ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» اتتى كەزەكتى جولداۋىندا قامتىلعان وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ارقايسىسى قوعامىمىز ءۇشىن زور ماڭىزعا يە. ويتكەنى بۇل ستراتەگيالىق قۇجاتتا بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرىپ, تۇرمىسىن جاقسارتا تۇسۋگە باسىمدىق بەرىلۋمەن قاتار, قوعامداعى قۇقىقتىق قاتىناستار سالاسىنداعى بىرقاتار تۇيتكىلدەردى وڭتايلى شەشۋدىڭ جولدارى ناقتى كورسەتىلدى.
جولداۋدا حالىقتىڭ جايلى ءارى قاۋىپسىز ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق تۇرعىنداردىڭ قۇقىعىن ساقتاۋ ءارى قورعاۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالاردى قولعا الۋدىڭ ماڭىزدىلىعى باستى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە اتالدى. بۇل تۇرعىدا وسى ستراتەگيالىق قۇجاتتا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا ساپالى, سىندارلى وزگەرىستەردىڭ قاجەتتىگى ورىندى قوزعالدى.
«قاۋىپسىزدىك تۇرمىس ساپاسىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ سانالادى. ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قىلمىسپەن كۇرەستە «الدىڭعى شەپتە» جۇرەدى, كوبىنە ءوز باسىن قاتەرگە تىگىپ, ازاماتتاردى قورعايدى. سونىمەن قاتار قوعام قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ, ەڭ الدىمەن, پوليتسيا جۇمىسىنىڭ تۇبەگەيلى جاقسارۋىن كۇتىپ وتىر», دەگەن ەلباسى ۇكىمەتكە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىمەن بىرلەسىپ, «ىشكى ىستەر ورگاندارىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى جول كارتاسىن» قابىلداۋدى تاپسىرىپ, بۇل باعىتتاعى ءتيىستى جۇمىستار 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قولعا الىنۋى قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. ناقتىلاي ايقاندا, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ شتاتتىق سانىن وڭتايلاندىرۋ, پوليتسيانى وزىنە تيەسىلى ەمەس فۋنكتسيالاردان ارىلتۋ, ۇنەمدەلگەن قاراجاتتى پوليتسەيلەردىڭ جالاقىسىن كوبەيتۋگە, ولاردىڭ تۇرعىن ءۇي جانە وزگە دە الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتاۋ, پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ جاڭا ستاندارتىن بەكىتۋ, مامانداردى دايارلاۋ مەن ىرىكتەۋ جۇيەسىن وزگەرتۋ, سونداي-اق ىشكى ىستەر ورگاندارى جانىندا حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنىڭ قاعيداتى بويىنشا ازاماتتاردى قابىلداۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ سىندى بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەر ءوز شەشىمىن تاباتىن بولادى. وسى رەتتە جولداۋداعى پوليتسيا قىزمەتىنە قاتىستى باستامالارعا كوپشىلىك قاۋىم, سونداي-اق سالا ماماندارى زور ىقىلاس تانىتىپ وتىرعانى بايقالادى.
«ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان كەزەكتى جولداۋىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. الداعى ۋاقىتتا قابىلداناتىن ««ىشكى ىستەر ورگاندارىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى جول كارتاسى»» ءبىزدىڭ سالاعا ۇلكەن سەرپىلىس اكەلەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. سونىمەن قاتار پوليتسيانى وزىنە تيەسىلى ەمەس فۋنكتسيالاردان ارىلتۋ شاراسى ءوز كەزەگىندە پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ەكىنشىدەن, ولاردىڭ تۇرعىن ءۇي جانە وزگە دە الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە جول اشىلادى. بۇدان بۇرىن دا الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە ءتيىستى نازار اۋدارىلىپ كەلگەن. دەگەنمەن, جولداۋدا قوزعالعان ماسەلەلەردىڭ ءجونى بولەك. ەندى اتالعان جاعداياتتارعا ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە نازار اۋدارىلاتىن بولعاندىقتان, قىلمىسپەن كۇرەستە الدىنعى شەپتە جۇرەتىن پوليتسەيلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى تاعى ءبىر ساتى جوعارىلايتىن بولادى. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى ءوسىپ, الەۋمەتتىك جاعدايى جوعارىلاعان سوڭ, ولاردىڭ اراسىندا جەمقورلىق جويىلادى, حالىقتىڭ قۇقىعىن قورعاۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ باعىتىنداعى جۇمىس ساپاسى دا كوتەرىلەدى. وسىنداي جاڭا ۇمىتتەر سىيلاعان بيىلعى جولداۋ بىزگە وسىنىسىمەن قۇندى», دەيدى ءىىم كادر جۇمىسى دەپارتامەنتى قىزمەتتى وتكەرۋدى ۇيىمداستىرۋ باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, پوليتسيا پولكوۆنيگى قايرات جاحين.
سونىمەن قاتار كوپتەگەن ازامات پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبارىن قايتا اتتەستاتتاۋدان وتكىزۋ, ولاردىڭ اراسىنداعى ۇزدىكتەردى عانا قىزمەتىندە قالدىرۋ, حالىقپەن جۇمىس ىستەۋدىڭ جاڭا زاماناۋي تاسىلدەرىن ەنگىزۋ, پوليتسيا قىزمەتىن باعالاۋدىڭ كريتەريلەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ سەكىلدى شارالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلاتىنىن دۇرىس قادام رەتىندە قابىلداۋدا.
تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت, جولداۋدا ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن ساقتاۋ, قورعاۋ ىسىندە سوت جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرى دە تىڭعىلىقتى ءتۇسىندىرىلدى. «سوڭعى جىلدارى كوپ جۇمىس اتقارىلدى, دەگەنمەن, باستى مىندەت – سوتتارعا دەگەن سەنىمنىڭ جوعارى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ شەشىمىن تاپپاي وتىر. سونىمەن قاتار قۇقىق ۇستەمدىگى – ءبىزدىڭ رەفورمالارىمىزدىڭ تابىستى بولۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورى», دەگەن مەملەكەت باسشىسى سوت جۇمىسىنىڭ زاماناۋي فورماتتارىن جانە وزىق ەلەكتروندى سەرۆيستەر ەنگىزۋدى جالعاستىرۋ, ۋاقىت پەن رەسۋرستاردىڭ ورىنسىز شىعىنىن تالاپ ەتەتىن ارتىق سوت راسىمدەرىن قىسقارۋ قاجەتتىگىنە ەكپىن بەردى. بۇدان بولەك, ەلباسى سوت جۇيەسىنىڭ ساپالى دامۋىنا جانە كادرلاردى جاڭارتۋ, ۇزدىك زاڭگەرلەردى سۋديا بولۋعا ۇمتىلاتىنداي جاعداي جاساۋ ىسىنە نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى. سونداي-اق پرەزيدەنت بيزنەس پەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار اراسىنداعى سوت ارقىلى شەشىلەتىن داۋ-دامايدى قاراۋ كەزىندە تۇسىنىكتى ءارى بولجامدى سوت تاجىريبەسىنە سۇيەنۋ, سۋديالارعا زاڭسىز ىقپال ەتۋ مۇمكىندىكتەرىن جويۋ قاجەتتىگىن ايتا كەلىپ, ءتيىستى ورىندارعا جىل سوڭىنا دەيىن ناقتى شارالار كەشەنىن ازىرلەۋدى مىندەتتەدى.
نەگىزگى كۇش – ءتيىمدى مەملەكەتتىك اپپاراتتۇراقتىلىق پەن ورنىقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋدە, رەفورمالاردى ناتيجەلى جۇزەگە اسىرۋدا ءتيىمدى مەملەكەتتىك اپپارات شەشۋشى ءرول اتقاراتىنى بەلگىلى. بۇل ورايدا كەزىندە «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا نەگىزگى مىندەتتەر كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان بولاتىن. دەسەك تە, ەلباسى جولداۋىندا اتالعان سالاعا قاتىستى اتقارىلۋى ءتيىس شارالار تەرەڭ تالدانىپ, جاڭا سيپاتتا قايتا پىسىقتالدى. ناقتىلاي ايتقاندا, جولداۋدا مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن تۇبەگەيلى ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى الشاقتىقتى قىسقارتۋعا ءتيىستى ەكەنى كورسەتىلدى. بۇل جەردە تۇراقتى كەرى بايلانىس ورناتۋ, مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ناقتى شارالارى مەن ناتيجەلەرىن جۇرتشىلىققا ءتۇسىندىرۋ ءىسى تىڭعىلىقتى جۇزەگە اسىرىلۋى قاجەتتىگى ايتىلىپ تۇر.
ەلباسى وسى سالاعا قاتىستى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە قاراعاندا, ءتيىمسىز شىعىنداردى وڭتايلاندىرۋ جانە باسشىلىق قۇرامىن قىسقارتۋ ەسەبىنەن تومەنگى جانە ورتا بۋىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسى 2-2,5 ەسە وسكەن. مامانداردىڭ جۇمىستان كەتۋى قىسقارىپ, بىلىكتىلىگى جوعارى كادرلاردىڭ جەكە سەكتوردان مەملەكەتتىك قىزمەتكە كەلۋى 3 ەسە ارتقان. ماسەلەن, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىندە ورتالىق اپپاراتقا ارنالعان كونكۋرس ءبىر ورىنعا 28 ادامعا دەيىن, ال وڭىرلىك قۇرىلىمداردا ءبىر ورىنعا 60 ادامعا دەيىن وسكەنىن كورسەتكەن. ال قازىر ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمدىگىندەگى 1 بوس ورىنعا 16, ادىلەت مينيسترلىگىندە ورتا ەسەپپەن 13 ادام ۇمىتكەر بولىپ وتىر.
سونىمەن قاتار ەلباسى ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ جاڭا مودەلىنە كوشۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارىنا «بيۋدجەتتىك-كادرلىق مانەۆردى» جۇزەگە اسىرۋعا قۇقىق بەرىلگەنىن, ولار ۇنەمدەلگەن قارجى ەسەبىنەن قىزمەتشىلەردىڭ جالاقىسىن كوبەيتۋگە مۇمكىندىگىن العانىن ايتا كەلىپ, بۇگىندە كوپتەگەن مەملەكەتتىك ورگاندار جاڭا مودەلگە كوشۋدى قالاپ وتىرعانىنا توقتالدى.
وزىق تاجىريبەلەر قولدانىلادىقوعامىمىزداعى كەيبىر كەلەڭسىز كورىنىستەردىڭ تۋىنداۋىنا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. بۇل ءوز كەزەگىندە حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىنە جاعىمسىز اسەر ەتەتىنى انىق. وسى ءبىر كەسىرلى ءۇردىس مەملەكەتتىك قىزمەت, جەر قاتىناستارى, قۇرىلىس, كاسىپكەرلىك سالالارىندا ءجيى كورىنىس بەرەدى. سوندىقتان دا پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا اتالعان ماسەلەگە ايرىقشا ءمان بەرە كەلىپ, قولعا الىنۋى ءتيىس شارالار تىزبەگىن اتاپ كورسەتتى.
«كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەر اياسىندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ تۇرعىندارمەن تىكەلەي قارىم-قاتىناسىن ازايتۋعا قول جەتكىزگەن ءجون. جەر قاتىناستارى مەن قۇرىلىس سالاسىنداعى بيۋروكراتتىق راسىمدەر جۇرتشىلىقتى مازالايتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. بۇل سالادا اشىقتىق جوق, حالىق پەن بيزنەس اقپاراتقا تولىق قول جەتكىزە الماي وتىر. جەر قورى مەن جىلجىمايتىن م ۇلىك نىساندارى تۋرالى مالىمەتتەردىڭ بىرىڭعاي اقپاراتتىق بازاسىن جاساۋدى تاپسىرامىن. وسى ماسەلە بويىنشا ءتارتىپ ورناتىپ, جەردى ناقتى ينۆەستورلارعا بەرۋ كەرەك!» دەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۇرتشىلىق پەن بيزنەس قاۋىمداستىعىنىڭ نارازىلىعىن تۋعىزاتىن باسقا دا باعىتتار بويىنشا ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزۋ كەرەكتىگىنە, 2019 جىلى كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ 80 پروتسەنتى, ال 2020 جىلى كەمىندە 90 پروتسەنتى ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرىلۋگە ءتيىس ەكەنىنە نازار اۋداردى. پرەزيدەنتتىڭ سوزىنە قاراعاندا, «مەملەكەتتىك كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر تۋرالى» زاڭدى جەدەل جاڭارتۋ, قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەر سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان جاعدايدا ءبىرىنشى باسشىلاردىڭ جەكە تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ قاجەت.
ەلباسى ءوز جولداۋى ارقىلى ۇكىمەت پەن بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندارعا فورماليزم مەن بيۋروكراتيانى ازايتۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتكەنى دە حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى دەپ ويلايمىز.
قورىتا ايتقاندا, بۇل كەزەكتى جولداۋ ەلىمىزدىڭ ۋاقىت تالابىنا ساي دامۋىنا جول اشىپ قانا قويماي, اتقارۋشى بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى بايلانىستى, ءوزارا سەنىمدى ودان ءارى نىعايتا ءتۇسۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى. ال حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىنىڭ ارتۋى قوعامىمىزداعى ورتاق پروبلەمالاردىڭ ەڭسەرىلگەنىن بىلدىرەدى.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»