ەلباسى قويعان مىندەتتەردى ورىنداۋعا الەۋەتىمىز جەتەدى - جەڭىس قاسىمبەك

– جەڭىس ماحمۇت ۇلى, مەملە­كەت باسشىسى 5 قازانداعى جول­داۋىندا «نۇرلى جەر» باعدار­لاماسىنىڭ تابىستى ىسكە اسىپ جاتقانىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. الدىمەن باعدارلامانىڭ ناتيجەلەرىنە توقتالىپ وتسەڭىز. قانداي جەتىستىكتەر بار؟

– مەملەكەت باسشىسى كۇنى كەشە عانا حالىققا جولداۋىندا  «نۇرلى جەر» مەملەكەت­تىك باع­دارلاماسى مەن «7-20-25» باعدار­لاماسىن ودان ءارى وزەك­تەن­دىرىپ, جالعاستىرۋ جونىندە تاپسىرمالار بەردى. ارينە وعان نەگىز بار. وزدەرىڭىز جاقسى بىلە­سىزدەر, اسىرەسە قالالىق جەرلەر­دە ازاماتتارىمىزدى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ – ۇلكەن ما­سەلەلەردىڭ ءبىرى. جىلدان-جىل­عا حالىق سانى دا ءوسىپ كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە قالالارعا كوشىپ كە­لۋ­­شى­ل­ەر دە كوپ. سول سەبەپتى باس­­پا­نا­عا دەگەن قاجەتتىلىك تە ارتا تۇسۋدە. سوندىقتان قازاق­ستان­­دىق­­تار­دى قولجەتىمدى تۇر­عىن ۇيمەن قام­تاماسىز ەتۋگە ايرىق­­شا نازار اۋدارىلىپ, وسى ماسەلە­لەر­دى شەشۋ جۇيەلى تۇردە قولعا الىندى.

ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ءتۇر­لى دەڭگەيدەگى تابىسى بار بار­لىق قازاقستاندىقتىڭ تۇرعىن ۇيگە قولجەتىمدىلىگىن قامتا­ما­سىز ەتۋ ءۇشىن «نۇرلى جەر» مەملە­كەتتىك باعدارلاماسى جۇزەگە اسى­رى­لۋدا جانە جاڭادان «7-20-25» يپوتەكالىق باعدارلا­ماسى ىسكە قوسىلدى. وسى باعدار­لامالاردى ءساتتى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى باسپاناعا مۇقتاج وت­باسىلاردىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە بولادى. بيىلعى 8 ايدىڭ وزىندە 7,7 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. بىلايشا ايتقاندا, رەسپۋبليكا بويىنشا بارلىعى 67 مىڭنان استام باسپانا تاپسىرىلعان, ونىڭ ىشىندە 27 مىڭعا جۋىق جەكە ءۇي بار. بىلتىر ءبىز 11,2 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىپ, رەكوردتىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزگەن ەدىك. بيىل سول رەكوردتى جاڭارتاتىن سياقتىمىز. ياعني, جىل سوڭىنا دەيىن 12 ملن شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي سالۋ كوزدەلىپ وتىر. 

– مەملەكەت باسشىسى 5 قا­زان­­داعى جولداۋىندا حالىق­تىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدان ءالسىز توپ­­تارى ءۇشىن ءىرى قالا­لاردا جال­­دامالى تۇرعىن ءۇي قۇرىلى­سىن­ ۇلعايتۋ قاجەت دەدى. وسى با­­عىت­­­­­تاعى جۇمىستىڭ اياق الىسى قالاي؟

– ءيا, ەلباسى قوعامىمىزدا­عى باسپانا ساتىپ الۋعا مۇم­كىن­دىكتەرى جوق ازاماتتاردى قول­داۋدى, ولاردىڭ جالعا بەرىلەتىن باسپانامەن قامتاماسىز ەتىلۋىن تاپسىرىپ وتىر. «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىنىڭ ءبىرىنشى باعى­تى وسى ماسەلەگە ارنالعان. ياعني, ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز جالعا بە­رىلەتىن تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسى. بۇل باعىت بويىنشا اكىم­دىكتەردە كەزەكتە تۇرعان الەۋمەت­تىك جا­عىنان ءالسىز, پاتەر ساتىپ الۋعا مۇمكىندىگى جوق ادامدار باسپانا­مەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ولارعا ارنالىپ جىل سايىن شامامەن 3 مىڭ پاتەر سالىنادى, بۇل – تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋگە ۇلكەن قولداۋ. اتالعان باسپانالار تەگىن, ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز بەرىلەدى. مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا وسى باعىتتى ودان ءارى جەتىلدىرۋ كەرەكتىگىن ايتتى. 

«نۇرلى جەر» باعدارلاماسى­نىڭ ىسكە اسىرىلىپ كەلە جات­قا­نى­نا 2 جىل بولدى. وسى ارا­لىق­­تا 3,5 مىڭنان استام پاتەر سا­لىندى. جىل سوڭىنا دەيىن بۇل كورسەتكىشتى 6182-گە جەتكىزۋ جوس­پارلانعان. مۇنداي الەۋمەت­تىك تۇرعىن ءۇيدىڭ 1 شارشى مەترىن جالداۋ تولەماقىسى شامامەن 100 تەڭگەنى قۇرايدى. مىسا­لى, اۋماعى 50 شارشى مەتردى قۇ­راي­تىن 2 بولمەلى پاتەردى جالداۋ تولەمى ايىنا 5 مىڭ تەڭگە عانا. وسى شارالار ارقىلى 250 مىڭ­نان استام وتباسىنىڭ تۇرعىن ءۇي جاع­دايىن جاقسارتامىز. ەلباسىنىڭ وسى تۇرعىدا الدىمىزعا قويعان مىندەتتەرىن ورىنداۋعا الەۋەتىمىز جەتەدى, تولىق مۇمكىندىگىمىز بار.

– «نۇرلى جەر» باعدارلاما­سىنىڭ بۇدان باسقا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان تاعى ءۇش باعى­تى بار ەكەنىن بىلەمىز. سول باعىت­تار­دىڭ قازىرگى ىسكە اسىرىلۋ بارىسى مەن ناتيجەلەرى جونىن­دە نە ايتاسىز؟ 

– بۇل ماسەلەلەرگە رەت-رەتى­مەن توقتالايىن. ەكىنشى باعىت – نەسيەلىك تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسى. بۇل باعىت بويىنشا سالىنا­تىن ۇيلەردىڭ 1 شارشى مەترى­نىڭ باعاسى 140-180 مىڭ تەڭگە­دەن اسپايدى. مۇنداي ۇيلەر اكىم­­دىكتە كەزەكتە تۇرعان ازاما­ت­­تار (تۇراقتى تابىس­تارى بار مۇ­عا­لىم­دەر, دارىگەرلەر, مەملە­كەت­تىك قىز­­مەت­كەرلەر) مەن تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىس جيناق جۇيە­سى سا­لىم­شى­لا­رىنا ارنالعان. باس­تاپقى جارنا­نىڭ جانە نەسيە مول­شەر­لە­مەسىنىڭ تومەندىگىنە بايلا­­نىستى بۇل مەحانيزم ۇلكەن سۇرا­نىسقا يە بولىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى «تۇر­­عىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى­نىڭ» نەسيەسى ارقىلى وسى نەسيە­لىك ۇيلەرگە جيناقتاۋدىڭ قاجەت سوماسى 20%-كە دەيىن تومەن­دەدى. بۇل ۇلكەن جەڭىلدىك ەكەنىنە ەشكىمنىڭ داۋى جوق قوي دەپ وي­لايمىن. باعدارلاما ىسكە اسى­رىلا باستاعان 2 جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە 18,5 مىڭ پاتەر پايدا­لانۋعا بەرىلدى. 

ال ءۇشىنشى باعىت – جەكە تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ. مەم­­لەكەت باسشىسى 5 قازانداعى جول­داۋىندا: «بيۋدجەت ەسەبىنەن سا­لى­ناتىن جاپپاي قۇرىلىس الاڭ­دارىنا ارنالعان ينجەنەرلىك ينفرا­قۇرىلىم جۇرگىزۋدى قوسا العاندا, مەملەكەت بەس جىل ىشىندە 650 مىڭ وتباسىنا نەمەسە 2 ميلليوننان استام ازاماتقا قولداۋ كورسەتەدى», دەپ اتاپ ءوتتى. بۇل با­عىتتاعى جۇمىستار بەلگىلەنگەن جوسپارعا ساي اتقارىلىپ كەلە جاتقانىن ايتقىم كەلەدى. مىسا­لى, وتكەن جىلى ءبىز جەكە ءۇي سالۋعا ارنالعان 70 مىڭ جەر تەلى­­مىن ينجەنەرلىك جەلىمەن قامتا­ماسىز ەتتىك. بيىلدان باس­تاپ جىل سايىن 40 مىڭ تەلىمگە ينفراقۇرىلىم جەلىلەرىن تارتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. قاجەتتى ينفراقۇ­رى­لىمى دايىن بولعان كەزدە 10 سوتىق جەر كەزەكتە تۇرعان ازامات­تارعا بەرىلەتىن بولادى. بۇل – باعدارلامانىڭ نەگىزگى تالاپتا­رى­­نىڭ ءبىرى. بۇگىنگى تاڭدا 40 مىڭ­نان استام جەر تەلىمىن ينفرا­قۇ­­رى­لىممەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىس­تارى جۇرگىزىلۋدە.

تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, 14 وبلىس ورتالىعىندا 1 شارشى مەترىنىڭ قۇنى 120 مىڭ تەڭگەنى قۇرايتىن بىرىڭعاي ساۋلەتتىك ستيلدە قاناتقاقتى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جالعاسۋدا. بۇل جەردە قۇرىلىسقا تەك وتاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارى پايدالانىلاتىنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. بارلىعى 2 مىڭنان استام قاناتقاقتى ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. 

ءتورتىنشى باعىت جەكە قۇرىلىس سالۋشىلاردى تۇرعىن ءۇي سالۋعا ىنتالاندىرۋ ماسەلەسىنە ارنال­عان. ياعني, قۇرىلىس سالۋشىلارعا 7%-كە دەيىن سۋبسيديا تولەۋ ارقى­لى نەسيەلىك شىعىندار وتەلەدى. بۇل جەردە قۇرىلىس سالۋشىعا ماڭىزدىسى – بانكتىڭ قولداۋىنا يە بولۋ. ودان كەيىن اكىمدىك سۋبسيديا الۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. سالىنعان ءۇيدىڭ 50%-ءى «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنىڭ» سالىمشىلارىنا بەلگىلەنگەن باعامەن ۇسىنىلاتىن بولادى. بيىل 1 قىركۇيەكتە قۇرىلىس كومپانيالارىنان 70,4 ملرد تەڭگەنىڭ 72 جوباسى تاپسىرىلدى. ونىڭ ىشىندە 45 جوبا بويىنشا سۋبسيديالاۋ كەلىسىمى جاسالدى (42,8 ملرد تەڭگە). بۇل باعىت بويىنشا 120,6 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى.

– «7-20-25» جاڭا يپوتەكا­لىق باعدارلاماسىن دايىن­داعان – ۇلتتىق بانك. بىراق بۇل ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مي­نيسترلىگىنە قاتىسى جوق دە­گەندى بىلدىرمەسە كەرەك. ويت­كەنى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا سىزدەر­دىڭ مينيسترلىكتەرىڭىز جەتەك­شى­لىك ەتەدى. جالپى, «7-20-25» باع­دارلاماسىنىڭ قانداي ار­تىق­شى­لىق­تارى بار؟

– مەملەكەت باسشىسى «7-20-25» باعدارلاماسىنا باسا نا­زار اۋدارۋ كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى. ەلباسى بۇل باعدارلاما ارقىلى كەز كەلگەن ازاماتقا قولجەتىمدى باسپاناعا يە بولاتىنداي مۇمكىندىك جاسالۋىن تاعى ەسكەرتتى. ماسەلەن, «7-20-25» جاڭا يپوتەكالىق باع­دار­لاماسى ارقىلى 7%-پەن زايم الۋعا ەشقانداي كەزەك جوق. زايم الۋشىنىڭ باعدارلاماعا قاتىسۋى ءۇشىن بىرقاتار كريتەريلەر قاراستىرىلعان: بانككە قارىز الۋعا ءوتىنىش بەرگەن ساتتە يەلىگىندە مۇلكىنىڭ جانە وتەلمەگەن يپوتەكالىق قارىز­دارىنىڭ بولماۋى, ساتىپ الىناتىن باسپانا قۇنىنىڭ 20%-ءىن قۇراي­تىن اقشالاي قاراجاتى بولۋى ما­ڭىزدى. قارىز بەرۋ كەزىندە ەشقان­داي كوميسسيالىق تولەم الىنبايدى.

سونىمەن قاتار زايم الۋشى­عا يپوتەكالىق زايمدى وتەۋگە جەتكىلىكتى راستالعان كىرىستەرى بو­لۋى شارت جانە قوسىمشا كەپىل بولاتىن تۇلعانى تارتۋعا مۇم­كىندىگى بار. نەسيە 25 جىلعا دەيىن­گى مەرزىمگە بەرىلەدى. حالىق­قا نەسيە بەرۋدىڭ شەكتى سوماسى اس­تانا, الماتى, اقتاۋ, اتىراۋ, شىمكەنت قالالارىندا – 20 ملن تەڭگەگە دەيىن. بۇل قالالاردا نە­سيە العانداردىڭ ورتاشا مولشەرى 12,8 ملن تەڭگەنى قۇرادى. سايكەسىنشە اي سايىنعى تولەم 90 مىڭ تەڭگەدەن كەلەدى. ال قالعان وڭىرلەردە 12 ملن تەڭگەگە دەيىن بولىپ بەلگىلەندى. مۇندا ازاماتتار العان نەسيە مولشەرى 9 ملن تەڭگە. ولار اي سا­يىن 63 مىڭ تەڭگە تولەيدى. 

«باسپانا» يپوتەكالىق ۇيى­مى­نىڭ دەرەگى بويىنشا, باعدار­لاما ىسكە قوسىلعاننان بەرگى 2 ايدا حالىقتان قاتىسۋشى-بانك­تەر­گە يپوتەكا الۋعا 2562 ءوتىنىش تۇسكەن. بۇگىنگى تاڭدا جالپى سو­ماسى 20,0 ملرد تەڭگەگە 1695 يپو­تە­­كالىق قارىز بەرۋ قولداۋ تاپ­تى. قالعان وتىنىشتەر ەكىنشى دەڭ­­گەيلى بانكتەردىڭ قاراۋىندا جاتىر.

– «باسپانا» يپوتەكالىق ۇيى­مى» اق «7-20-25» باعدار­لا­ما­سى بويىنشا العاشقى جارنا 20 پروتسەنتتەن 10 پرو­تسەنت­كە تو­مەن­­دەتىلدى دەپ حابار­لاعان ەدى. ونىڭ مەحانيزمدەرى تۋرالى نە ايتاسىز؟

– «باسپانا» يپوتەكالىق ۇيى­مى جاس وتباسىلار مەن بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنە قارجىلىق جۇكتەمەنى ازايتۋ ماقساتىندا «جاس ارمان» جانە  «قامقور باسپانا» ونىمدەرىن ازىرلەدى. ونىمدەر «باسپانا» جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىققا نەگىزدەلىپ, اتالعان ساناتتاعى ازاماتتارعا «7-20-25» يپوتەكاسىنىڭ العاش­قى جارناسىن ەكى ەسەگە ازايتۋدى قاراستىرادى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وبليگا­تسيا­لار شىعارادى جانە حالىق­تىڭ اتالعان ساناتى ءۇشىن باستاپ­قى جارنانىڭ جارتىسىن سۋبسي­­ديالاۋعا مىندەتتەلەدى. ال «باس­پانا» اكىمدىكتەر وبليگاتسيالارىن ساتىپ الىپ, «7-20-25» باع­دارلاماسىنا قاتىساتىن بانك­تەر ارقىلى حالىقتىڭ وسى ساناتىن نەسيەلەۋگە كۇش سالادى.

«جاس ارمان» مەن «قامقور باسپانا» ونىمدەرى ءبىرىنشى بولىپ شىمكەنت قالاسىندا قاناتقاقتى رەجىمدە جۇمىس ىستەي باستادى. تاراپتار ءتيىستى مەموراندۋمعا 2018 جىلدىڭ 3 قىركۇيەگىندە قول قويعان بولاتىن. مەموراندۋمعا سايكەس شىمكەنت اكىمدىگى قايتا­رىمدى نەگىزدە باستاپقى جارنانى سۋبسيديالاۋ ءۇشىن بيىل 500 ملن تەڭگە, ال 2019 جىلى 1,5 ملرد تەڭگە بولەدى. اكىمدىكتىڭ قول­داۋى 2 مىڭعا جۋىق جاس وتبا­سى مەن بيۋدجەتتىك سالا قىزمەت­كەرلەرىن قامتىماق. مەنىڭ ويىمشا, بۇل ­باستامانى باسقا وڭىر­لەر دە قول­داپ اكەتۋى مۇمكىن. مۇن­داي شارالاردى قازىر اقتوبە وبلى­سى­­نىڭ اكىمدىگى دە قولعا الىپ جاتىر. 

– حالىق سانى ءوسىپ, باسپا­­ناعا دەگەن سۇرانىس جىلدان جىل­عا ارتىپ كەلە جاتقانىن ايت­تىڭىز. حالىقتى باسپانامەن 100 پروتسەنت قامتاماسىز ەتىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى بەلگىلى. دەگەنمەن باسىم كوپ­شى­لىگىنىڭ تۇرعىن ۇيگە دەگەن سۇرا­نىسىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن جىلىنا قانشا باسپانا سالىنۋى كەرەك جانە وعان مۇمكىندىك بار ما؟

– مەملەكەت باسشىسى الدىڭعى جولداۋىندا 2030 جىلعا قا­راي ءبىر ادامعا شاققانداعى باس­­پا­نامەن قامتاماسىز ەتۋ كورسەت­­كى­شىن 30 شارشى مەترگە دەيىن جەتكىزۋدى تاپسىرعان بولا­تىن. وسى مىندەتكە جەتۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالدى. اتاپ ايتقاندا, تۇرعىن ءۇي جانە يپو­تە­­كالىق باعدارلامالاردىڭ مەحا­نيزم­دەرىن جاقسارتۋ شارالارى قابىل­داندى. ەندى سول مەحانيزم­دەر­دى ءوز دەڭگەيىندە ىسكە اسىرۋ قاجەت. 

تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ەلى­مىزدە 1,1 ملن پاتەر سالىندى, ياعني جىل سايىن 40 مىڭ پاتەردەن سالىنىپ وتىرعان. ال ەندى «نۇرلى جەر» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىرعان 15 جىلدىڭ ىشىندە ەلىمىزدەگى جا­ڭا باسپانالاردى پايدالانۋعا بەرۋ ۇلەسىن 2,5 ەسەگە ارتتىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. دەمەك قا­زاق­ستاندا الداعى ۋاقىتتا ءالى دە 1,5 ملن پاتەر, ياعني جىل سايىن 100 مىڭ پاتەردەن سالىناتىن بولادى. وسىلايشا ازاماتتارىمىزدى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن شەشۋگە بولادى دەپ ەسەپتەيمىن. وعان مەملەكەتتىڭ الە­ۋەتى دە, مۇمكىندىگى دە بار. تەك جوس­پار­لان­عان جۇمىستاردى جۇيەلى ءارى ساپالى ورىنداۋ قاجەت.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

ارنۇر اسقار,

«ەگەمەن قازاقستان»