ەلدەگى كاسىپورىنداردىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنەن بولەك, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىنە جۇگىنە وتىرىپ ەكولوگيالىق تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزى زور. مەملەكەت باسشىسى باسا نازار اۋدارىپ وتىرعان تسيفرلاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ تۇپكى ماقساتى دا وسىندا جاتىر. ساراپشىلاردىڭ جىل باسىندا جاساعان زەرتتەۋى بويىنشا, قازاقستاندىقتاردىڭ جىلىنا 5 ملن توننا قوقىس شىعاراتىنى انىقتالعان. بۇل ءبىر ادامنىڭ ۇلەسىنە شاققاندا جىلىنا 350-400 كيلو قوقىستى قۇرايدى دەگەن ءسوز. ال ەلىمىزدەگى قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ نارىعىنىڭ كولەمى 40 ملرد تەڭگەگە باعالانعان. بۇل ءىستى جۇيەلى جولعا قويۋ ەڭ الدىمەن ەكولوگيالىق قيىندىقتاردىڭ الدىن السا, ەكىنشى جاعىنان ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن اسا ءتيىمدى.
بيىل الماتىدا ىسكە قوسىلعان قوقىس وڭدەيتىن جوعارى تەحنولوگيالى كەشەن جىلىنا 550 مىڭ توننا تۇرمىستىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋگە قاۋقارلى. بۇعان دەيىن جىل سايىن شاھاردان شىعاتىن 500 مىڭ توننا قالدىق قالا سىرتىنداعى پوليگونعا كومىلىپ كەلگەن ەدى. بۇل ءوڭىر ەكولوگياسىنا قانشالىقتى زيان اكەلىپ جاتقانى تالاي مارتە ءسوز بولىپ, وزەكتى ماسەلە وڭتايلى شەشىمىن تاپقانداي بولعانى راس. جالپى قۇنى 5,4 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن بۇل جوبا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى اياسىندا سالىنعان. 600 ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان الپاۋىت كەشەن مەگاپوليستەگى تۇرمىستىق قالدىقتاردى تۇتاستاي يگەرە الادى دەپ ايتۋعا بولادى. زاۋىت سوڭعى ۇلگىدەگى قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالعان. مۇندا كوبىنە-كوپ قاتتى قالدىقتاردىڭ ىشىنەن تەز ىدىرامايتىن, ياعني قورشاعان ورتاعا ۇلكەن زالال كەلتىرەتىن كومپونەنتتەر سۇرىپتالادى. ناقتىراق ايتقاندا, اينەك, پلاستماسسا, بوتەلكە, تسەللوفان مەن پوليەتيلەن سىندى قوقىس تۇرلەرى پوليگونعا كومىلمەيدى. مۇنداي قالدىقتار ۇزاق ۋاقىت شىرىمەيتىندىكتەن اسا زياندى سانالادى. قالا اۋماعىنداعى 1300 نۇكتەدەن جينالعان قوقىس وسىندا اكەلىنىپ, قايتا كادەگە جاراتىلادى. مامانداردىڭ سوزىنشە, قالادان شىعاتىن تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتار بارلىق كوممۋنالدى قوقىستىڭ 95 پايىزىن قۇرايدى.
– كەشەن ناقتى سىزبا بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. پايدالى شيكىزات الۋ ءۇشىن قوقىس وڭدەلەر الدىندا سۇرىپتالادى. ياعني, قوقىس قۇرامىنداعى ءىرى زاتتار, ءتۇرلى ءتۇستى جانە قارا مەتالدار, اينەك پەن پلاستيكا الىنىپ تاستالادى. قالدىقتىڭ جالپى كولەمىنەن 50 مىڭ تونناعا جۋىق ەكىنشى شيكىزات الۋ جوسپارلانعان. سونىڭ ىشىندە پەت – 31%, كارتون – 24%, تسەللوفان – 8%, اينەك – 29 %, مەتالل – 7 %. بۇل كەشەن قالا ءۇشىن اسا ماڭىزدى, – دەيدى زاۋىت ديرەكتورى دميتري دانيلچەنكو.
راسىندا دامىعان ەلدەردە قالدىقسىز ءونىم ءوندىرۋ ءىسى جۇيەلى جولعا قويىلعان. وزىق تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ, الماتىدا دا بۇل باعىتتاعى باستامالار قارقىندى تۇردە العا جىلجىپ كەلەدى. بۇل رەتتە قىركۇيەك ايىنان باستاپ قالا كوشەلەرىنە قويىلا باستاعان ەلەكتروندى قالدىقتارعا ارنالعان ەكوبوكستاردى ايرىقشا اتاۋعا بولادى. قالاداعى 32 نۇكتەگە ورناتىلعان بۇل جاشىكتەرگە جارامسىز ۇيالى تەلەفوندار مەن زاريادتاۋ قۇرىلعىلارىنان بولەك, ىستەن شىققان ەسكى ماگنيتوفون, تەلەديدار, ەلەكترلى ويىنشىقتار مەن ۇتىك, پلانشەت ءتارىزدى زاتتاردى تاستاۋعا بولادى. ەكولوگ ماماندار مۇنداي قالدىقتاردىڭ بەي-بەرەكەت تاستالۋى قورشاعان ورتا مەن ادام بالاسى ءۇشىن اسا زيان ەكەنىن ايتادى. ونىڭ جەرگە ءسىڭىپ كەتەتىنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. توپىراق ارقىلى سۋعا دا تارالادى. ماسەلەن, تيتتەي باتارەيانىڭ ءبىر داناسىن قاتە پايدالانعان جاعدايدا, 20 تەكشە مەتر توپىراق نەمەسە 400 ليتر اۋىزسۋ ۋلاناتىنىن ءبارىمىز بىلە بەرمەيمىز.
كاسىپورىن باسشىلارى الەمنىڭ 20 قالاسىنا بارىپ, ولاردىڭ وزىق تاجىريبەلەرىمەن تانىسىپ قايتقان. العاشقى كەزدە ءوندىرىس كولەمى 20 پايىزدى عانا قۇراسا, قازىر بۇل كورسەتكىش ەسەلەپ ارتىپ كەلەدى. قالانىڭ يندۋستريالدى ايماعىندا ورىن تەپكەن قۋاتتى كەشەن تەك الماتىلىقتار ءۇشىن ەمەس, جالپى ەلىمىزدەگى ماڭىزدى نىسانداردىڭ ءبىرى دەپ ايتۋعا بولادى. ء«ار ازامات كۇنبە-كۇن تۇرمىس قالدىقتارىن قوقىس جاشىگىنە تاستاماس بۇرىن ونى سۇرىپتاپ, ارناۋلى جاشىكتەرگە جەكەلەي ءبولىپ سالسا تالاي جۇمىس جەڭىلدەر ەدى» دەيدى ماماندار. ەندەشە بۇل قاراپايىم ءىستى ءبارىمىز كۇندەلىكتى ومىردە قاعيداعا اينالدىرساق, قوعام مەن قورشاعان ورتاعا جاساعان از دا بولسا دا قامقورلىعىمىز بولار ەدى.
ارمان وكتيابر,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى