تۇركى الەمىنە قىزىعۋشىلىق تولاستامايدى

2014 جىلدان بەرى ءداستۇرلى ۇيىمداستىرىلىپ كەلە جاتقان سيمپوزيۋمنىڭ ماقساتى – الەمدەگى عىلىم, ءبىلىم سالاسىندا تۇركى الەمىنە قاتىستى زەرتتەۋ جاساپ جۇرگەن عالىمداردىڭ باسىن قوسىپ, عىلىمي باعىتتا پىكىر الماسۋ, عىلىم جەتىستىكتەرىن تالقىلاۋ, جاڭا عىلىمي زەرتتەۋلەرگە جول اشىپ, تۇركى الەمى ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ كەڭەيۋىنە ىقپال جاساۋ. ەۋرازيا جاعراپياسىنداعى تۇركى حالىقتارى قازاقستاندى اتا جۇرتى رەتىندە قابىلداۋدى, تاريحي  ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ ساقتالۋىن, زاماناۋي عىلىمي ادىستەردىڭ دامۋىن جانە قولدانۋىن ماقسات تۇتسا, بەسىنشى حالىقارالىق تۇركى الەمى زەرتتەۋلەرىنىڭ سيمپوزيۋىمى دا وسى ميسسياعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. بۇل مارتەبەلى ءىس-شارا ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارى ءۇشىن الەمدە بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىقتى قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيتىن ورتاق مۇددە.

عىلىم مەن ونەردىڭ ورداسى, تاربيە مەن ءتالىمنىڭ قاراشاڭىراعى قازاق قىزدار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور گاۋھار الدابەرگەنوۆا الدىمەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ, الىس-جاقىننان كەلگەن قوناقتاردى سيمپوزيۋمنىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتادى. «التاي مەن انادولىنىڭ اراسىنداعى كەڭ بايتاق ايماق – ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ تۇتاس قاستەرلى قونىسى, قاسيەتتى مەكەنى. قانشاما داۋىرلەر الماسىپ, مىڭجىلدىقتار وتسە دە, كوكبورىنىڭ رۋحى كوشپەي, بابادان بالاعا قالعان كۇلتەگىننىڭ وسيەتى سانادان وشپەي كەلە جاتىر. تاعىلىم الارلىقتاي داستۇرگە اينالعان جيىن تۇركىتىلدەس ەلدەر مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ, ءتىلى مەن تاريحىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋدى كوزدەيدى. بۇل تۇركى وركەنيەتىنىڭ دامۋىنا, داۋىرلەر جالعاستىعىنا التىن ارقاۋ بولادى دەپ سەنەمىز» دەپ سيمپوزيۋم جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەدى.

سيمپوزيۋم سالتاناتتى تۇردە اشىلعان سوڭ عىلىمي باسقوسۋعا جينالعاندار ۋنيۆەرسيتەتتەگى «لاتىن ءالىپبيى ورتالىعىنىڭ» جۇمىسىمەن تانىسىپ, «ArtDara» گالەرەياسىن, «اقتۇمار» مۇراجايىن تاماشالاپ, ء«تۇبى ءبىر تۇركىمىز» بەينەبايانىن كوردى. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ە.ساعاديەۆتىڭ سيمپوزيۋم قاتىسۋشىلارىنا جولداعان قۇتتىقتاۋى وقىلدى.

سيمپوزيۋم تۇركى حالىقتارىنىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعىنىڭ نىعايا تۇسۋىنە, الەمدىك دەڭگەيدە قولدانىلاتىن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە جاڭاشا باعىت بەرەدى. وسى ورايدا تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ عالىمدارىنا ارتىلار ءۇمىت پەن سەنىم زور. بۇگىنگىدەي ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ قارقىندى دامۋى كەزەڭىندە وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردىڭ عىلىمي بايلانىسىن ارتتىرۋ باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەر قاتارىنا اپارار باستى باسپالداق. حالىقارالىق تۇركى الەمى زەرتتەۋلەر سيمپوزيۋمى بۇل تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق قۇندىلىقتارىن تالقىلاۋ, بىرلەسكەن شەشىمدەردى ازىرلەۋ, بىرلەسكەن جوبالار دايىنداۋ, ورتاق ساياساتتى انىقتاۋ جانە ەڭ باستىسى, جالپى سانا قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان عىلىمي ءىس-شارا بولعاندىقتان, سيمپوزيۋمدا ايتىلعان وي مازمۇنى نەگىزىنەن وسى ءتۇيىن توڭىرەگىندە توعىسىپ جاتتى. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالىنىڭ بايانداماسىندا مىڭ جىلدان بەرى تۇركى الەمىن ءتۇرلى قىرىنان زەرتتەپ كەلە جاتقان  قىزىعۋشىلىقتىڭ تولاستامايتىنى تۋرالى ايتىلا كەلىپ, ءوزىن ىرگەلى عىلىمي-گۋمانيتارلىق ورتالىق رەتىندە تانىتا بىلگەن تۇركى اكادەمياسى اتقارعان اۋقىمدى جۇمىستاردى اتاپ ءوتتى. مىسالى, سوڭعى ەكى جىلدىڭ وزىندە شەتەلدىك عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن تۇركولوگيا, التايستيكا, مونگوليستيكا باعىتتارىندا كوپتەگەن ىرگەلى عىلىمي جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ, 40 حالىقارالىق كونفەرەنتسيا مەن فورۋم, 30 سەمينار مەن دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىلعان. سونداي-اق, اكادەميا باسشىسى تۇركىتەلدەس ەلدەردەگى ارىپتەستەرىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان «تۇركى الەمىندەگى 100 جاڭا ەسىم» جانە «تۇركى الەمىنىڭ كيەلى جەرلەرى» جوبالارى اياسىندا بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە شاقىردى.

سيمپوزيۋمدا «جاھاندانۋ ۇدەرىسىندەگى تۇركى جۇرتىنىڭ دامۋى ءۇشىن نە ىستەلۋ كەرەك جانە وعان كەدەرگى بولاتىن قانداي سەبەپتەر بار؟» دەگەن ماڭىزدى ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگەن ومەر حاليسدەمير ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى مۋحسين كارمەننىڭ ويى تولىمدى شىقتى. «تۇركى الەمىن زەرتتەۋ – بۇل رۋحاني برەند» دەيدى تۇرىك عالىمى. «جاھاندىق كۇرەستىڭ ورتاسىندا تۇرعان تۇركى حالىقتارىنىڭ مۇددەلەرىن ورتاقتاستىرۋ ارقىلى بىرلىگى مەن تىنىشتىعىن ساقتاپ, ىنتىماقتاستىعىن ءارتاراپتاندىرا وتىرىپ نىعايۋىن, تاريحتاعى تۇركى حالىقتارىنا جاسالعان ز ۇلىمدىقتىڭ, قىرعىن مەن مادەني گەنوتسيدتەردى پايدالانباۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. مىڭ پىكىردەن گورى ورتاقتاسىپ شەشكەن ءبىر پىكىر ارتىق. اقپارات تۋدىراتىن, سول تۋدىرعان اقپاراتتى ونىمگە اينالدىرا بىلەتىن, جاھاندىق ءبىر كۇشكە يە بولا الاتىن بەلسەندى كۇشكە اينالۋ ءۇشىن ۇمتىلۋدامىز. ماقساتتى جۇمىس, ساياسي شەشىمدەر, ساياسي شەشىم ۇستىندە ماڭىزدى قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرۋ قاجەت», دەدى ول.

1990 جىلداردىڭ باسىنان باستاپ-اق ەڭ جوعارى ساياسي ۋاعدالاستىقتار نەگىزىندە تۇركى الەمىنىڭ عالىمدارى العاشقى قادامدارىن انىقتادى. ونىڭ العاشقى ناتيجەسى رەتىندە تۇركى كەڭەسى مەن تۇركى اكادەمياسى قۇرىلىپ, تۇركى حالىقارالىق ۇيىمدارىنا جول كورسەتەتىن, باعىت بەرەتىن دە عالىمدار بولدى. بۇل جىلداردا تۇركىمەنستان, ءازىربايجان, وزبەكستان ءبىرىنشى بولىپ لاتىن الىپبيىنە كوشتى. قازاق ەلىنىڭ دە وسى باعىتتا جاساپ جاتقان قادامى مەن ەڭبەگى ەرەن. قازاقستاننىڭ قازاق ءتىلىن جوعارى دارەجەدە تانىتاتىن لاتىن ءالىپبيىن قابىلداۋى بولاشاقتا تۇركى الەمى بىرلىگى ءۇشىن جاساعان ەڭ ماڭىزدى قادامى. تۇركى ەلدەرى عالىمدارى وسى سيمپوزيۋمدا قازاقستان ءتىل ءبىلىمى عالىمدارىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ تاجىريبەسىمەن كەڭىرەك تانىستىراتىن بولادى. ءۇش كۇنگە جوسپارلانعان سيمپوزيۋمدا «جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتى فيلولوگ مامان دايارلاۋدىڭ قازاقستاندىق جانە الەم تاجىريبەسى», «رۋحاني جاڭعىرۋ: ادەبيەت ارقىلى ۇلتتىق سانانى كەمەلدەندىرۋ», «جاھاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى: الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق پاندەردى جاڭاشا وقىتۋ ادىستەمەسى», «تۇركى قاۋىمى: تاريحى مەن مادەنيەتى», «قازىرگى زامانداعى ءبىلىم بەرۋ ءۇردىسىنىڭ ۇلتتىق جانە حالىقارالىق دامۋ تەندەنتسياسى» باعىتتارى بويىنشا سەكتسيا جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. جيىندا قازاقستانداعى تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ باس كونسۋلى كاگان يىلماز, باكۋ ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى نازىم حيۋسەينلي, تۇركىتىلدەس ەلدەر زيالىلارى وداعىنىڭ توراعاسى, اقىن مۇحتار شاحانوۆ ءسوز الىپ, تۇركى ەلدەرىنىڭ كەلەشەكتە ءالى دە بولسا ءبىر-ءبىرىن جاقىنىراق تانىپ, ءوزارا ىنتىماقتاستىق ءۇشىن اتقاراتىن ورتاق جۇمىستار تۋرالى ويلارىمەن ءبولىستى. تۇركى الەمىنە شامشىراق بولۋ ءۇشىن جۇمىلا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن باۋىرلاس حالىقتاردىڭ بارشاسى بەسىنشى سيمپوزيۋمدا دا تىڭ ۇسىنىس, قۇندى پىكىر مەن جاڭا عىلىمي تۇجىرىمدامالار جاسالاتىنىنا سەنىم ءبىلدىرىپ, سەكتسيا جۇمىستارىن باستاۋعا كىرىسىپ كەتتى.   

ايگۇل احانبايقىزى,

«ەگەمەن قازاقستان»

الماتى