الەم حالقىنىڭ 10 پروتسەنتىنىڭ بۇيرەگىندە تاس بار. ءبىر قىزىعى, نەسەپ جۇيەسىندە كەزدەسەتىن مۇنداي تاستار كوز تارتارداي ادەمى, ميكرو الەمدەگى مارجان ريفتەرى سەكىلدى. وسى ناۋقاس ءتۇرىن ەمدەۋ مەن دياگنوز قويۋدى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن تاياۋداعى زەرتتەۋ بارىسىندا وسىنداي كۇتپەگەن جاڭالىق اشىلدى.
Scientific Reports جۋرنالىندا جاريالانعان ماقالاعا سۇيەنسەك, بۇيرەك تاسىنىڭ بىركەلكىلىگى جانە ەرىمەيتىندىگى جونىندەگى پىكىر شىندىققا ساي كەلمەيدى. كەرىسىنشە, بۇيرەك تاستارى وتە كىشكەنتاي مارجان ريفتەرى نەمەسە اكتاس قۇرىلىمىنا ۇقسايدى. قاتپارلانعان كۇردەلى تاستار ۋاقىت وتە جينالىپ, قايتا ەرىپ وتىرادى.
«دارىگەرلەر ۇسقىنسىز, قىزىقسىز كەسەكتى تاۋىپ, وعان ءمان بەرمەگەن كەزدە, ولار ەڭ قۇندى دەرەكتەر كىتابى – بۇيرەك پسيحولوگياسىنىڭ قاتپارلى تاريحىنىڭ ءار مينۋتىن لاقتىرىپ تاستايدى», دەيدى جوبانى باسقاراتىن بريۋس فاۋك. ول – يللينويس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەولوگيا جانە ميكروبيولوگيا پروفەسسورى.
«بۇيرەك تاستارىن مۇقيات ءبولىپ قاراعاندا, ولاردىڭ كەيبىرى راسىندا ادەمى ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. ولار جەوداعا, اعاشتاعى ساقيناعا ۇقسايدى. كەيبىرى قابىرعاعا ءىلىپ قوياتىن ءتۇرلى زات سەكىلدى. سوندىقتان زەرتتەۋ – وتە قىزىق ءارى جاڭا سالا», دەيدى دوكتور برايان ماتلاگا. ول مەريلەندتەگى دجونس حوپكينس اۋرۋحاناسىندا ۋرولوگ جانە بۇيرەك تاسىن الۋمەن اينالىساتىن حيرۋرگ.
دوكتور فاۋكتىڭ زەرتتەۋ جۇمىسى ونى يەللوۋستون ۇلتتىق ساياباعى (اقش) جانە اۋسترالياداعى ۇلكەن توسقاۋىلدى ريفىنە جەتەلەپ اكەلدى. ول بۇيرەكتەگى تاستار مەن مارجاننىڭ سۇيەگى, ىستىق بۇلاق تراۆەرتينى, ءتىپتى جەر قاباتىنىڭ استىندا جاتقان مۇناي مەن گاز اراسىنداعى بايلانىستى بايقادى. ءتىرى اعزالار, سۋ جانە مينەرالدىڭ قالىپتاسۋى ورتاق ەكەن.
«يەللوۋستون ۇلتتىق ساياباعى بۇلاقتارىنان شىعاتىن سۋ ىستىق ءارى تۇزدى. ياعني, تەڭىز سۋى جانە نەسەپ سەكىلدى», دەيدى ول. بۇلاق سۋى كۇردەلى تاستاردى قالىپتاستىرادى. دوكتور فاۋكتىڭ ايتۋىنشا, ولار بۇيرەك تاستارىنا قاتتى ۇقساس.
دوكتور فاۋك جانە ونىڭ ارىپتەستەرى 6 ناۋقاستان الىنعان 50-دەن استام بۇيرەك تاستارى بولشەكتەرىن ءتۇرلى جارىق جانە ەلەكترون ميكروسكوپتارى ارقىلى زەرتتەدى. ولار ورگانيكالىق زاتتار مەن كالتسي كريستالدارىن ۋلتراكۇلگىن ساۋلەلەر ارقىلى انىقتادى. مۇنداي ساۋلەلەردىڭ جيىلىگى كەيبىر مينەرالداردى جارقىراتادى.
Airyscan super-resolution microscopy دەپ اتالاتىن جوعارى ساپالى ءتاسىل ارقىلى بۇيرەك تاستارىنداعى ورگانيكالىق زاتتار مەن كريستال قاتپارلارى ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەتكە ءتۇسىرىلدى. دوكتور فاۋكتىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ ءپىشىنى ءارتۇرلى: جىرىقتارمەن, ۇشبۇرىشتارمەن جانە باسقا دا گەومەتريالىق فيگۋرالارمەن ايشىقتالعان. تاستارداعى بۇزىلۋ ىزدەرى سونداعى ماتەريالداردىڭ باسىم بولىگى ۋاقىت وتە جويىلىپ, قايتا ءتۇزىلىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.
دارىگەرلەر ناۋقاسقا جۇرگىزىلەتىن ەمدى ونىڭ نەسەپ اناليزىنە قاراپ بەلگىلەيدى. «قازىر تاستاردىڭ نەلىكتەن وسەتىنىن بىلەمىز. ەندىگى ماسەلە وسى پروتسەستى كەرى اينالدىرۋعا, ياعني تاستاردى ەرىتۋدىڭ جولىن انىقتاۋدا جاتىر», دەيدى دوكتور ماتلاگا.
زەرتتەۋ جۇمىسى ءتۇرى گيپوتەزالار جاساعان گەولوگتارعا ارنالعان. اسىرەسە ول 1667 جىلى قاتپارلانعان تاستار تاريحي دەرەكتەردىڭ جىلناماسىن كورسەتەتىنىن ۇسىنعان دانيالىق اناتوم نيكولاس ستەنونىڭ قۇرمەتىنە جۇرگىزىلگەن ء(بىر قىزىعى, ول بۇيرەك تاستارى اۋرۋىنان قايتىس بولدى).
© 2018 The New York Times News Service
ماقالانى اۋدارعان اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»