدە قايران قالعانمىن. «اتاقتى بالالار اقىنى مۇزافار ءالىمباەۆ ءوزىنىڭ بالاۋسا بۇلدىرشىندەرگە ارناعان ولەڭ-تاقپاقتارى مەن جاڭىلتپاش-جۇمباقتارىنا «ءمالىم» دەگەن بۇركەنشىك ات قويعان…». اشىعىن ايتۋ كەرەك, جاڭعالاق تا اڭقاۋ بالا-جۇرەك پسەۆدونيمدى قايدان ۇقسىن.
…كوزىمىزدى تىرناپ اشقاننان دوسىمىزعا اينالعان جۋرنالدا ەزۋىڭە جەڭىل كۇلكى ۇيىرەر ادەمى دۇنيەلەر كوپ جاريالاندى. ءسابي ساناسىن, بالا كوڭىلىن باۋراپ الار ءومىردىڭ ءوز سۋرەتى. بوياۋى قانىق, ويى انىق. كەز كەلگەن جەتكىنشەك جاتتاپ الادى. ۇيقاستارى دا, تىركەستەرى دە شىمىر. بالدىرعاندار ۇعىمىنا لايىقتى. قيالىمىزدى ۇشتاپ, ارمانىمىزدى اسقاقتاتىپ, ورەمىزدى وسىرگەن جاقسى تۋىندىلاردى تەك قانا «بالدىرعاننان» وقيتىنبىز. «بالدىرعان» جۋرنالىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان تالاپشىل دا تالعامپاز باس رەداكتور مۇزافار الىمباەۆ باسىلىم بەتىنە ءبىر قايناۋى ىشىندە جاتقان جاسىق تا ناشار دۇنيەلەرگە جول بەرمەگەنىنە دە بەرتىنىرەكتە كوزىم ايقىن جەتكەن-ءدى.
بۇل تۋراسىندا بالالارعا جازىپ جۇرگەن قالام يەلەرىنەن سان مارتە ەستىگەنىم بار. ال مۇزاعاڭمەن بىرگە قىزمەت اتقارعان الدىمىزداعى اعالاردىڭ اڭگىمەلەرىنە قۇلاق اسۋ وزىندىك ساباق. «بالالاردى الداۋعا بولمايدى. ءسابي جۇرەگىنەن سەزىمتال ەشتەڭە جوق. نە بولسا, سوعان سەنەتىن ءبۇلدىرشىندەر كوڭىلىنەن شىققان ءجون. ول ءۇشىن جاقسى جازۋ كەرەك. ارينە, ايتقانعا وڭاي, ايتپەسە, كىشكەنتايلارعا ارناپ قالام تەربەۋ قيامەتتىڭ-قيامەتى. ەڭ باستىسى, بالا بولىپ ويلانۋ قاجەت…». ءجىتى زەردەلەگەن جانعا مۇزاعاڭ مەكتەبىن, مۇزاعاڭ ءدارىسىن ءتۇسىنىپ, ۇققانداي بولارى ءسوزسىز. وعان دالەل – جوعارىداعى سىر ۇشىعىن جەتكىزگەن بالالار اقىندارى قۇرمانباي تولىباەۆ, ەرمەك وتەتىلەۋ ۇلى, سۇلتان قاليەۆتەردىڭ مۇزاعاڭ تۋرالى وي-پىكىرلەرى.
ءيا, «بالدىرعاندى» تاپجىلماي وتىز جىل باسقارعان مۇزافار الىمباەۆتىڭ قازاق بالالار ادەبيەتىن قالىپتاستىرىپ, دامىتۋداعى ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ۇلكەنگە دە, كىشىگە دە ۇستاز بولا ءبىلگەن ونىڭ ۇلگى-ونەگەسىن مەنىڭ ءوز باسىم سابيلەر سەزىمىنە بولەنىپ, جەتكىنشەكتەر جۇرەگىنە ۇيالاپ, كىشكەنتايلار كوڭىلىن ايالاعان قالامگەرلەردىڭ مىڭ ءتۇرلى بوياۋمەن ورنەكتەگەن شىعارمالارىنان ىزدەيمىن. بالدىرعاندار پوەزياسىنىڭ اقساقالى وتەباي تۇرمانجانوۆ باستاعان ولاردىڭ كوشىن تومەندەگىشە تۇزەر ەدىم: مۇباراك جامانبالينوۆ, بۇركىت ىسقاقوۆ, نۇرسۇلتان الىمقۇلوۆ, ءادىباي تابىلديەۆ, انۋاربەك دۇيسەنبيەۆ, جاقان سماقوۆ, قاستەك بايانباي, جانىبەك كاربوزين, ەرمەك وتەتىلەۋ ۇلى, نۇرحان جاناەۆ, ءابدىراحمان اسىلبەكوۆ, ورازاقىن اسقار, سوۆەت ءالىمقۇلوۆ, جەڭىس قاشقىنوۆ, ادىربەك سوپىبەكوۆ, ەسەنتاي ەربوتين, ەسكەن ەلۋباەۆ, سۇلتان قاليەۆ, وتەپبەرگەن اقىپبەكوۆ, بەيسەباي كىرىسباي ۇلى… ءومىردەن ءوتكەندەرى بار, ورتامىزدى تولتىرىپ, بالالار باعىنىڭ ناعىز باعبانى سانالاتىن ساردارلار مەن ساڭلاقتار جانارىمىزعا وسىلايشا ەلەستەيدى. بالالارعا ارناپ تاماشا تۋىندىلار جازعان كەيبىر حاس تالانتتاردى الدەكىمدەردىڭ ىزدەۋى ابدەن مۇمكىن. ءسويتسەداعى ءبىز بۇكىل سانالى عۇمىرىن تەك بالالارعا باعىشتاعان قالامگەرلەردى عانا ىرىكتەدىك. بالالار ادەبيەتىنىڭ بۇگىنگى بيىك شىڭى مۇزاعاڭ تۇلعاسىن دارالاپ بەينەلەۋ ماقساتىندا وزىمىزشە سارالاپ وتىرمىز…
ايتپاقشى, الگىندە اڭگىمە اۋەزىنە قاراي ەسكەرتىپ ەدىم عوي. ەكى-ءۇش اۋىز ءسوز مۇزافار اعامەن العاشقى تانىسۋ توڭىرەگىندە. ارمان جەتەكتەپ ارۋ الماتىعا كەلگەن كەز. ءبارى-ءبارى قاز-قالپىندا جاڭعىرادى-اي. اتى-جوندەرى مەكتەپ وقۋلىقتارىنان كوزگە قانىق پروفەسسور اعا-اپايلاردىڭ لەكتسيالارى, اتاقتى اقىن-جازۋشىلارمەن جۇزدەسۋلەر, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا شەيىن كىتاپحانالاردا وتىرۋ… جەتىم قوزىداي تۇرتىنەكتەگەن, وڭدەرىن قاعاز سورعان بوزىمدار ءبىر مەزگىل قالت ەتكەن ساتتەرىن بوس جىبەرمەي ۇلكەن شاھاردىڭ ءار تۇكپىرىندەگى رەداكتسيالاردى, گازەت-جۋرنالداردى شارلاپ, كەزىپ شىعادى. جازعان-سىزعان «شيماي-شاتپاقتارىن» جۋرناليست اعالارىنىڭ قۇزىرىنا تاپسىرعانشا اسىعادى. مىنەكي, وسىنداي كەپتى مەن دە باستان وتكىزدىم. گازەتتەر مەن جۋرنالداردى اداقتاپ, ءبىرەۋىنە شاعىن سۋرەتتەمە مەن ماقالامدى, ەكىنشىسىنە رەبۋسىم مەن ەتيۋدتەرىمدى اپارامىن. وبالى نەشىك, رەداكتسياداعى اعالارىم بەتىمنەن قاققان ەمەس. كەرىسىنشە, كوبى ماڭدايىمنان سيپاپ, ەڭسەمدى كوتەرىپ, اجەپتاۋىر قاناتتاندىرىپ جىبەرەدى. ءمازبىن. وسىنداي بولەكشە سەرپىلگەن مەزەتتە «قازاقستان پيونەرى» (قازىرگى «ۇلان») گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنان شىققان بويدا ۇنەمى جۇرەكسىنىپ, اياعىم تارتىنشاقتانىپ باسپايتىن «بالدىرعاننىڭ» تابالدىرىعىن قالاي اتتاعانىمدى بىلمەيمىن.
– امانبىسىڭ, كانى بەرى كەلە عوي, – دەدى تورگە جاقىنداۋ ۇستەلدىڭ جانىندا تۇرەگەپ تۇرعان ەرمەك اعا وتەتىلەۋوۆ جۇمساق ۇنمەن. – بىردەڭە اكەلدىڭ بە؟ ۇيالما, مۇنشاما قىسىلعانىڭ نە؟
ءتورت قابىرعادا جاعالاي وتىرعانداردىڭ قولدارىن تەگىس قىسىپ شىقتىم. ءبىرازىن بىلەتىن سەكىلدىمىن, تانىس جۇزدەرىنە ۇرلانا تەسىلەمىن. ءانۋاربەك, جاقان, سۇلتان اعايلار…
– تورلەت, بالاقاي… جازعاندارىڭدى كورسەتشى, كانەكي. بىرىگىپ وقىپ جىبەرەيىك…
قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ جۇرگەندە وڭىنە تىكتەپ ءمان بەرسەمشى. جىمىڭداپ, قۇشاق جايا قارسى العان مۇزافار اعانىڭ ءوزى.
– مۇزاعا, بۇل بالا «قازپيونەردىڭ» يۋنكورى جانات ورىنباەۆ قوي. بيىل قازپي-ءدىڭ فيلفاگىنا ءتۇسىپتى. فاميلياسىن اتتەستات الاردا مەتريكاسىنا قاراي وزگەرتىپتى. قازىر بۇ جىگىتتىڭ اتى-ءجونى – جانات ەلشىبەكوۆ. تۇنەۋگۇنى «قازاقستان پيونەرىندە» جولىقتىرىپ, جاقسىلاپ تانىسقانبىز. ءوزى جاقسى جازىپ ءجۇر. بىزگە دە قاتىسىپ تۇر دەگەنمىن…
ەرمەك اعا ءوستىپ مەنى ەجەلگى تانىسىنشا باستىعىنا تانىستىرا باستادى.
– ە-ە… دۇرىس ەكەن, – دەدى مۇزافار اعا ورنىنان ىلدىم-جىلدىم قوزعالىپ. – جاناتتىڭ ەتيۋدتەرى بىزدە دە ەكى-ءۇش مارتە شىقتى ەمەس پە, وسى…
قولىما وراي ۇستاعان تور كوز داپتەردىڭ ورتاسىنان ج ۇلىنعان قوس بەتتىك پاراققا مارجانداي ەتىپ تولتىرعان «بالا ءتىلى – بال» دەگەن دۇنيەمدى مۇزاعاڭا ۇستاتتىم.
– اسىقپاي ءوزىڭ وقىشى. – ول وراما قاعازدىڭ بۇكتەۋىن جازىپ ەرمەككە بەردى. – پوچەركى ءتاۋىر ەكەن. سوسىن مىنا قولجازباسىن ماشىڭكەگە باستىرىپ, ءبىر داناسىن بالانىڭ وزىنە قايتارىڭدار. ستۋدەنت قوي, قايدا, كىمگە باستىرار…
ماقۇلداپ, باسىن يزەگەن ەرمەك اعا جايلانىپ وتىرىپ, «بالا ءتىلى – بالدى» رەتىمەن وقي جونەلدى. ىلكى ساتتىك تىنىشتىق. ەشكىمدە ءۇن جوق. جۇلدىزشالارمەن بولىنگەن مولتەك ەتيۋدتەردىڭ ءۇشىنشىسى, الدە ءتورتىنشىسى وقىلعاندا مۇزاعاڭ:
– مىناسى تاماشا, تۇسىنا پتيچكا قويشى, – دەدى قۋانا. – جەڭىل يۋمور دەگەنىمىز وسى.
– جاقسى ەكەن, – دەستى وزگەلەر دە قاباتتاسا.
سۇراۋ بەلگىسىندەي سالبىراعان دەنەمدى مەن دە ەركىن جازا باستادىم. قۋانىشتىسى, ودان كەيىن دە باس قازى مۇزاعاڭنىڭ ريزا-حوش پەيىلىن اڭعارتار «بۇعان دا بەلگى قويارسىنى» جيىلەدى. ءسويتىپ, ون بەس-جيىرما شاقتى ەتيۋدتىڭ جەتى-سەگىزى تاباندا تاڭبالانىپ, مۇزافار اعانىڭ پارمەنىمەن «بالدىرعاننىڭ» جاڭادان ازىرلەنىپ جاتقان كەزەكتى ءنومىرىنە جىبەرىلدى. قۋانىشىم شەكسىز. توبەم كوككە جەتكەندەي, جاتاقحاناما قالاي ۇشىپ كەلگەنىمدى بىلمەيمىن-اۋ. جانىمداعى ادەبيەتشى ءجىگىتتەرگە «مەن بۇگىن مۇزافار الىمباەۆتى العاش كوردىم. قولىن الىپ, امانداستىم. ەتيۋدتەرىمدى ءوزى وقىدى. ءبىرازى «بالدىرعاننىڭ» الداعى ساندارىندا شىعاتىن بولدى» دەي بەرگەنىم كۇنى كەشەگىدەي جادىمدا…
شۇكىر. جاقسى ادامنىڭ شاراپاتى شارتاراپقا تارايدى, ال شاپاعاتى شالعايعا شاشىرايدى. مۇزاعاڭمەن بىرگە ءبىر ۇجىمدا قىزمەت ىستەمەسەك تە, ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا كۇن كەشتىك.
وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا الماتىنىڭ ءار قيىرىندا شاشىراپ ءجۇرگەن وتىزعا تارتا گازەت-جۋرنال كوكبازاردىڭ ءتۇبىنەن بوي كوتەرگەن توعىز قاباتتى زاڭعار ءباسپاسوز ءۇيىنىڭ عيماراتىنا كوشىپ كەلدىك. باسپاحانامىز دا ىرگەمىزدە. تانىس تا, بەيتانىس جۇزدەگەن جۋرناليستىڭ ىستىق ۇياسىنا اينالعان كيەلى شاڭىراق تالايلارمەن تانىستىرىپ, تالاي تاعدىرلارمەن توعىستىردى. قانشاما تۇلعا, سونشاما مىنەز. عاجابى سول, ءبىر ەسىكتەن كىرىپ, ءبىر ەسىكتەن شىعادى. ايگىلى شالگيىز جىراۋ «كورىنگەننىڭ ءبارى بىردەي كىسى ەمەس» دەگەنىندەي الگى ونداعان, جۇزدەگەن جانداردى ءار قىرىنان اجىراتا تۇستىك. شيىرى كوپ قىمبات عۇمىردىڭ سىيى شىعار. قازاق ءسوز ونەرىنىڭ ماڭدايى جارىق مايتالمانى مۇزافار ءالىمباەۆتى بۇرىنعىدان دا جاقىنىراق بىلە باستادىق. ەتاجدان ەتاجعا كوتەرىلىپ, يا بولماسا ءتۇسىپ كەلە جاتقاندا, ايتپەسە ليفتىدە ۇشىراسىپ قالعاندا نە جازىپ, نە قويعانىڭدى تۇگەندەپ «اناۋىڭ جاقسى», «مىناۋىڭ ءتاۋىر», دەپ ارقامىزدان قاعاتىن قاتال سىنشىمىز دا جانىمىزدان تابىلعان-دى. توعىزىنشى قاباتتا وتىرىپ جەتىنشىدەگى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆقا تەلەفوندايدى. «سەيدەش-اۋ, بۇگىنگى «لەنجاسىڭدى» كەمىرىپ شىقتىم. تاماشا, تەك بولماشى ءبىر ابەستىك جىبەرىپ الىپتى جىگىتتەرىڭ». الاۋ جۋرناليستەردىڭ ءمۇلت كەتكەن تۇستارىن دا وسىلايشا بيازىلاپ ەسكەرتەتىن. ءوز قۇلاعىمىزبەن سان مارتە ەستىگەنبىز. قازىمىرلىقتان اۋلاق, ارينە. ءسوز قادىرى مەن قاسيەتىن ءبىر كىسىدەي تانيتىن زەرگەر سۋرەتكەردىڭ سارابدال ساراشىلىعى دا. ۇلكەن ۇستا سوڭىنان ىلەسكەندەرگە ءسوز سىرىن, ءسوز سيقىرىن ۇيرەتۋدەن جالىقسايشى. بۇل تۋراسىندا گازەتتىڭ كەزەكتى سانىن جوسپارلاۋ ءساتىندە, اپتا سايىن وتەتىن لەزدەمە ۇستىندە ۇستازىمىز سەيداعاڭنىڭ ءوزى الدەنەشە رەت قۇلاعىمىزعا قۇيعانىن نەگە ۇمىتايىق. «جىگىتتەر-اۋ, مۇزاعاڭ تەككە شىرىلداماس. بەردىقۇلوۆتىڭ جاسىن مەن جاسىقتى ايىرا الاتىنىن بىلسە كەرەك. ءسوز بالقىتقان جاستاردىڭ جالىنىن ۇرلەپ, قاۋزاعانى دەپ ۇققايسىڭدار…».
كىرپياز دا, پاڭ سەيداعاڭ كوپ جاندى وڭايشىلىقپەن مويىنداي بەرمەيدى. ەشكىمنىڭ الدىندا بۇگەجەكتەمەي, قاس-قاباعىنا قاراپ كۇنباعىسشا يىلمەيدى دە. ەمەننىڭ قارسى بىتكەن ءيىر بۇتاعىنداي ول وسى مىنەزىنىڭ ارقاسىندا «لەنجاستىڭ» دا ەڭسەسىن ەشكىمگە باستىرمادى. ورتاقول اۆتورلاردى, ورتاقول دۇنيەلەردى مۇلدەم باسىلىمعا جولاتپاعانى تۇرىپتى, كەۋدە قاعىپ كەڭىردەكتەسكەندەردى كابينەتىنەن قۋىپ شىققانىنا كۋاگەرمىز. «گازەتتىڭ بەتى – تاجىريبە, ءيا بولماسا سىناق جۇرگىزەتىن الاڭ ەمەس. ءبىر قايناۋى ىشىندە شيماي-شاتپاققا جول جوق. ازىرگە مەن وتىرعاندا ناشار دۇنيەلەر شىقپايدى. تالاپ تا, تالعام دا وسى. كانە, بارىڭىز. ەڭ الدىمەن, بولىمدەگى جىگىتتەرمەن سويلەسىڭىز, زاۆوتدەلى نە دەيدى؟ سولارعا ۇناعان ولەڭ-جىر, اڭگىمە, وچەركتەر عانا جاريالانادى. ماتەريالعا ءزارۋ ەمەسپىز, قۇدايعا شۇكىر! تەك ايدارىنان جەل ەسكەن جاقسىسىن, جالپاق جۇرتقا قاجەتىن عانا ىرىكتەپ الۋىمىز كەرەك…» بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي, ويىنداعىسىن ىشىنە جاسىرماي ايتا سالاتىن باستىعىمىز مۇزاعاڭدى قاتتى قۇرمەتتەيدى. ارينە, تۆورچەستۆوسىن, جازعاندارىن. «كورمەيسىڭدەر مە, مۇزافار اعالارىڭدى؟! تىنبايدى. قالامىن سۋىتپايدى. جاستاردان بەتەر جارقىلداپ جۇرگەنى. بالالاردى عانا ءتوڭىرەكتەمەي, ۇلكەندەرگە دە ارناپ بۇرقىراتىپ ءتوگۋدە. كەيىنگى جازعان كولەمدى داستاندارى مەن ازاماتتىق ليريكالارى تىڭ ىزدەنىستىڭ جەمىسى. مەنىڭ بىلۋىمشە, مۇزاعاڭ كۇن سايىن ءبىر ماقال-ماتەل, ءبىر جۇمباق-جاڭىلتپاش كەستەلەمەسە شايىن دا دۇرىس ىشپەيتىن سىقىلدى. سوڭعى ۋاقىتتاعى ادەپ, ادەت, يماندىلىق, ادامگەرشىلىك يىرىمدەرى, حالىقتىق پەداگوگيكا سەكىلدى وزەكتى دە ءوتىمدى تاقىرىپتاردى قوزعايتىن وي-تولعانىستارى قانداي! ناعىز ءبىزدىڭ تاقىرىپ. «لەنجاس» جازاتىن, مىنا سەندەر جازاتىن دۇنيەلەر عوي. ساۋساقتارىڭدى سورىپ وتىرعان تۇرلەرىڭ مىناۋ. سەندەردىڭ بويلارىڭدا مۇزاعاڭا ءتان سەرگەكتىك, مۇزاعاڭا ءتان ەڭبەكقورلىق شامالى. اشىق مويىندايمىن, ول كىسى بالدىرعاندار پوەزياسىنىڭ مارشالى. سويتسە دە… ءدال قازىرگى قاۋزاپ جۇرگەن تاقىرىبى قىزىقتىرماي قويمايدى. قايتالاپ ەسكەرتەمىن, ەنجارلىق, بويكۇيەزدىك بىزگە جاراسپايدى. ۇيات-اق. ويلانۋىمىز كەرەك, ىزدەنۋىمىز كەرەك. ەڭ قۇرىعاندا, الىسقا الاقتاماي, قاستارىڭدا قاتار جۇرگەن مۇزافار الىمباەۆتان ۇيرەنسەڭدەرشى…»
رەداكتورىمىزدىڭ مۇزاعاڭدى نە ءۇشىن سىيلايتىنىن تۇسىنگەندەيمىز. تاۋسىلىپ تا, ءتۇڭىلىپ تە سويلەمەيدى. ويىنداعىسىن ءاماندا جۇمساقتاپ جەتكىزەتىن ادەتى. ءبىر عاجابى, سەيداحمەت اعا جىگىتتەرىنىڭ جازعانىنان جىلت ەتكەن جاڭالىقتى, توسىن ىزدەنىستى بايقاپ قالسا, بالاشا قۋانادى-اي. ونداي كۇندەرى بولمە-بولمەنى ارالاپ, كوكەيىندە جۇرگەن جاڭا تاقىرىپتارىنىڭ ۇشىن شىعارادى. ەكى كوزى جايناڭداپ, جىمىڭداعان اعانىڭ اسىل بەينەسى ۇمىتىلماپتى-اۋ. قازىر دە جانارىمنىڭ الدىندا كولبەڭدەيدى قاز-قالپىندا. ءباز-باياعىداي… كەلمەس كۇندەر كورىنىستەرى, جىراقتاعى جىلدار جاڭعىرىعى وزىنشە ءتىل قاتادى. ماڭايىنا جولاۋعا جۇرەگىمىز داۋالامايتىن مۇزافار اعانىڭ سۇستى كەيپىنە قاراپ, قاتال ادام كورەتىنبىز. قاتتى قاتەلەسىپپىز. ناعىز بالاجان, اڭقىلداپ اعىنان جارىلا سىرلاسقاندا ەجەلگى دوسىڭداي باۋراپ الادى. ءسويتىپ, ءبىز مۇزاعاڭنىڭ وزىنە دە, شىعارماشىلىق لابوراتورياسىنا دا جاقىنداي تۇستىك. دارحان پەيىلدى اعانى ءار قىرىنان تاني باستادىق. ءتىپتى, كۇن سايىن بولماسا دا, ارامىزدى سۋىتپاي, اپتا ارالاتىپ, اي ارالاتىپ جالپى قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنە تىكەلەي قاتىستى تاقىرىپتار توڭىرەگىندە ەمەن-جارقىن پىكىرلەسەتىن بولدىق. وسىناۋ بايلانىسىمىز «ەگەمەن» اقمولاعا كوشكەنگە دەيىن ادەمى جالعاسىن تاپقانىن مەيىرلەنە ەسكە تۇسىرگىم كەلەدى.
جومارت مىنەزدى, كەسەك تۇلعالى قالامگەردىڭ تىندىرعان ەڭبەگى – ۇلكەن ۇلگى, ۇيرەنەتىن ءۇردىس. ادامي قاسيەتتەرى جونىندەگى ەلەڭ ەتكىزەر جايلاردى تىلگە تيەك ەتپەستەن بۇرىن, توقساننىڭ بيىگىنە ورلەگەن حالىق جازۋشىسى مۇزافار الىمباەۆ قالامىنان تۋعان توم-توم تۋىندىلاردى تەرەڭ تالداماي-اق, شولىپ شىققاندى پارىز ساناپ وتىرمىن.
تىرناقالدى ولەڭى ون بەس جاسىندا پاۆلودار وبلىستىق «قىزىل تۋ» گازەتىندە جاريالانعان مۇزاعاڭنىڭ بۇگىنگە دەيىن باسپا ءجۇزىن كورگەن كىتاپتارىنىڭ ۇزىن سانى جەتپىسكە جۋىقتايدى. شىعارمالارى الەمنىڭ قىرىققا تاقاۋ تىلىنە اۋدارىلعان. ادەبيەت مايدانىندا مونشاقتاتىپ تەر توككەن ول 300-گە تارتا ءاننىڭ ولەڭىن جازعان. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى ازات ەلىمىزدىڭ گيمنى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى. ءتارجىمالارى دا كول-كوسىر, تالاي تومدى قۇرايدى. جانرلارى دا سان الۋان: ولەڭ, داستان, باللادا, ەسسە, مونوگرافيا, زەرتتەۋلەر, ماقال-ماتەلدەر, پۋبليتسيستيكالىق وي-تولعامدار, افوريزمدەر, ءان ولەڭدەرى, عىلىمي سىن. بەينەلەپ تۇيىندەسەك, مۇزاعاڭ ادەبي قورجىنىنىڭ ەكىنشى باسىن تۇتاسىمەن بالالارعا ارنالعان تۋىندىلار تولتىرادى. ءتىلاشار ولەڭدەردەن باستاپ, تاقپاقتار, جۇمباقتار, جاڭىلتپاشتار, ماداقتامالار, مازاقتامالار… ءبارى-ءبارى بار. ولاردى سانامالاماي-اق, «اسپانداعى اپكە» اتتى جيناعى ءۇشىن مۇزافار الىمباەۆقا اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ بەرىلگەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. اتاقتى قالامگەردىڭ ادەبيەتتەگى جەمىسىن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ەڭ جوعارى ناگراداسى «وتان» وردەنى ايگىلەسە كەرەك.
…ەسىمى ءاردايىم بالالار ۇزانى رەتىندە ارداقتالار اعا جايىندا ويلاماعان جەردە ەكى-ءۇش مارتە جىلى لەبىز ەستىگەنىمدى اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىندا ەسكەرتكەنمىن-ءدى. ەندى سوعان توقتالايىن. العاشقىسىن شالعايداعى اۋىلدا كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسىندا جۇرگەنىمدە, كلاستاسىم تولەۋبەرگەنوۆ ريزابەكتىڭ اۋزىنان ەستىدىم. ءبىرازدان بەرى ءجۇزدەسۋدىڭ ءساتى تۇسپەگەن ونىمەن مارە-سارە قاۋىشىپ, اجەپتاۋىر قاۋقىلداسىپ قالدىق. ۇزاق جىلدار اۋىل مەكتەبىندە ءتىل-ادەبيەتتەن ساباق بەرگەن ۇستاز-قۇرداستىڭ كوكىرەگى داڭعىل, ءار جايدان حاباردار. ءتىلىنىڭ ءبىزى بار, شەشەن, اڭگىمەشىل. ريزابەك قازىر زەينەتكەرلىككە شىعىپتى, اۋدان ورتالىعى ۇشتوبەدە تۇرادى ەكەن. «قارتايعان شاعىڭدا تۋىپ-وسكەن مەكەنىڭنەن جىلجىعان قيىنداۋ كورىنەدى. اي ارالاتپاي اۋىلعا تارتامىن دا تۇرامىن. ءبارى ىستىق, ءبارى تاڭسىق… بىرەۋدىڭ قۋانىشى, بىرەۋدىڭ قايعىسى دەگەندەي. سەبەپكە ىلىك ءىزدەر سىلتاۋ كەرەك…» وتكەن-كەتكەننەن اڭگىمە قوزعاعان ريزابەك دوس ءسوز اراسىندا ادەبيەتكە قاتىستى دا ءوز ويلارىن ورتاعا سالعان. قانشا ايتقانمەن ادەبيەتشى ەمەس پە. كوسىلىپ, شەشىلىپ اعىتىلعان. ءوز ءتۇيىنىن, ءوز بايلامىن, ءوز تارازىسىن بىلدىرگەن ونىڭ بالالار ادەبيەتى تۋرالى, مۇزافار ءالىمباەۆ حاقىنداعى پىكىرلەرى ەرىكسىز ەلەڭدەتكەن. ءاسىرەسە, ريزابەكتىڭ تابان استىنان «مۇزافار ءالىمباەۆ بالالار اقىنى عانا ەمەس. و كىسى ماعان بالالار پوەزياسىنىڭ مارشالى سەكىلدى كورىنەدى. سەن ءوزىڭ بۇعان قالاي قارايسىڭ, ءا؟!» دەگەنى بار.
جوپەلدەمەدە ۇندەمەي, باسىمدى يزەي بەردىم. «قۇداي-اۋ, بۇرىن دا ەستىگەن ءسوزىم عوي. قايدان, كىم ايتىپ ەدى؟..» ادام جادى بۇگىنگى كومپيۋتەردەن كەم ەمەس. زاماتىندا ءبارىن ەسىڭە تۇسىرەدى. راس. قاتەلەسپەگەن ءتارىزدىمىن. وسىعان تاقىلەتتەس وي ۇشقىنىن مەن ەرتەرەكتە رۋحاني ۇستازىم سەيداحمەت بەردىقۇلوۆتان ەڭ العاش ەستىگەن ەدىم. بىراق, ەش ءمان بەرمەگەنمىن. «ءبىزدىڭ مۇزاعاڭ بالدىرعاندار پوەزياسىنىڭ مارشالى ەمەس پە…» ءيا, سەيداعاڭنىڭ ءسوزى. زەردەلەگەن شىعارسىز, ويلار مەن پىكىرلەردىڭ قالايشا قيىلىسىپ, قالايشا توعىساتىنىن. ادەبيەتتە ۇشىراساتىن مۇنداي ءجايتتەردى «كوشپەلى ويلار» دەگەن تەرمينمەن ءتۇسىندىرەتىنى ءمالىم.
قىزىق. اۋىلدا ءبىر ايداي اۋناپ-قۋناپ, جۇمىسىما كەلگەن كۇنى مۇزاعاڭ تۋراسىنداعى لەبىز باسقا قىرىنان وربىگەن. قالامنان قول بوساعان مەزەتتە جىگىتتەردىڭ باسى رەداكتسيانىڭ التىنشى قاباتىندا توقايلاسادى. تەمەكى شەگىپ, قىسىر اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتىپ دەگەندەي. ليفتىدەن شىققان بەتتە گۋ-گۋدىڭ ۇستىنەن ءتۇستىم. ارىپتەس جۋرناليست-جازۋشىلار جىلقىباي جاعىپار ۇلى, سۇلەيمەن مامەت, قايسار ءالىم, سۇڭعات ءالىپباي, بەرىك سادىر ءبىراز جايدىڭ باسىن قايىرعانعا ۇقسايدى. ءسوز رەپەتىنەن دە, ءتۇر الپەتتەرىنەن دە اپ-انىق بايقالادى.
– ورتا تولسىن, حالدەرىڭ قالاي؟..
– وي, جاكە, بىزدىكى قۇر انشەيىن ۋاقىت وتكىزۋ دە. مىنا بەرىكتىڭ «ءسوز سويىلىن» ايتىپ جاتىر ەك, – دەدى جىلقىباي جىمىڭداپ.
– بۇرىنعىلارىنان ءتاۋىر ەكەن. اسىرەسە, ماعان مۇزافار اعانىڭ «مايىسقان ماتەلدەرى» سونداي ۇنادى, – دەدى سۇڭعات ىلە-شالا پىكىرىن ءبىلدىرىپ.
– وسى, مۇزاعاڭ قانشادا؟
– الداعى جىلى توقساننىڭ تورىنە كوتەرىلەدى. – بەرىكتىڭ ساۋالىنا جاۋاپ بەرگەن قايسار ويىن شەگەلەي تۇسكەن. – مۇزاعاڭ جاقسى قارتايدى. قاق-سوقپەن شارۋاسى جوق. الدەكىمدەر سىقىلدى ساياساتقا دا ارالاسقان ەمەس. كارىلىك بولسا كەرەك, ونىڭ ۇستىنە سوعىستا بولعان. اياعىنان اۋىرسىنىپ, ۇزاققا جۇرە المايدى, شاماسى. ءالى كۇنگە شەيىن گازەت-جۋرنالداردىڭ بەتتەرىنەن تۇسپەيدى.
قايساردىڭ پىكىرىن سۇلەيمەن جالعادى:
– الگىندە وتە دۇرىس ايتتىڭىز, قايسەكە. قازاقتىڭ شالدارى مۇزافار اعاداي قارتايسا عوي, شىركىن! سۇيەگى دە, ءسوزى دە اسىل. اقىلگويسىپ, اقساقالمىن دەپ داۋ-دامايعا دا قوسىلمايدى. ءجون-جوسىقسىز جەلەۋ سوزگە ىلەسىپ, داڭعازا-داقپىرتقا دا ارالاسپايدى. ەسەسىنە تازا ادەبيەتكە قاتىستى وي-تولعانىستارىن, ولەڭ-جىرلارىن, ماقال-ماتەلدەرىن ۇزبەي جالعاستىرۋدا. سۇيىكتى كەيىپكەرلەرى – كىشكەنتاي بۇلدىرشىندەردى دە ۇمىتپاي, جىل ارالاتىپ بازارلىق-كىتاپتارىن ۇسىنۋدا. مۇزاعاڭدى ءوز باسىم بۇگىنگىنىڭ ناعىز داناگوي ابىزى دەر ەدىم. قازاقتىڭ كيەلى سوزىنە تويماي, شولىركەپ جازعانىنا قاتتى قىزىعامىن.
– ءيا.
– دۇرىس.
ءبىرىن-ءبىرى ماقۇلداي قوشتاعان ارىپتەستەرىمنىڭ پىكىرلەرى بۇل جولى ءار ساققا قيعاشتاماي ورتاق ارناعا قۇيىلعانداي. ادەمى اسەرگە بولەنگەن مەنىڭ كوڭىلىم بۇرىنعىدان بەتەر اسقاقتاپ الىس كوكجيەكتەرگە قانات قاعىپ كەتكەندەي. ويىمداعىنى, كوكەيىمدەگىنى وزگەلەردەن ەستىگەنىمە قۋانعانىم راس. قالام ۇشىنا بەلگىلى اقىن بەيسەباي كىرىسباي ۇلىنىڭ كەزىندە «بالدىرعاندا» جاريالانعان مۇزاعاڭ تۋرالى تاماشا ءازىل ولەڭى ورالعان:
بۇل اعامىز اقىن-اق,
شارشاۋ بىلمەس قالامى.
اكە بولماي جاتىپ-اق,
جانىن ۇققان بالانىڭ.
قىزىقتىرىپ كىسىنى,
كوشى ۇزاعان الىسقا.
ۇلكەن مەنەن كىشىنى,
بىردەي كورگەن مۇزاعاڭ.
ەگىز شۋماقتا دەگدار قالامگەردىڭ سوم تۇلعاسى كوركەم كەستەلەنىپ, اسەم ورنەكتەلگەن. اعەدىل اعانىڭ, بالاجان اقىننىڭ, باتاگوي اقساقالدىڭ ءبىتىم-بولمىسى ءدال بەينەلەنگەن. بۇدان باسقا دا تالايلار قالام تەربەگەن. ال, الىمباەۆ الەمىن مەن ءمالىم, مۇزاعاڭ, مارشال كەيپىندە اشۋعا ۇمتىلدىم. جانار جۇگىرتىڭىزشى…
جانات ەلشىبەك, حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.