كىرمە سوزدەردى مەڭگەرىپ جازۋدى ەسكەرۋىمىز قاجەت

اتاپ ايتاتىن بولساق, بۇرىنعى كيريلل گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ەملە ەرەجەسىن وقىتۋدا قيىندىق تۋدىرىپ جۇرگەن, قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىنە ساي­كەس كەلمەيتىن تس, شش, يۋ, يا, ە, يو, , جات ارىپتەرىنەن ارىلامىز. پروفەسسور ن. ءۋاليدىڭ ايتۋىنشا, بۇل تاڭبالار اۋەلدە شەتەلدىك سوزدەردى ورىس ءتىلىنىڭ ورفوگرافياسىمەن جازۋ ءۇشىن ارنالعان ەدى. سودان قازاق ءتىلىنىڭ ەملە ەرەجەسى باسقا ءتىلدىڭ ەرەجەسىنە كىرىپتار بولدى. وسىنىڭ سالدارىنان شەت ءتىل سوزدەردى دىبىستىق جاقتان يگەرۋدىڭ مەحانيزمدەرى جۇمىس ىستەمەي قالدى. سوندىقتان لا­تىن نەگىزدى «جاڭا الىپبيگە» كوشۋ­دە­گى باستى ارتىقشىلىعىمىز – قازىرگى كيريلگرافيكالى قازاق الىپبيىندەگى 42 ارىپتەن گورى «جاڭا الىپبيدەگى» 32 لاتىن ءارىپىن مەڭگەرتۋ وڭايىراق بولادى.

بۇگىنگى سوزدىك قورىمىزداعى ورىس سوزدەرىن يگەرۋدىڭ تىلدىك مەحانيزمدەرىمەن تەرەڭىرەك اينالىسىپ جۇرگەن فونەتيست-مامان ا.فازىلجانوۆانىڭ پى­كى­رىنشە, «بىزدە ورىس تىلىنەن الىن­عان, بىراق قازاق تىلىنە قاراي بەيىم­دەل­مەگەن ءبىر توپ سوزدەر بار. ولار ورىس ورفوگرافياسىمەن جازىلادى جانە سولاي ايتىلادى. قازاق مەكتەبىنىڭ وقۋشىسى ورىس ءتىلىنىڭ دە, قازاق ءتىلىنىڭ دە جازىلۋ, ايتىلۋ ەرەجەلەرىن جاتتايدى. مۇنداي جاعداي وزگە تىلدەردە جوق. قازاق ءتىلىنىڭ قورعانىس تەتىكتەرىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن وسىنداي جاعىمسىز ستەرەوتيپتەردەن ادا باسقا ءبىر الفاۆيتكە كوشۋ قاجەت».

ەلباسىمىز «بولاشاققا باع­دار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ما­قالاسىندا «ۇلتتىق كود, ۇلتتىق مادەنيەت ساقتالماسا, ەشقانداي جاڭعىرۋ بولمايدى. ...العا باسۋ ءۇشىن ۇلتتىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولاتىن وتكەننىڭ كەرتارتپا تۇس­تارىنان باس تارتۋ كەرەك» دەپ كور­سەتەدى. ولاي بولاتىن بولسا, لا­تىن گرافيكاسىنا كوشۋدەگى نە­گىزگى ماقساتىمىز – شەت ءتىل سوز­دەردى قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق اۋەزىنە يكەمدەپ جازۋ. 1929 جىل­عى رەفورما بويىنشا ورىس تى­لىنەن ەنگەن زات, بۇيىم اتاۋلارى قازاق ءتىلىنىڭ اۋەزىنە, ۇلتتىق سي­پاتىنا يكەمدەلىپ جازىلعانى بار­شامىزعا بەلگىلى. مىسالى, با­تەڭكە (بوتينكا), ءارتىس (ارتيست), كىر­پىش (كيرپيچ), تۇرمە (تيۋرما), ت.ب. 1940 جىلدان باستاپ كەڭەس­تىك يدەولوگيانىڭ سالدارىنان يگە­رۋدىڭ بۇل مەحانيزمدەرى دە جۇ­مىس ىستەمەي قالعانى دا تۇسىنىكتى. 

ال بۇگىنگى تاڭدا بوگدە ءتىلدىڭ تارتىبىمەن جازىلىپ جۇرگەن سوز­دەردى كۇندەلىكتى وقىپ جۇرگەن گا­زەت-جۋرنال, وقۋلىقتار مەن عىلىمي ەڭبەكتەردەن بايقاۋى­مىزعا بولادى. ياعني, ورىس ءتىلى ار­قىلى ەنگەن شەت ءتىل سوزدەر ورىس ءتىلىنىڭ (دونور ءتىلدىڭ) زاڭ­دى­لىعىمەن جازىلىپ ءجۇر. ياعني, قولدانىس اياسى كەڭ ورىس ءتىلى ءوز ىق­پالىن بەلسەندى جۇرگىزىپ كە­لەدى. مىسالى, كوميسسيا, ديس­سەر­تاتسيا, سترەسس, حوككەي, رەزيدەنتسيا, گاسترول, پارول, پروفەسسور, ت.ب.

وسىنداعى ورىس ءتىلىنىڭ زاڭدى­لىعىمەن تاڭبالانعان گەمينات دىبىستاردى (سس – ءبىر دىبىستىڭ قوسار ورنالاسۋى) ايتىپ تا, جا­زىپ تا ءجۇرمىز. سونداي-اق ورىس تىلىنەن ەنگەن سوزدەردىڭ قۇرا­مىندا (الدىڭعى, ورتاڭعى پوزي­تسيالاردا) كەزدەسەتىن و دىبىستارى دا دونور ءتىلدىڭ تارتىبىمەن تاڭ­بالانادى. مىسالى, كوميس­سيا, كومپانيا, ت.ب. وسى سياقتى سوزدىك قورىمىزعا كۇن ساناپ ەنىپ جاتقان شەت ءتىل سوزدەر­دى لاتىن گرافيكاسىمەن يگە­رۋدىڭ ورفوگرافيالىق, لينگ­ۆوالەۋمەتتىك جانە لينگۆوپ­سي­حو­لوگيالىق تۇرعىدان پروفەسسور ن.ءۋالي, ا.فازىلجانوۆا, ق.كۇ­دە­رينوۆا, ا.الداش, ن.ءامىر­جانوۆا, ت.ب. ورفوگراف-ءتىلتانۋشى ما­مان­دار اينالىسىپ كەلەدى. 2017 جىلى شىققان «جاڭا ۇلتتىق ءالىپ­بي: قازاق جازۋىن جاڭعىرتۋ (عىلىمي-تىلتانىمدىق زەرتتەۋ)» اتتى ۇجىمدىق مونوگرافيادا بۇل ماسەلەنىڭ العىشارتتارى زەرتتەلگەن بولاتىن. عالىمدار قازىرگى شەت ءتىل سوزدەردى يگەرۋدىڭ ءۇش مودەلىن كورسەتىپ وتىر. ولار: ءارىپ مودەل, تىركەس مودەل جانە قوسىمشا مودەل. 

• ءارىپ مودەل: تس, شش, يۋ, يا, ە, يو, , ءتارىزدى ارىپتەردىڭ لاتىن گرافيكاسى بويىنشا يگەرىلۋى. ماسەلەن, جاڭا ەملەدە يو ءارپى و́ ارپىمەن تاڭبالانادى: manو́vr, derıjór, ت.ب. ە ءارپى ە ارپىمەن جازىلادى: element, elevator, ت.ب. ال جىڭىشكەلىك بەلگىسى () بار بۋىنعا جىڭىشكە داۋىستىلاردىڭ ءارپى جازىلادى دا, جىڭىشكەلىك بەلگى () ەسكەرىلمەيدى: gاstról, parو́l, ت.ب. 

• تىركەس مودەل: ست, نت, نگ, ند, نت, مب, مپ, سك, ندر, رد, دج, نح, رح, مف, پت, فر, ستر, تچ, رتس, لس, لك, نك, ست, رك, گس, رگ سياقتى تىر­كەس­تەردىڭ جاڭا ورفوگرافيا بو­­يىنشا يگەرىلۋى. قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىندا وسىنداي تىركەسپەن اياقتالىن شەت ءتىل سوزدەر وتە كوپ. ماسەلەن, پاركينگ, بوۋلينگ, بلانك, حولدينگ, روۋمينگ, سكوتچ, بيلبورد, دوپينگ, پاتەنت, دەۆيدەنت, بيفشتەكس, بوتەكس, وچەرك, ليۋكس, ت.ب. دەگەنمەن جاڭا ەملەدە مۇنداي تىركەستى مو­دەل­دەرمەن اياقتالاتىن سوزدەردىڭ بارلىعى يگەرىلىپ جازىلمايدى, بىراق قوسىمشالار ۇندەسىم زاڭدىلىعىنا سايكەس جالعانادى. ماسەلەن, وچەرك, ليۋكس, ت.ب. 

ال تچ, نگ, ست, ست, زد دىبىس تىركەستەرىمەن اياقتالاتىن شەت ءتىل سوزدەردى يگەرۋدىڭ جاڭا ەملەدە كەلەسىدەي مەحانيزمدەرى كورسەتىلگەن: تچ دىبىستار تىر­كە­سىمەن اياقتالاتىن سوزدەردەگى ت ءارپى ءتۇسىرىلىپ جازىلادى: skoch, skech, mach. ءسوز سوڭىنداعى -نگ ءارىپ تىركەسى Ń ارپىمەن جازىلادى: parkıń, boýlıń. ءسوز اياعىنداعى -Cت, -ست, -زد ءارىپ تىركەسىنىڭ سوڭعىلارى ءتۇسىرىلىپ جازىلادى: ensıklopedıs, poves. 

• قوسىمشا مودەل: -يا, -يزم, -تسيا, -تور, -ي, -كا سياقتى قوسىم­شالاردىڭ جاڭا ورفوگرافيا بو­يىنشا يگەرىلۋى. مۇنداي قاتار­دا­عى سوزدەر تىلىمىزدە بۇرىننان ورنىعىپ قالىپتاسقان. مىسالى, مودەرنيزاتسيا, رەۆوليۋتسيا, كالي, ماگني, ت.ب. وسىنداعى ي مەن كا سياقتى قوسىمشالارعا قاتىستى ەرەجە جاڭا ەملەدە بىلايشا كورىنىس تابادى: ي-مەن اياقتالعان سوزدەردىڭ سوڭىندا ءبىر عانا I ءارپى جازىلادى: kalı, alúmını, natrı, kafeterı, komentarı, realı. شەت ءتىل سوزدەردىڭ سوڭىنداعى ا ءارپى ءسوز ماعىناسىنا اسەر ەتپە­گەن جاعدايدا ءتۇسىرىلىپ جازى­لادى: gazet, mınýt, kapsýl, kardıogram. 

ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراك­تيكالىق ورتالىعىنىڭ ۇيىم­داس­تى­رۋىمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان سىناما ساۋالناما ناتيجەسى مەن كوپشىلىك تالقىلاۋلاردا بۇگىن­گى كيريلل ساناداعى قوعام­نىڭ ورىس ءتىلى ارقىلى ەنگەن شەت ءتىل سوزدەردى ۇلتتىق ايتىلىم نورمالارىنا يگەرۋگە بايلانىستى كوزقاراستارى ارقي­لى ەكەنىن كورسەتتى. تىلدىك ۇجىم ىشىندەگى بەلگىلى ءبىر الەۋ­مەتتىك توپ وكىلدەرىنىڭ شەت ءتىل سوزدەردى جاڭا تۇرپاتتا قول­دا­مايتىنداردىڭ سانى از بولمادى. مۇنىڭ سەبەبى وسى كۇنگە دەيىن ورىس ءتىلىنىڭ ايتىلۋى بويىنشا ايتىپ, جازىلۋى بويىنشا جازىپ جۇرگەن بۇگىنگى قوعامنىڭ تىلدىك ساناسىندا ورىس ءتىلىنىڭ دىبىستىق مودەلى مەن ورفوگرامماسى قالىپتاسىپ كەتكەن. شەت ءتىل سوزدەردى يگەرىپ ايتۋ مەن جازۋ – تىلدىك نورمادان اۋىت­قۋ سياقتى بولىپ كورىنەدى. ءتىپتى ءورىستىلدى ازاماتتار ءۇشىن بۇل كا­­دىمگىدەي پسيحولوگيالىق ديس­كوم­­فورت تۋدىرىپ وتىر. الاي­دا ءوز ەلىمىزدەگى تىلدىك كەڭىس­تىك­تە ورىس تىلدىك سانامەن جۇرە بەر­سەك, ءوزى­مىزدىڭ دىبىستىق قورى­مىز­دىڭ, قالا بەردى سوزدىك قورى­مىز­دىڭ جۇتاڭدانۋىنا اكەپ سو­عا­تى­نى بەلگىلى جايت. سول سە­بەپ­تى, جا­­ھاندانۋ زامانىندا وسىن­­داي تىل­دىك ماسەلەنى الدىن الۋ ءۇشىن ءتىل­شى-مامانداردىڭ جاڭا گرا­­في­كامەن شەت ءتىل سوز­دەردى قا­زاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق اۋە­­زىنە يگە­رۋ­دىڭ مەحانيزمدەرى مەن پري­تسيپ­­تەرىن ەسكەرۋ قاجەت. ياعني, لا­تىن گرافيكاسىنا كوشۋ بارىسىن­دا ءالىپبيىمىز ۇلتتىق, ەملە ەرە­جە­مىز ۇلتتىق بولۋى اسا ماڭىزدى.

اينۇر سەيىتبەكوۆا,

ش. شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق 

عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, 

ۇلتتىق كوميسسيا جانىنداعى ورفوگرافيالىق جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى