رۋحاني كەلىسىم – ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىق

الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى VI cەزىنىڭ اشىلۋ راسىمىندە ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنەن قۇرالعان حور حالقىمىزعا كەڭىنەن تانىس «اق كوگەرشىن» ءانىن ورىندادى. بۇل ءان القالى جيىننىڭ باس­تى باعدارىن, مىندەتىن ايقىنداپ بەرگەندەي بولدى.

بۇدان كەيىن سەزد جۇ­مى­سىن جۇرگىزگەن قازاقستان پار­لا­مەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى, الەم­دىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوش­باسشىلارى سەزى حاتشىلىعىنىڭ جەتەكشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ العاشقى ءسوزدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ۇسىندى. 

مەملەكەت باسشىسى سەزد دەلەگاتتارى الدىندا قازاقستاننىڭ وسى شارانى وتكىزۋ جونىندەگى باس­تاماسىنا قولداۋ كورسەتىپ, وعان اتسالىسىپ كەلە جاتقان ءدىن كوش­باسشىلارىنا, حالىقارالىق ۇيىمدار وكىلدەرىنە, ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلارعا زور ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.

– العاشقى تاريحي سەزدەن بە­رى 15 جىل ۋاقىت ءوتتى. بۇگىن ءبىز ال­تىنشى رەت باس قوسىپ وتىرمىز. مەن وتكەن جيىندارعا قا­­تىس­قان ەسكى دوستارىمىزبەن قايتا قاۋىشقانىما وتە قۋا­نىش­تىمىن. استاناعا العاش رەت كەلگەندەرگە ريزاشىلىق بىل­دىرەمىن. ءبىزدىڭ ەل­وردامىز بيىل ءوزىنىڭ جيىر­ما جىلدىعىن اتاپ وتۋدە. الەم­دىك جانە ءداستۇرلى دىن­دەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى ەل­ور­دامىزدىڭ بويتۇمارىنا اي­نال­دى دەۋگە بولادى. سە­بەبى ءبىز اس­تانانى بارلىق مادە­نيەت­تەر ءۇشىن اشىق ءارى بولاشاقتىڭ ەۋرازيالىق قالاسى رەتىندە سالدىق, – دەدى قازاقستان پرە­زي­دەنتى.

مەملەكەت باسشىسى بىتىم­­گەر­­شىلىك, سەرىكتەستىك, تولەرانت-

­تىلىق, جاسامپازدىق يدەيا­لارىن جا­ھان­دىق دەڭگەي­دە ىلگەرىلەتۋ جولىن­دا قازاقستان­نىڭ جۇمساعان كۇش-جىگەرى مەن ەلوردانىڭ ءرولى جو­نىن­دە ايتتى.

– عىلىمي-تەحنولوگيالىق پروگرەستىڭ دامۋى بارىسىندا وركەنيەتارالىق قاقتىعىستاردىڭ جونسىزدىگى ايقىن كورىنەدى. ءدال قازىر بولاشاق ادامزاتتىڭ بەت-بەي­نەسى قالىپتاسۋدا. كەلەر ۇرپاققا ورتاق پلانەتامىزدى قانداي كۇيدە تاپسىرا الامىز – وركەنيەتىمىزدىڭ باستى پروبلەماسى وسى. ءبىزدىڭ ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىزعا 18 جىل بولدى, الايدا بەيبىتشىلىك, باق-بەرەكە مەن مولشىلىق ادامزات دامۋىنىڭ نەگىزگى ۇردىسىنە اينالا المادى. الەمدىك قوعامداستىق ءوزارا سە­نىم­سىزدىكتىڭ, جەك كورۋشىلىك پەن قاق­تى­عىستىڭ يىرىمىنەن شىعا الماي كەلەدى, – دەدى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ.

باستى ماقسات – قاۋىپسىز ءارى ادىلەتتى الەم قالىپتاستىرۋ

قازاقستان پرەزيدەنتى گەوساياسي شيەلەنىستىڭ جانە سانك­تسيالىق تەكەتىرەستىڭ ءورشىپ كەلە جاتقانىنا ارنايى توقتالدى.

– ەلدەردىڭ, گەوساياسي بلوك­تار­دىڭ اراسىندا جاڭا دۋالدار مەن «تەمىر پەردەلى» كەدەرگىلەر بوي كوتەرۋدە. بىراق ەڭ قاۋىپتىسى, ادام­داردىڭ وي-ساناسى مەن جۇرەك­تەرىندە ءبىر-بىرىمەن ارازدىق سەزىمى كۇشەيىپ كەلەدى. كوپ كۇش-جىگەر ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگى­زىن قالاۋعا ەمەس, باسەكە ءۇشىن سىل­تاۋ ىزدەۋگە, حالىقتىڭ ءوسىپ-ور­كەن­دەۋىنە جول اشاتىن بىرلەسكەن جوبالارعا ەمەس, ءبىرىن-ءبىرى قىرىپ-جوياتىن قۇرال جاساۋعا باعىتتالىپ وتىر, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

مەملەكەت باسشىسى الەمدە قالىپتاسقان جاعدايدىڭ ادامزات ءۇشىن جاعىمسىز سالدارى بولاتىنىنا نازار اۋداردى.

– تەحنولوگيانىڭ قارىشتاپ دامۋىنا, جالپىالەمدىك باي­لىق­تىڭ ارتۋىنا قاراماستان, الەۋ­مەتتىك كەسەلدىڭ اۋقىمى ارتا تۇسۋدە. بىرىككەن ۇلتتار ۇيى­مى­نىڭ مالىمەتىنە سايكەس, جەر شا­رى حالقىنىڭ 14 پايىزى اش­تىقتىڭ ازابىن تارتىپ وتىر. جۇمىسسىزداردىڭ جالپى سا­نى 190 ميلليون ادامنان استى. بۇل راديكاليزمنىڭ ءورىس الۋى­نا نەگىز بولاتىن الەۋمەتتىك تەڭ­سىزدىكتى كۇشەيتە تۇسەدى. سون­دىقتان قاۋىپسىز ءارى ادىلەتتى الەم قالىپتاستىرۋ نەگىزگى ماسەلە بولىپ سانالادى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.

مەملەكەت باسشىسى ءتۇرلى ما­­دەنيەت, ءدىن جانە مەملەكەت كوش­­باس­شىلارى اراسىندا ءوزا­را سىي­لاستىق, سىندارلى ىنتى­ماق­­تاستىق يدەيالارىن نىعايتۋ ىسىندەگى قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى جونىندە ايتتى.

– قازاقستاندا 18 ءتۇرلى كون­فەس­سيانىڭ 3,5 مىڭنان استام ءدىني سۋبەكتىلەرى تىركەلگەن. وسىن­شاما الۋان تۇرلىلىككە قارا­ماس­تان, ءبىز ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قام­تا­ماسىز ەتۋ جانە ءدىن بوستان­دى­عىن قورعاۋدىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاي بىلدىك. ءبىز ەلىمىزدە كونفەس­سياارالىق بەيبىتشىلىك پەن كەلى­سىمنىڭ كوپشىلىك مويىنداعان ەرەكشە قازاقستاندىق مودەلىن قالىپتاستىرا الدىق. قازاقستان تاجىريبەسىن الەمدىك اۋقىمدا دا تولىق قولدانۋعا بولادى دەپ سەنەمىن, – دەدى ەلباسى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ سە­نىم­نىڭ جاھاندىق داعدارىسىن ەڭ­سەرۋ ءۇشىن كۇش بىرىكتىرۋدىڭ ماڭىز­دىلىعىن اتاپ ءوتىپ, سەزگە قاتى­سۋ­شىلاردىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىنىڭ جەكەلەگەن باعىتتارىنا توقتالدى.

– اقپاراتتىق قوعام داۋى­رىن­دە ءبىز بەيبىتشىلىك پەن كەلى­سىم يدەياسىن جاھاندىق دەڭگەي­دە ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن جاڭا تەحنو­لو­گيا­لاردىڭ بارلىق ارتىقشى­لىعىن پايدالانۋىمىز قاجەت. سول ءۇشىن سەزىمىزدىڭ بازاسىندا اق­پا­راتتىق پورتال قۇرۋ ۇسى­نى­لىپ وتىر, – دەدى مەملەكەت باس­شىسى.

قازاقستان پرەزيدەنتى الەمدىك قوعامداستىقتى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە شاقىرۋ جونىندە رۋحاني كوشباسشىلارعا ۇسىنىس ءبىلدىردى.

سونىمەن قاتار نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىلىم مەن اعارتۋ­شى­لىقتى ناسيحاتتاۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن, ءبىلىم الۋدىڭ قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.

– ءبىلىم مەن عىلىمعا جاپپاي ۇمتىلماي, كەدەيشىلىك پەن قا­يىرشىلىقتى جەڭۋ مۇمكىن ەمەس. تەك ءبىلىم عانا راديكاليزم يدەيا­لارىنىڭ بۇكىل كورىنىستەرىنە قارسى ورنىقتى يممۋنيتەت قا­لىپ­تاستىرۋدىڭ نەگىزى بولىپ سانالادى. بۇل تۇرعىدا ءدىني ءبىلىمنىڭ دە ماڭىزى وراسان زور. قازىر ونىڭ پلاتفورماسىن ءارتۇرلى جال­عان ءدىني ۇيىمدار بەلسەندى پايدا­لانۋدا. سوندىقتان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ءدىني قۇندى­لىق­تاردى ساياسي يدەولوگەمالاردان اجىراتۋ جونىندەگى جۇمىستاردى اتقارا الار ەدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەم­دىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباس­شى­لارىنىڭ ءبارىن قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ ءۇشىن ۇسىنعان ءىس-قيمىلدارىن قولداۋعا شاقىردى.

– قازاقستان الداعى ۋاقىتتا دا بار كۇش-جىگەرىن وڭىرلىك جا­نە جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە قاتىس­تى ماسەلەلەردى شەشۋگە جۇمىل­دىرا بەرەدى. ايتىلعان باستاما­لاردى بىرلەسە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كونفەسسياارالىق جانە وركە­نيەتارالىق ديالوگتى دامىتۋ جونىندە ورتالىق قۇرۋعا دايىنمىن, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.

مەملەكەت باسشىسى دىنارالىق ديالوگقا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن بەرى­لەتىن سەزدىڭ ءبىرىنشى سىيلىعىن ۆا­تيكان پاپاسىنىڭ كەڭەسىنە تا­بىس­تاۋ جونىندە شەشىم قابىل­دان­عانىن دەلەگاتتارعا حابارلادى.

سوڭىندا قازاقستان پرە­زي­دەنتى سەزد دەلەگاتتارىنىڭ بار­شاسىنىڭ اشىق تا سىندارلى ديالوگ رۋحىندا تابىستى جۇمىس ىستەۋىنە نيەتتەستىك ءبىلدىردى.

ءبارىمىزدىڭ مۇددەمىز – وركەنيەتتى قورعاۋ

كەلەسى ءسوز كەزەگى سەربيا پرە­زيدەنتى الەكساندر ۆۋچيچكە بەرىلدى. ول ءوزىنىڭ وسى سەزد جۇ­مىسىنا قاتىسقانىن ۇلكەن مار­تەبە سانايتىنىن ايتا كەلىپ, بۇل بىرەگەي ۇنقاتىسۋ الاڭىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. 

– الەمدىك قاۋىپسىزدىك پەن تۇ­راقتىلىقتى, ورنىقتى دامۋدى قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن قولىمىزدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا 2003 جىلدان بەرى قازاقستان پرەزدەنتىنىڭ الەمدىك ءدىن باسشىلارىنىڭ باسىن قوسىپ كەلە جاتقانىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل ۇنقاتىسۋ الاڭىندا بارلىق ءدىني كوشباسشىلار وز­دەرىنىڭ قۇندى يدەيالارىن ايتىپ كەلەدى. يسلام ءدىنى, پراۆوسلاۆ ءدىنى, وزگە دە دىندەردىڭ وكىلدەرى باس قوسقان وسى جەردە مەنىڭ دە قان­داي مۇددەم بار ەكەنىن ايت­قىم كەلەدى. ناقتىراق ايتقاندا, ءبارىمىزدىڭ مۇددەمىز, مىندەتىمىز – وركەنيەتتى ساقتاۋ, قورعاۋ, – دەدى الەكساندر ۆۋچيچ.

سەربيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زي­دەنتى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىن­دەر كوشباسشىلارىنىڭ حالىق­ارالىق قوعامداستىقتاعى ءرولى ماڭىزدى ەكەنىن, ولاردىڭ ادامزاتتى جاماندىقتان قۇتقارىپ, جاق­سىلىققا باستايتىنىن, رۋحاني قۇندىلىقتاردى قورعاپ كەلە جاتقانىن ءسوز ەتتى.

– ءدىني ليدەرلەر قازىرگى تاڭ­دا الەمدىك دەڭگەيدەگى بەدەلدى تۇل­عا­لار. سوندىقتان ولاردىڭ ايتقان يدەيالارى, ىلىم­دەرى رۋحاني قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلەدى. گەوساياسات وكىلدەرىنىڭ ءدىن باس­شىلارىنىڭ سوزدەرىنە قۇلاق اسپايتىن كەزدەرى كەزدەسىپ تۇرا­دى. نەگىزىندە الەمدىك ءدىن جەتەك­شى­لەرىنىڭ يدەياسى حا­لىق­ارالىق قۇ­قىققا نەگىز بولىپ وتىرعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ءار ادامنىڭ جە­كە باسىن سىيلامايىنشا تۇراق­تى­لىققا قول جەتكىزە المايمىز, – دەدى ا.ۆۋچيچ.

القالى جيىندا ءال-ازحاردىڭ (مىسىر) باس يمامى شەيح مۇ­حام­ماد احماد ات-تايەب سەزدى ۇيىم­داستىرعان قازاقستان باسشى­لىعىنا ريزاشىلىعىن بىلدىرە وتىرىپ, وسى ديالوگ الاڭىنىڭ بۇ­گىنگى تاڭدا اسا قاجەت ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. سونداي-اق ول تەررو­ريزم­نىڭ تۋىنداۋى مەن تارالۋى تۇر­عى­سىندا ءوزىنىڭ وي-پىكىرىن ءبىلدىردى. 

– ويلاپ قاراساڭىزدار, تەر­روريزمنىڭ كۇشەيۋىنە, قارۋ­لا­نۋعا, ولاردىڭ ءبىر شەكارادان ەكىنشىسىنە ەمىن-ەركىن ءوتىپ كەتىپ, تۇتقيىلدان شابۋىلداۋىنا يسلام الەمى مۇرىندىق بولىپ وتىر دەگەن تۇسىنىك كۇمان تۋدىرا­دى, – دەدى شەيح مۇحامماد احماد ات-تايەب. ونىڭ ايتۋىنشا, تەر­روريزمنىڭ مۇسىلماندارعا –تەلىنۋى ادىلەتسىزدىك.

شەيح مۇحامماد احماد ات-تا­يەب تەرروريزم ەشقانداي ۇلتقا دا, دىنگە دە بولىنبەيتىنىن اتاپ ءوتتى. 

– تەرروريزمدى ەشبىر ءدىن ويلاپ تاپقان جوق. ول – حالىقارالىق ساياساتتىڭ اداسىپ كەتكەن ادىلەتسىز با­لاسى ىسپەتتى. ول ەشكىمدى بالا دەپ, ۇلكەن دەپ بولمەي قاتىگەز­دىگىن جاساي بەرەدى, – دەيدى ءال-ازحاردىڭ باس يمامى. 

ءوز سوزىنە دالەل رەتىندە شەيح مۇ­حامماد احماد ات-تايەب بىر­نە­­شە ستاتيستيكالىق مالىمەت كەل­­­تىر­دى. 

– ەۋروپاداعى «ەكسترەميستىك يسلاميزم» دەپ اتاپ كەتكەن قۇبى­لىستىڭ ستاتيستيكالىق مالى­مەت­تەرىنە كوز جۇگىرتتىم. سيريا مەن يراكقا تارتىلعان ەۋروپالىق جاستاردىڭ كوبى ءدىن جولىندا بولماعانىن وقىدىم. ويلاپ قاراڭىز, ستاتيستيكالىق مالىمەت بويىنشا سيريا مەن يراكقا ەۋروپالىق 400 وتباسىدان جاس­تار كەتكەن. ولاردىڭ 40 پايىزى ءدىني سەنىمدە بولماعان. ياعني, ولار – اتەيستەر. قالعان 40 پايىزى كاتوليتسيزمدى ۇستانسا, 19 پايىزى عانا مۇسىلمان, 1 پايىزى يۋدەي بولعان. وسىلايشا بۇل جەردە ماسەلە يسلام دىنىندەگى جاس­تاردا نەمەسە يسلام جيحادىندا ەمەس ەكەنىن اڭعارا بەرىڭىز. بۇل ادىلەتسىزدىكتىڭ بەلگىسى. قازىرگى ور­كە­نيەتتە ءدىني قۇندىلىقتار مەن نورمالاردىڭ جوقتىعى بايقا­لادى, – دەدى ول.

قازاقستان – بىرەگەي مۇمكىندىك الاڭى

يەرۋساليم قاسيەتتى گرادىنىڭ, بۇكىل پالەستينا, ارابيا, سيريا, يوردانيا قوس جاعالاۋىنىڭ, قا­سيەتتى سيون مەن گاليلەيا كانا­سىنىڭ اسا كيەلى جانە راقىم­دى پاتريارحى فەوفيل ءىىى ءوز كەزە­گىندە قازاقستان تاراپى قالىپ­تاس­تىرعان رۋحاني ۇنقاتىسۋ الاڭىنىڭ ماڭىزدىلىعىن, ءدىني قارىم-قاتىناستاردى جاقسارتۋ ىسىندەگى ءرولى جوعارى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, دىنارالىق تاتۋلىق, ءوزارا كەلىسىم الەمدىك بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋدا ەرەكشە مانگە يە. 

ءيزرايلدىڭ باس سەفارد ءراۆۆينى يتسكاح يوسيف ءوز كەزەگىندە:

قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وسىدان 15 جىل بۇرىن باستاعان سە­زىنىڭ ماڭىزى زور. مىنە, نۇر­سۇلتان نازارباەۆ ءبارىمىزدى ءبىر ۇستەلدىڭ باسىنا جيناپ, بىرە­گەي مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ەن­دى­گى جا­ۋاپكەرشىلىك بىزدە. كونس­ترۋك­تيۆتى ديالوگتى جاساي وتىرىپ, وز­­گەگە ۇلگى بولا ءبىلۋىمىز كەرەك, – دەدى. 

پاپا كەڭەسىنىڭ زاڭنامالىق ماتىندەردى ءتۇسىندىرۋ جونىندەگى قۇرمەتتى توراعاسى كاردينال فران­تسيسكو كوككوپالمەريو سەز­دى ۇيىمداستىرۋشى تاراپقا جا­نە بارشا قاتىسۋشىلارعا جىلى لەبىزىن بىلدىرە كەلىپ, سەزدىڭ الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جولىندا اتقارىلىپ جاتقان يگى ىستەردىڭ جارقىن كورىنىسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. 

ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ ەپيسكوپى, ۆولوكولام ءميترو­پوليتى, ورىس پراۆوسلاۆيە شىر­كەۋى­نىڭ ماسكەۋ پاتريارحاتى سىرت­قى شىركەۋ بايلانىستارى ءبولى­مىنىڭ توراعاسى يلاريون ءوز ءسو­زىن 2003 جىلدان بەرى تۇراق­تى وتكىزىلىپ كەلە جاتقان سەزد الەمگە تانىمال ءدىن باسشى­لارى­نىڭ باسىن قوسىپ كەلە جاتقانىن جانە مۇنداي ىزگى باستاما ءۇشىن قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا العىس ايتۋمەن باستادى. 

ول ودان ءارى ماسكەۋ جانە بۇكىل رەسەي پاتريارحى كيريللدىڭ سەزد قاتىسۋشىلارىنا قۇتتىق­تاۋىن وقىپ بەردى. 

رەسەي ءدىنباسى ءوز حاتىندا الەم­دىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوش­باس­شىلارىنىڭ سەزى الەمدە اسا ءىرى جانە ەرەكشە بەدەل­دى الاڭعا اينالعاندىعىن, ءۇش جىل سايىن جوعارى ءدىني جانە قو­عام قايراتكەرلەرىنىڭ باس قوسا­تىن­دىعىن, سەزد دىنارالىق ديا­لوگتى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرە­تىن­دىگىن, ۇلتتار مەن ۇلىستار ارا­سىنداعى دوستىق قارىم-قاتى­ناس­تاردى نىعايتۋعا ىقپالىن تيگىزەتىندىگىن اتاپ وتكەن. ودان ءارى رەسەي پاتريارحى ءدىني كوش­باس­شىلاردىڭ بىتىمگەرشىلىك الەۋەتى وتە كوپ ەكەندىگىنە توقتالعان. 

«وكىنىشكە قاراي, ەكسترەميستەر مەن تەرروريستەر كوپ جاعدايلاردا دىنگە سەنۋشىلەردىڭ سەنىمىن تەرىس پيعىلدا پايدالانىپ, جالعان ۇرانداردى قولدانۋ ارقىلى وزدەرىنىڭ ارەكەتتەرىن ىسكە اسىرۋدا. سونىمەن قاتار ءتۇرلى ءدىني سەنىمدەگى ادامداردىڭ اراسىنا ارانداتۋشىلىق جولىمەن ىرىتكى سالۋدا. دەمەك بۇگىن استانا تو­رى­نە جينالعان كوشباسشىلار لاڭ­كەس­تەرگە قارسى ەكەنىن بىلدىر­گەنى دۇرىس», دەلىنگەن رەسەي ءدىن­باسىنىڭ حاتىندا.

جاستاردى دەسترۋكتيۆتى ىقپا­لدان قۇتقارۋ كەرەك

رەسەي ءدىنباسىنىڭ حاتىن وقىپ بەرگەن ميتروپوليت يلا­ريون­نىڭ ءوزى دە الەمدەگى ءدىني قاق­تىعىستاردىڭ الدىن الۋ جولىن­داعى پايىمىمەن ءبولىستى. 

ونىڭ ايتۋىنشا, كەي كەزدەرى ءار­تۇرلى سىلتاۋلارمەن بەلگىلى ءبىر مەملەكەت ەكىنشى مەملەكەتتىڭ ىش­كى ىسىنە ارالاسا باستاعان كەز­دە, مۇنىڭ سوڭى سوعىس پەن تارتىپ­سىزدىككە ۇلاسادى. 

– وسىنداي جاعدايلاردان بۇتىندەي ءبىر مەملەكەتتىڭ ەكونو­مي­كالىق, اكادەميالىق جانە الەۋ­مەتتىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ ك ۇلى كوككە ۇشادى. مۇنىڭ ارتى ءبىلىم الا الماۋ ماسەلەسىنە جانە جۇمىسسىزدىققا اكەلەدى. ءىس ناسىرعا شاپقان سوڭ كەلەشەكتە ول ەل تەرروريستەردى دايىنداۋ وشاعىنا اينالۋى مۇمكىن. سەبەبى ەكسترەميستىك يدەيانى ناسيحاتتاۋ ارقىلى ادامدى وڭاي اقشا تابۋ جولىنا ەلىكتىرۋ قيىن ەمەس. ءبىز تەرروريستەردىڭ اۋزىنان قاسيەتتى جازبالاردىڭ ىشىنەن ءبولىنىپ الىنعان كونتەكستى ءجيى ەستيمىز. الايدا زورلىق-زومبىلىق كەز كەلگەن ءدىني وقۋعا قارسى ەكەنى ايقىن. ءدىن ماحابباتقا, جاقسىلىققا, بەي­بىت­شىلىككە شاقىرادى. تەررو­ريس­تەر ءدىني كيىممەن ءجۇرۋى مۇم­كىن. بىراق بۇل ارەكەت ولاردى ساي­تاننىڭ ق ۇلى بولۋدان قۇتقار­مايدى. سوندىقتان جاستاردى را­ديكالداردىڭ دەسترۋكتيۆتى ىقپا­لىنان قۇتقارۋ كەرەك, – دەدى ميتروپوليت يلاريون.

ءدىني ءبىلىمى مەن بىلىگى رەسەي­دىڭ اياسىنان الدەقاشان اسىپ تۇس­كەن رەسەي مۇفتيلەر كەڭەسى­نىڭ توراعاسى راۆيل گاينۋتدين كور­شى ەلدەگى ىقپالدى تۇلعا­لار­دىڭ قاتارىنا كىرەدى. بۇگىنگى ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ VI سەزىن­دە ر.گاينۋتدين ءوزىنىڭ سويلە­گەن سوزىندە قازاقستان پرەزي­دەن­تى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەم­دىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباس­شى­لارىنىڭ باسىن قوسۋ ارقىلى الەمدىك ماسەلەنىڭ ءتۇپ-توركىنىن ايقىن ءبىلىپ وتىر دەپ مالىمدەدى. 

– البەتتە, ءدىني سەنىمى بەرىك ادامداردى زورلىقپەن سىندىرۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق مەنىڭ ويىمشا, زورلىق-زومبىلىقتىڭ بەتىن سەنىم تاجىريبەسىمەن قايتارۋعا ابدەن بولادى. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن ادامداردىڭ جۇرەگىنە يمان ۇيالاۋى كەرەك. بۇل تۋرالى ون بەسىنشى عاسىردىڭ وزىندە كرەست جو­رىقتارىنا قارسى شىققان كار­دينال نيكولاي كۋزانسكي دە ايتىپ كەتكەن. ونىڭ سەنىم مەن بەيبىتشىلىك تۋرالى تراكتاتى الەمگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىككە تو­لى, وزگە دىندەردىڭ وكىلدەرىنە اشىق­تىعى تامساندىرادى, – دەدى را­ۆيل گاينۋتدين. 

ونىڭ ايتۋىنشا, ماجبۇرلەۋ مەن زورلىق-زومبىلىق سەنىممەن قابىسپايدى. ال سوعىس ماشي­نا­سىنىڭ جەتىلۋىنىڭ باستى سەبەبى – قارۋلاندىرۋدى ارتتىرۋ, باسقا سالالاردان گورى اسكەري-وندىرىستىك كەشەنگە كوبىرەك قاراجات ءبولۋ.

بۇۇ وركەنيەتتەر اليانسىنىڭ جوعارى وكىلى ناسير ءابدۋلازيز ءال-نا­سەر قازاقستان پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆقا بۇۇ باس حات­شىسى انتونيۋ گۋتەرريشتىڭ دۇ­­عاي سالەمى مەن قۇتتىقتاۋىن جەت­كىزدى. 

ناسير ءابدۋلازيز ءال-نا­سەر, سون­داي-اق الەم دىندەرى كوشباس­شى­­لارىنىڭ كەزدەسۋى ءوتىپ جات­قان بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم سا­رايى­نىڭ تەك جاي عيمارات­تىق ماڭى­زىنان بۇرىن جاڭا مۇم­كىن­دىك­تەر­دىڭ, ماڭىزدى كەلىسىمدەردىڭ الاڭى بولىپ وتىرعاندىعىن اتاپ ءوتتى.

– بۇگىندە بىردە-ءبىر مەملە­كەت ءدىني كوزقاراسقا نەمەسە باس­قا دا ماسەلەلەرگە بايلانىستى شيەلەنىستەردىڭ جوق ەكەندىگىن ايتا المايدى. ءبىز دە بەلگىلى ءبىر توپتاردىڭ ءدىني ۇيىمداردىڭ اتىن جامىلىپ ويقاستاپ جۇر­گەن­دىگىن كورىپ وتىرمىز. ونىڭ ۇستىنە ءدىني سيپاتتاعى قىل­مىستار الەمنىڭ ماڭىزدى قۇن­دى­لىقتارىن اياقاستى ەتتى. ال قازاق­ستاننىڭ وسىنداي كەساپاتپەن كۇرەسۋگە باعىتتالعان يگى شارالارى – ماداقتاۋعا تۇرارلىق باستامالار. سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ تەرروريزمگە قارسى كۇرەسكە قوسىپ وتىرعان ۇلەسىن, بەيبىتسۇيگىشتىككە ۇمتىلۋدى ناسيحاتتايتىن قادامدارىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراق­تى ەمەس مۇشەسى رەتىندەگى وڭ ارە­كەت­تەرىن الەمدىك قوعامداستىق جو­عارى باعالادى, – دەدى ول.

ال دۇنيەجۇزىلىك بۋدديستەر قوعامداستىعى پرەزيدەنتىنىڭ ورىنباسارى, موڭعوليانىڭ دا­شي­چويلين موناسترىنىڭ باسشىسى حامبا لاما چويجيلجاۆىن دام­باجاۆ ءوز سوزىندە, الەم­دىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباس­شى­لا­رى­نىڭ ءداستۇرلى سەزى الەمدى قۇت­قارۋعا مۇددەلى تاراپتار­دىڭ باسىن قوسىپ وتىرعانىن, قا­زاق­ستانعا وسى ماقساتتا ءاربىر ءۇش جىل سايىن باس قوساتىنداردىڭ قا­تا­رى كوبەيىپ, سانى ارتا تۇس­كەنىن, قازاقستان الەمگە ءۇن قاتا الا­تىن, داۋىسىن جەتكىزە الاتىن, داۋ­لاس­قانداردى ساباسىنا تۇسىرە الاتىن قۋاتتى مەملەكەت ەكەنىن جەتكىزدى. 

– مەنىڭ ويىمشا, قازاق­ستان­نىڭ يادرولىق قارۋدان ءوز ەركى­مەن باس تارتىپ, سەمەي پوليگونىن جابۋى – ەلدىڭ بۇگىنگى باس­تا­ما­لارىنىڭ باستاۋىندا تۇر. كەيىن قازاقستاننىڭ بۇل باستاماسىنا الەم قولداۋ ءبىلدىرىپ, يادرولىق سىناقتاردىڭ زاردابىن تارتقان حالىقتار قۋانا قول سوق­تى. كوپتەگەن مەملەكەتتەر مەن حا­لىق­ارالىق ۇيىمدار قازاقستان تۋى­نىڭ استىنا بىرىگىپ, الەمدى يادرو­لىق قارۋلاردان تازالاۋعا كىرى­سىپ كەتتى. مىنە, سول ۋاقىتتاردا قا­زاقستان ناقتى ناتيجەلى ديا­لوگ­تاردى ۇيىمداستىرۋدىڭ شەبەرى ەكەندىگىن كورسەتە ءبىلدى. ۋاقىت نۇر­سۇلتان نازارباەۆ­تىڭ باستا­ما­لارىنىڭ ومىرشەڭ ەكەن­دىگىنە كوز جەتكىزىپ وتىر, – دەدى داشيچويلين موناسترىنىڭ باسشىسى. 

ال دۇنيەجۇزىلىك يسلام ماز­حابتارىن جاقىنداستىرۋ اسسام­بلەياسىنىڭ باس حاتشىسى اياتوللا موحسەن موحاممادي اراكيدىڭ ءسوزى جوعارىدا ايتىلعان پىكىرلەردەن الىس كەتكەن جوق. 

– بۇگىنگى سەزدى پايدالانا وتىرىپ قازىر باتىس پەن شىعىستىڭ سوعىس ءورتىن توقتاتارلىق ىق­پا­لى بار ارنايى ۇنقاتىسۋ كوميس­سيا­سىنىڭ قۇرىلۋىن جانە ونىڭ قۇرامىنا ءدىن وكىلدەرىمەن قاتار, ساياسي باسشىلار جانە قاراپايىم حالىق وكىلدەرىنىڭ كىرگەندىگىن قالاي­تىندىعىمدى ايتقىم كەلە­دى, – دەدى اياتوللا موحسەن موحام­مادي اراكي. 

ءوز كەزەگىندە ءيزرايلدىڭ باس اش­كەناز ءراۆۆينى داۆيد لاۋ الەم­دە جانتۇرشىگەرلىك قىلمىستاردىڭ كوبەيىپ بارا جاتقاندىعىن جانە ءبىزدىڭ باستى مىندەتتەرىمىزدىڭ ءبىرى وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەرمەن كۇرەس بولۋى كەرەك دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, الەمدە ەشبىر ءدىن زورلىق-زومبىلىققا جول بەر­مەيدى. ء«بىز ونىڭ بەر جاعىندا جان-جانۋاردى تاربيەلەپ, ۇيرەتىپ وتىرعاندا ءوز قوعامىمىزداعى قىلمىسكەرلەردى تۇزەي المايمىز با؟» دەدى ول. 

ال قىتاي داوسيستەرى قاۋىم­داس­تىعىنىڭ توراعاسى لي گۋانفۋ ءوز بايانداماسىن داوسيزم ءىلىمى وكىلدەرىنىڭ دە حالىقارالىق شارادان قالىس قالماعاندىعى ءۇشىن قازاقستان پرەزيدەنتىنە العىسىن بىلدىرۋدەن باستادى. شىن ما­نىندە, سەزگە كەلۋشىلەردىڭ كيىم­دەرى, ءجۇرىس-تۇرىستارى, امانداسۋ عۇرىپتارى, سويلەۋ مانەرلەرى ءبىر-بىرىنە مۇلدەم ۇقسامايتىن. وسىنى اڭعارعان بولسا كەرەك, لي گۋانفۋ بايانداما جاساپ تۇرىپ ىشكى قۋانىشىن جاسىرا المادى. جاھاندانۋ تولقىنى الەمنىڭ مادەنيەتىنە, تىلىنە, داستۇرىنە, دىنىنە ىقپال ەتىپ وتىرعاندىعىن ايتتى. سونىمەن قاتار الەمدىك ۇدە­رىستىڭ وڭ جەتىستىكتەرى بولا­تىندىعىن تىلگە تيەك ەتتى.

دىنارالىق ىنتىماقتىڭ ومىرلىك ماڭىزى بار

سەزد بارىسىندا ءسوز العان قوناق­تاردىڭ ءبىرى – دۇنيەجۇزىلىك ليۋتەران فەدەراتسياسىنىڭ ورتا­لىق جانە شىعىس ەۋروپا جونىن­دەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى ارحيەپيسكوپ ۋرماس ۆيلما ءاربىر مادەنيەتتىڭ وكىلىنە ءوز ۇسىنىسىن, كوزقاراسىن بىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرگەندىگى ءۇشىن قازاقستان تاراپىنا العىسىن ايتىپ, ءوزى باسقاراتىن ۇيىمنىڭ تاريحى جايىندا ايتىپ بەردى. 

سەزدە «دىندەر بەيبىتشىلىك ءۇشىن» كونفەرەنتسياسىنىڭ باس حاتشىسى ۋيليام ۆەندلي دىندەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ماسەلەسىنىڭ ومىرلىك ماڭىزى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. 

– بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋى ءبىزدىڭ ۇجىمدىق كۇش سا­لۋى­مىزعا بايلانىستى. ءوز تاجىري­بەمە سۇيەنە وتىرىپ ايتار بولسام, كسرو كۇيرەگەننەن كەيىن يۋگوسلاۆيا مەملەكەتى ىدىراپ, بۇنىڭ ارتى ءوزارا قاقتىعىستارعا اكەپ سوقتى. بىراق ول كەزدە دە, ودان بەرى دە ءارتۇرلى كونفەس­سيالار مەن ءدىن تۇرلەرىندە ىنتى­ماق­تاسىپ, ءوزارا قارىم-قاتىناس ورناتۋ تەتىگى بولعان ەمەس, – دەدى ۋ.ۆەندلي. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر الەم دىندەر اراسىندا بايلانىس ورناتۋدىڭ ەڭ العاشقى ساتىسىندا عانا تۇر. 

– الەمدىك ساياساتكەرلەر بۇۇ-نى مويىنداپ, ءارتۇرلى ءدىني وداق­تار, ۇكىمەتتىك كوميسسيالار قۇرىپ, سەرىكتەسۋدىڭ امال-ادىستەرىن ىز­دەستىرۋدە. الەمدىك دەڭگەيدە دىن­دەر كەڭ تارالىپ, ورىن تەپكەن جەرىندە ءوز ينفراقۇرىلىمىن قۇرعان. ولاردىڭ تاريحى تەرەڭدە. مىنە, بۇگىن ءبىز استاناعا وسىناۋ ءدىني ورتالىقتاردىڭ ءبارى ءوزارا بايلانىس ورناتا الۋى ءۇشىن جينالىپ وتىرمىز. استانادا ءبىز بارلىق ءدىني بىرلەستىكتى بىرىكتىرە الاتىن جاھاندىق ينفراقۇرىلىم قۇرۋ جولىندا تۇرمىز. ءدىني بىرلەستىكتەر قارىم-قاتىناسىن رەتكە كەلتىرىپ, ورتاق مورالدىق قاعيداتتارمەن الماسا الاتىنداي بولۋى كەرەك. ءدال وسى ءدىن – مەملەكەت­تەر­دى بىرلىككە شاقىرا الاتىن نازىك كۇش دەپ ايتۋعا بولادى, – دەدى ۋ.ۆەن­دلي. 

وسىلايشا VI سەزدىڭ جالپى وتى­رىسى اياقتالعان سوڭ مەملەكەت باس­شىسى بەيبىتشىلىك جانە كەلى­سىم مۋزەيىنىڭ ەكسپوزيتسيالارىن ارالاپ كوردى.

جالپى وتىرىس جۇمىسى تۇستەن كەيىن دە جالعاسىن تاپتى. شارا اياسىندا قازاقستان پرە­زي­دەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جار­لىعىمەن «ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ۇلەس قوسىپ, الەمدىك جا­نە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىنىڭ بيىك ماقساتتارىن ىلگە­رىلەتۋگە بەلسەنە قاتىسقانى ءۇشىن» بىرقاتار ءدىني باسشىلار مارا­­پاتتالدى.

ماراپاتتى پارلامەنت سەنا­تىنىڭ توراعاسى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزى حاتشىلىعىنىڭ جەتەكشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تابىس ەتتى. 

– قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جانە حالقىمىزدىڭ اتىنان سىز­دەر­دى وسى جيىندا قارسى الۋ ءبىز ءۇشىن ەرەكشە مارتەبە. الەم­دىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباس­شى­لارىنىڭ استانا سەزىنىڭ يدەيالارى مەن باستامالارىنا تۇراقتى قولداۋ كورسەتىپ, ونىڭ جوعارى باسقارۋشى ورگانى – ءدىني ليدەرلەر كەڭەسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسىپ وتىرعاندارىڭىز ءۇشىن بارشاڭىزعا العىسىمدى بىلدىرەمىن. كە­ڭەس­تىڭ جوعارى جانە بەدەلدى قۇرا­مى وركەنيەتارالىق جانە دىن­ارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا يدەيالارىن ىلگەرىلەتىپ, تۇپكى ماقساتى قوعامدار مەن مەملە­كەتتەردەگى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپ­سىزدىكتى نىعايتۋدى كوزدەيتىن ءىس-شا­رالاردى ىسكە اسىرۋ باعدار­لامالارىن ازىرلەۋى قاجەت. 

تۇتاستاي العاندا, دىنارالىق قاتىناستاردىڭ قارقىندى دامۋى سەزد جانە ونىڭ كەڭەسى قىز­مەتىنىڭ باستى جەتىستىگى بولىپ تابىلادى. فورۋم دىن­ارالىق ءسامميتتىڭ نەگىزگى قاتىسۋ­شى­لارى­نىڭ ءوزارا پىكىر الماسۋداعى ەرىك-جىگەرىن, ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمى مەن بىرلەسىپ ءىس-قي­مىل جاساۋ كەزىندە ورىن الاتىن ماسەلەلەرگە قاتىستى ورتاق كوز­قاراسىن قا­لىپ­تاستىرادى. قوعام الدىنداعى يگى قىز­مەت­تەرىڭىزدىڭ ارقاسىندا رۋحاني الەم مەن ءدىني داستۇرلەر قالىڭ جۇرت­شىلىققا كەڭىنەن تارالۋدا, – دەدى ول.

سەزد جۇمىسى بۇگىن جالعاسىن تابادى. وندا الەمدىك جانە ءداس­تۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزى­نىڭ دەكلاراتسياسى قابىل­دانادى دەپ كۇتىلۋدە.

جولدىباي بازار,

سەرىك ابدىبەك,

«ەگەمەن قازاقستان»