شەكارا بۇزعان ماحاببات

– سۇلتەكە, تاڭجارىق اقىن جو­عا­رىداعى نۇرجىگىتتى قايدان, قا­لاي اسى­­راپ العانى جايلى ايتىپ بەر­سەڭىز؟

– مەنىڭ قولىمداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, نۇرجىگىت 1922 جىلى جەتىسۋ ولكەسىندە تۋعان ەكەن. اشارشىلىق جىلدارى اكەسى باس ساۋعالاپ, بالا-شاعاسىن ەرتىپ قىتايعا وتپەك بولادى. بىراق وتباسى تۇگەلدەي شەكاراشىلار وعىنان قازا تابادى. كىشكەنتاي نۇرجىگىت كوپىردىڭ استىنا تىعىلىپ امان قالىپتى. سودان جانىن جالداپ جات ەلگە بارعان تۇل جەتىمدى تاڭجارىق اسىراپ الىپ, قۇلجادا ۇيعىر مەكتەبىنە بەرەدى. مۇنداعى نياز دەيتىن ۇيعىر مۇعالىم تاڭجارىقتىڭ جاقىن دوستارىنىڭ ءبىرى ەكەن. نۇرجىگىت وسىندا باستاۋىش مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ اقىننىڭ ايەلى ءباتيدىڭ قولىندا بولادى. 1936 جىلى بۇل وڭىردە مۇناي ءوندىرۋ ءىسى قولعا الىنىپ, اۋەجاي سالىنادى. جەرگىلىكتى حالىقتان تەحنيكا ءتىلىن بىلەتىن ماماندار دايارلاۋ شاراسى قابىلدانادى. نۇرجىگىت وسى ناۋقانعا ىلىگىپ, 1938 جىلى ەلەكترمەن دانەكەرلەۋشى ماماندىعىن يگەرەدى. بىراق سول جىلى وكىل اكەسى تاڭجارىقتى ۇكىمەت قاماۋعا الادى.

– ارقاسۇيەر اكەسى تۇرمەگە قامال­عانى قيىن بولعان ەكەن. ءارى قاراي...

– نۇرجىگىت ۇرىمجىگە بارىپ ءبىر دۇركىن اكەسىمەن جولىققان. اكەسى «بالام, ورايى كەلىپ جاتسا سوۆەتكە بارىپ وقى» دەپ باتاسىن بەرەدى. ەكىنشى قايتا جولىعا الماعان. سودان 1941 جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باس­تالىپ, قىتايداعى كەڭەس ماماندارى ەلىنە قايتادى. ورىسشانى ەداۋىر ءبىلىپ قالعان نۇرجىگىت «مەن دە فاشيستەرمەن سوعىسام» دەپ سولاردان قالماي بىرگە كەتەدى. قىسقاسى نۇرجىگىت 1942 جىلى قان مايدانعا اتتانىپ, سوعىستى بەرليندە اياقتايدى. سوعىستان كەيىن تاشكەنتكە بارىپ تۇرادى. كەشىكپەي قالاداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتقا وقۋعا تۇ­سەدى. 1950 جىلى ينستيتۋتتى بىتىرگەن سوڭ «شىعىس شىندىعى» جۋرنالىنا قىزمەتكە ورنالاسادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ ءبىر كۇنى تاعدىر ايداپ تاشكەنتتە ساعادات مالىكقىزىمەن تانىسادى.

– ساعادات مالىكقىزى كىم؟

– ساعادات مالىكقىزى 1936 جى­لى شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ التاي اي­ما­عىن­داعى سارسۇمبە قالاسىندا دۇ­نيەگە كەلىپتى. قازاقتىڭ اتى اڭىزعا اي­نالعان جەزتاڭداي ءانشىسى كۇلاش بايسەيىتوۆانىڭ تۋىسى جانە اتاقتى ءبيشى شارا جيەنقۇلوۆانىڭ شاكىرتى. ياعني, ساعاداتتىڭ شەشەسى ءاسيا مەن كۇلاش اعايىندى كىسىلەردىڭ قىزدارى. ءاسيا وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى الاساپىران كەزىندە قىتايعا ءوتىپ كەتكەن. سوندا بويجەتىپ, مالىك دەيتىن جىگىتكە تۇرمىسقا شىققان. وسى كىسىدەن ساعادات تۋىپ وتىر.  ساعادات 13 جاسىندا شىڭجاڭ ولكە­لىك كادرلار مەكتەبىنىڭ ونەر سىنىبىنا وقۋعا ءتۇسىپ, 1953 جىلى ۇرىمجىدەگى ولكەلىك ويىن-ساۋىق مەكەمەسىنە كاسىبي ءبيشى رەتىندە قىزمەتكە قابىلدانعان. تۇر­كيا, كورەيا, بولگاريا, جاپونيا, پاكىستان, البانيا سياقتى ەلدەردىڭ ساحنالارىندا ونەر كورسەتكەن. ول ورىن­داعان «سەرۋەن», «جار-جار», «كى­لەم توقۋ», «ايجان», «لي-لي», «قاشقار حا­نىمى» سياقتى بيلەر كورەرمەن قا­ۋىم­نىڭ كوڭىلىنەن ۇمىتىلماستاي ورىن الادى. ءوزى دە جاڭادان 20-دان اس­تام بي شىعارعان. سونىمەن قاتار دراما ءارتىسى رەتىندە بىرنەشە فيلم­گە تۇسكەن. 

– ءسوزىڭىزدى بولەيىن, قازاقستاندىق دارىندى ءبيشى شارا اپامىز قىتاي­داعى ساعاداتقا قالايشا ۇستاز بولادى؟

– مۇنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. وت­كەن عاسىردىڭ 40-جىلدارىنىڭ ورتاسىنان 60-جىلداردىڭ باسىنا دەيىن كەڭەس وداعى مەن قىتاي حالىق رەسپۋب­ليكاسى­نىڭ قارىم-قاتىناسى بارىنشا جاقسارىپ, تىعىز بايلانىستا بول­عانى تاريحتان ءمالىم. وسى تۇستا الماتىدان كۇلاش باي­سەيىتوۆا, شارا جيەنقۇلوۆا باستاعان ءبىر توپ ونەر قايراتكەرلەرى گاسترولدىك ساپارمەن ارنايى شىڭجاڭعا بارعان. كىشكەنتاي ساعادات ناعاشى اپاسى كۇلاش انشىمەن العاش رەت سولاي تانىسقان. كۇلاش اپامىز بالعىن ساعاداتتىڭ بويىنداعى بي­شىلىك قابى­لەتتى بىردەن بايقاپ, قۇر­­بىسى شارادان وعان بي ۇيرەتۋدى وتىنەدى.  وسىلاي شارادان ءدارىس العان ساعا­دات مالىكقىزى از ۋاقىتتا بۇكىل شىڭ­­­جاڭعا تانىمال بيشىگە اينالدى. 1955 جى­لى ۆارشاۆا قالاسىندا دۇنيە­ ءجۇزى جاستارىنىڭ فەس­تي­ۆالىندە ونەر كور­سەتەدى. جانە ءبىر قىزىعى, وسى ساپارىندا ساعادات ماس­كەۋگە سوعىپ, كەڭەس وداعىنىڭ ۇكىمەت باسشىسى مالەن­كوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولادى.

– تۇسىنىكتى. ەندى مىنانى اي­تى­ڭىز­­شى, تاشكەنتتەگى نۇرجىگىت پەن­ قى­تاي­داعى ساعادات قالاي تا­نى­­­سىپ ءجۇر؟

– سودان كوپ ۇزاماي وتكەن عاسىر­دىڭ 50-جىلدارى شىڭجاڭنىڭ ءبىر توپ ونەرپازى گاسترولدىك ساپارمەن قازاقستان جانە ورتا ازيا رەسپۋب­ليكا-لارىن ارالاۋعا شىعادى. دەلەگاتسيانى الماتى تەمىر جول بەكە­تىندە كۇلاش باي­سەيىتوۆا, شارا جيەن­قۇلوۆا باستا­عان ونەر قايراتكەر­لەرى سالتانات­پەن قارسى الدى. وسى توپتىڭ ىشىندە قو­لىندا ءبىر قۇشاق گ ۇلى بار نۇر­جىگىت تە جۇرەدى. ەكەۋى اۋەلى وسىلاي تانىسقان.  نۇرجىگىت بولسا شىڭجاڭدىق ونەر دەلە­گاتسياسىمەن بىرگە قازاقستان, قىر­­عىزستان, تاجىكستان, وزبەكستان, تۇر­­ىكمەنستان رەسپۋبليكالارىن ارالايدى. ەكىنشى ءبىر سەبەپ – شىڭجاڭ دەلە­گاتسياسىن باستاپ كەلگەن بۇقارا تىش­قانباەۆ تاڭجارىق اقىننىڭ ۇل­كەن قىزى سارانىڭ كۇيەۋى, ياعني نۇر­جىگىتتىڭ جەزدەسى. سوندىقتان الىستان كەلگەن جەزدەسىن كۇتىپ الىپ, بىرگە ءجۇرۋ – نۇر­جىگىت ءۇشىن دە لايىقتى ءىس. ونىڭ ۇس­تىنە نۇرجىگىتتىڭ قازاق, ۇيعىر, ورىس تىل­دەرىن جەتىك ءبىلۋى تىلماشتىق قىزمەت اتقارۋىنا قولايلى. 

– سودان... 

– سودان شىڭجاڭدىق قوناقتار ورتا ازيانى تۇگەل ارالاپ ەلدەرىنە قايت­قاندا نۇرجىگىت اماندىق تىلەپ شە­كارانىڭ بەر جاعىندا قالا بەرەدى. بىراق ساعاداتقا دەگەن عاشىقتىق سەزىم ونى شەكارا بۇزىپ ارعى بەتكە وتۋگە يتەرمەلەيدى. ءسويتىپ 1957 جىلى نۇر­جىگىت قايتادان شىڭجاڭعا قاشىپ ءوتىپ, قۇلجا پەداگوگيكالىق ينستيتۋ­تىنا مۇعالىم بولىپ ورنالاسادى. سا­عا­دات ەكەۋى 1959 جىلى ۇيلەنىپ, 10 جىلعا جۋىق ءبىر شاڭىراق استىندا تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشەدى. باقتيار, نۇر­لان اتتى ۇلدا­رى, سايرا اتتى قى­زى دۇنيەگە كەلەدى.  سۇتتەي ۇيىپ وتىرعان بۇلارعا 60-­جىل­داردىڭ اياعىندا قارا بۇلت ۇيى­رى­لەدى. «مادەنيەت توڭكەرىسى» باس­تال­عان العاشقى كۇنى نۇرجىگىتكە «كە­ڭەس وداعىنىڭ جانسىزى» دەگەن ايىپ تاعىلىپ, 1969 جىلى دارىنى كەمە­لىنە جەتىپ, تولىسىپ تۇرعان دەر شاعىندا مەرت بولادى.

– ساعادات اپامىز قازىر قايدا؟

– ءسۇيىپ قوسىلعان جارىنان ايىرىلىپ, شيەتتەي ءۇش بالامەن جەسىر قالعان ساعادات قانشا قيىندىق كورسە دە قايىسپاي كۇرەسىپ, باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتى جەڭە بىلەدى. ۇرپاعىن ەشكىمنەن كەم قىلماي, تاربيەلەپ وسى­رەدى. بۇگىندە اپامىز زەينەتكەر, ەڭ­بەك دەمالىسىندا. ۇلدارىن ۇياعا, قىز­دارىن قياعا قوندىرىپ, الدەنەشە نەمەرە ءسۇيىپ وتىرعان باقىتتى انا.

اڭگىمەلەسكەن 

بەكەن قايرات ۇلى, 

«ەگەمەن قازاقستان»