الەمدىك جانە جەرگىلىكتى پروبلەمالار ءبىرى جاعادان, ءبىرى ەتەكتەن الىپ تۇرعان قازىرگى كەزەڭدە حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ءوسىرۋ, تۇرمىسىن بايىتۋ وڭاي شارۋا ەمەس... جاقسى تۇرمىس دەگەن نە؟ ول – بارلىق جۇرتتىڭ جاعدايىنىڭ جاقسارۋى – ياعني, قام-مۇڭسىز ءومىر ءسۇرىپ, اۋىرماي-سىرقاماي, الاڭسىز ەڭبەك ەتىپ, بالا-شاعاسىن اسىراپ, وقىتۋى. ال سول تۇرمىس قايتسە جاقسارادى؟
اريفمەتيكالىق قاراپايىم سۇراققا قاراپايىم جاۋاپ بەرسەك, بۇل, ارينە, ەڭ الدىمەن تاپقان تابىسىڭا تىكەلەي بايلانىستى بولماق. نارىق كەڭىردەگىنەن قىسقان تەڭگەمىز قىلعىنعان سايىن, ازىق-ت ۇلىكپەن كۇندەلىكتى تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ باعاسى شارىقتاي تۇسەتىنى انىق. مۇندايدا تاپقان تابىسىڭ بويىن تىكتەپ, الىپ جۇرگەن جالاقىڭنىڭ ءوزى جەرباۋىرلاپ قالماي, ەڭسەسىن كوتەرە بىلسە – اسىعىڭنىڭ الشىسىنان تۇسكەنى ەمەي نەمەنە؟
سوندىقتان دا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاڭا جولداۋىنىڭ القيسساسى حالىق تابىسىنىڭ وسۋىنەن باستالۋىندا ۇلكەن ءمان بار. تۇبىندە امبەگە ورتاق ەڭبەك قوعامىن قۇرۋ ءۇشىن مەملەكەت پەن حالىقتىڭ اراسى مەيلىنشە جاقىنداپ, ەكەۋى تىزە قوسىپ, كۇش بىرىكتىرۋى قاجەت. ول ءۇشىن العاشقى قادام – ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ مولشەرىن الداعى جىلدان ءبىر جارىم ەسە, ياعني 28 مىڭنان 42 مىڭعا وسىرۋدەن باستالعالى وتىر. Cونداي-اق بيۋدجەتتىك مەكەمەلەردە جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسى 35%-عا وسپەك. بۇل دەگەنىمىز بۇكىل ەلىمىزدەگى كۇندەلىكتى جانە ايلىق, جىلدىق تابىستىڭ مولايۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز.
وسىندايدا, تومەن جالاقى الاتىن قىزمەتكەرلەر مەن جۇمىسكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن كوتەرۋ تۋرالى ەلباسى باستاماسىنا الپاۋىت كومپانيالار قالاي قارايدى دەگەن ساۋال سۇرانادى. بۇگىن ەلباسىنىڭ «قولدايدى» دەگەن سەنىمىنە «قولدايمىز» دەپ قوسارلانا جاۋاپ بەرىپ, ەڭبەكاقى كوتەرۋ ماسەلەسىن ەرتەڭ سۋ اياعى قۇردىمعا جىبەرىپ, سوڭىن سيىرقۇيىمشاقتاندىرىپ جىبەرمەس پە ەكەن دەگەن قاۋىپ باسىن قىلتيتادى. سوندىقتان بۇل اسا وزەكتى تاپسىرمانىڭ بۇلجىتپاي, ءمىنسىز ورىندالۋىن ۇكىمەت ءوزى قاداعالاعانى ءجون بولار ەدى.
جولداۋدا ايتىلعان, ىشكى نارىقتى وتاندىق تاۋارلارمەن قامتاماسىز ەتۋ دەگەنىمىز – شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا قاتىستى ءسوز. بۇل سالا ءۇشىن نەگىزگى سوماسى تولەنگەن جاعدايدا قوسىمشا ءوسىم مەن ايىپپۇلدى الىپ تاستاپ, ءىشىنارا «سالىق امنيستياسىن» ەنگىزۋ تۋرالى تاپسىرما كوپ كاسىپكەرگە ۇلكەن جەڭىلدىك اكەلەتىنى بەلگىلى. سونداي-اق جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىن ازىرلەۋمەن اينالىساتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرۋ ماسەلەسى قولعا الىنسا, كەتەۋى كەتە باستاعان عىلىم سالاسىنا دا قان جۇگىرەتىنى انىق.
پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا الداعى جىلى «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ, قابىلداۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەنى زور عانيبەت بولدى. بۇل ۇستازدار ءۇشىن اسا زور قۋانىش. ايلىعى از, ناۋقاندىق جۇمىستاردا ءاردايىم قولبالاعا اينالدىرىلاتىن مۇعالىمدەردىڭ بەدەلىن كوتەرۋ, ابىرويىن ارتتىرۋ ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن كەرەكتى, اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق شەشىم.
ء«بىز گرانتتاردىڭ سانىن كوبەيتتىك, ەندى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كەزەڭى كەلدى», دەلىنگەن جولداۋدا. ءبىلىم سالاسىنداعى بۇل جاۋاپكەرشىلىك – جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, وقۋ بىتىرگەن ستۋدەنتتەردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى, جالاقىسى جوعارى قىزمەتكە ورنالاسۋى.
بولاشاعى بار «7-20-25» باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋى مەن قولجەتىمدىلىگىنەن ءتۇرلى تۇيتكىلدەر تابىلدى. بۇل كەمشىلىكتەر, ەڭ الدىمەن, تاپسىرما ورىنداۋشىلارعا قاتىستى بولىپ شىقتى. ويتكەنى بىرىنشىدەن, ۇسىنىلىپ وتىرعان پاتەرلەر باعاسى تىم قىمبات, ەكىنشىدەن بانكتەر 7 پايىزدىق نەسيەگە كەلىسە بەرمەيدى, ۇشىنشىدەن ءبىر پاتەردىڭ يپوتەكالىق قۇنىن 25 جىل بويى تولەگەن كەزدە ءبىر ەمەس, بىرنەشە پاتەرلىك سوماعا شىعىپ كەتەتىنى انىقتالدى. اسىرەسە العاشقى جارناسىن تولەۋ وڭاي ەمەس. وعان راسىمدەۋ كەزىندەگى بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەردى قوسىڭىز. ءسويتىپ ءۇي-كۇيسىز جۇرگەن جاس وتباسى قولجەتىمدى پاتەردەن ءۇمىت ۇزۋگە ءماجبۇر. سوندىقتان جاڭا جولداۋدا قولعا الىنعان يپوتەكا بويىنشا العاشقى تولەنەتىن 20 پايىزدىق جارنانى جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن سۋبسيديالاۋ ءىسى اسا ماڭىزدى ماسەلە دەپ بىلەمىن. سول ءۇشىن جەرگىلىكتى جانە قالالىق اكىمدىكتەر باسپاناعا ءزارۋ جۇرتقا تۇرعىن ءۇي سەرتيفيكاتتارىن بەرۋ ماسەلەسىن شەشۋى ءتيىس. بۇعان قوسا جالدامالى تۇرعىن ۇيلەر سالۋ ءىسى دە جەدەل قولعا الىنباق. وسى ماسەلەلەردىڭ ءبارى جولداۋدا شەشىلۋ جولدارىمەن قوسا ناقتى كورسەتىلگەن.
جاستار دەمەكشى, ەلباسىمىز ءوز جولداۋىندا الداعى 2019 جىلدى «جاستار جىلى» دەپ جاريالاۋ تۋرالى وتە ورىندى ۇسىنىس ايتتى. بۇل – جاستارعا ارنالىپ ارنايى باعدارلامالار قابىلدانىپ, ۇلكەن قارجىلار ءبولىنىپ, يگىلىكتى ىستەر كوزدەلەدى دەگەن ءسوز. مۇنداي «شۇعا جاۋاتىن» شاپاعاتتان شىعارماشىل جاستار دا قۇر قالمايتىن شىعار. «مەن جاستارعا سەنەمىن!» دەپ ماعجان اقىن جازعانداي, ءبىز ءوز بولاشاعىمىزعا سەنەمىز, بىراق, ولار ءبىزدىڭ سەنىمىمىزدى اقتاۋى ءۇشىن جان-جاقتى جاعداي تۋعىزا ءبىلۋىمىز كەرەك. جاستاردىڭ وقىپ, ماماندىق الۋىنا, لايىقتى جۇمىسقا ورنالاسۋىنا, باسپانالى بولۋىنا قولايلى جاعداي جاساۋ – مىنە, بولاشاققا سالار ناعىز ينۆەستيتسيا وسى دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك!
ەلباسى ءوز جولداۋىندا جالاقى, تابىس ماسەلەسىنەن كەيىن: «مەديتسينالىق قىزمەت سالاسى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك كوڭىل-كۇيىنىڭ اسا ماڭىزدى كومپونەنتى بولىپ سانالادى» دەپ, وسىنداي تاعى ءبىر اسا وزەكتى ماسەلەنىڭ شەشىمىن ۇسىندى. ەلىمىزدە جىل سايىن 35 مىڭ ادام وبىر (راك) اۋرۋىمەن تىركەلەدى ەكەن. ولاردىڭ كوبى جيعان-تەرگەنىن شەتەلدىك ەمحانالاردا ەمدەلۋگە جۇمسايدى. ەگەر وزىق قوندىرعىلارمەن جابدىقتالعان زاماناۋي ەمحانا سالىپ, الەمدىك دارەجەدەگى بىلىكتى دارىگەرلەرمەن قامتاماسىز ەتە بىلسەك, شەتەلگە شابىلماي-اق سول ەمدى ءوز وتانىمىزدا دا الۋعا بولماي ما؟ ەلباسىنىڭ راك اۋرۋلارىن وسى زامانعى ەڭ وزىق, ەڭ ۇزدىك, اسا ەرەكشە ادىستەردىڭ كۇللىسىمەن ەمدەيتىن ۇلتتىق عىلىمي ونكولوگيالىق ورتالىق سالۋ تۋرالى تاپسىرما بەرۋىن سەمەي پوليگونى مەن ارال قاسىرەتىن باستان وتكىزىپ وتىرعان, ەكولوگيالىق زارداپ شەككەن ەلىمىز ءۇشىن اسا قاجەت قادام رەتىندە قۋانىشپەن قابىلدادىم. ويتكەنى, بۇل – حالىقتىڭ كوپتەگەن جىلدار بويى اسىعا كۇتكەن شەشىمى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە قاراستى ۇلتتىق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ديليارا قايداروۆانىڭ ايتۋىنشا, بىزدە امەريكادا, ەۋروپادا, كورەيادا, تۇركيادا وقىپ, ءبىلىم العان, سونداعى ەمحانالاردا جۇمىس ىستەپ, تاجىريبەدەن ءوتىپ كەلگەن دارىگەرلەرىمىز بارشىلىق. ال سول جيناقتالعان ءبىلىم مەن تاجىريبەنى ەلىمىزدىڭ بۇكىل ايماعىندا ىسكە اسىرىپ, ەمگە قولدانۋ وڭاي ەمەس, ول ءۇشىن ارنايى جابدىقتالعان عىلىمي ورتالىق كەرەك. بىزدە جاڭا ونكولوگيالىق ورتالىق قۇرۋدىڭ تۇجىرىمداماسى ءازىر ەكەن. ول بويىنشا, ساۋلەمەن ەمدەۋ, پروتوندى تەراپيا, دياگنوستيكا, يممۋننوەمدەۋ, ت.ب. سياقتى قازىرگى كەزدەگى الەمدەگى ەڭ الدىڭعى قاتارلى, ەڭ ءتيىمدى تاسىلدەرمەن ءوز ەلىمىزدە, ءوز دارىگەرلەرىمىزگە ەمدەلەتىن كۇن جاقىن قالدى. مۇنداعى كوز, ج ۇلىن مەن ميدىڭ قاتەرلى ىسىگىنىڭ بەتىن قايتاراتىن پروتوندى ەمدەۋ ءتاسىلى جانە وتا جاسايتىن كيبەرنەتيكالىق قانداۋىر پوستسوۆەتتىك ەلدەردە ەڭ العاشقى بولىپ قازاقستاندا قولدانىلماق, ال مۇنداي ەم بۇكىل جەر ءجۇزى بويىنشا 57 ورتالىقتا عانا بار كورىنەدى. الداعى جىلى استانا قالاسىندا سالىناتىن ونكولوگيالىق ورتالىقتا جىلىنا 8000 ادام اۋىر سىرقاتىنان تەگىن ەمدەلەتىن بولادى.
جولداۋداعى باعىتتار مەن شەشىمدەردىڭ قاي-قايسىسى دا ەسەپ-قيسابى شىعارىلىپ, ەلەك-ساراپتان وتكىزىلىپ, ناقتى قارجىعا نەگىزدەلگەن, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن جاسالاتىن يگىلىكتى ىستەر بولماق. وسى ەل بولاشاعىنا بولىنەتىن قىرۋار قارجى ەرتەڭ «ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا» جىرىمدالىپ كەتپەس ءۇشىن سەنىم ارتىلعان ورىنداۋشىلارعا ىنساپ كەرەك. قاراپايىم حالىق قولداپ وتىرعان جولداۋدى ەندى, ەڭ باستىسى, قولىندا بيلىگى مەن قارجىسى بار, تۇتقا مەن تىزگىن ۇستاعان, باس كوتەرەر, اتقامىنەر ازاماتتاردىڭ قولداعانى قاجەت. ايتۋمەن ەمەس, ار-ۇياتپەن! قۇر سوزبەن عانا ەمەس, ناقتى ىسپەن! بۇل – سوزدەن ىسكە كوشەتىن كەز كەلگەنىن كورسەتەدى. وسىنى تالاپ ەتۋ كەرەك. ەندەشە, ىسكە – ءسات!
ۇلىقبەك ەسداۋلەت,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى