تىمىق اۋانى تىلگىلەپ, كەزەكپەن قونىپ, كەزەكپەن كوك اسپانعا كوتەرىلىپ جاتقان اۋە كەمەلەرىنىڭ گۇرىلى قۇلاق تۇندىرادى. استانا حالىقارالىق اۋەجايىنا تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان كەلىپ جاتقان ادامدار لەگىندە دە تولاس جوق.
ۋاقىت اعىمىنا ىلەسۋگە اسىققان جولاۋشىلاردىڭ ءبىر-بىرىنە كوز توقتاتىپ قاراۋعا دا مۇرشاسى كەلە بەرمەيدى. وسىنداي ءبىر قاربالاس ساتتە اۋەجاي الدىنداعى الاڭدا قارا جەرگە تىزەرلەي باس ءيىپ, تاس ارالاس توپىراقتى ءوبىپ جاتقان اپپاق قۋداي ورىستىڭ شالى ەرىكسىز نازار اۋدارتتى. ول الدەنەلەردى كۇبىرلەپ, قارا جەرگە ماڭدايىن ءۇش رەت تيگىزدى دە تىزەلەرى دىرىلدەپ ورنىنان تۇردى. بىراق بەلىن تىكتەۋگە شاماسى كەلمەي, تالتىرەكتەپ كەتتى. مەن ەركىمنەن تىس شالت قيمىلداپ, قالتالاقتاعان قارتتى قولتىعىنان دەمەدىم.
– راحمەت, بالام! مەن قازاقتىڭ قاسيەتتى توپىراعىن ءبىر يىسكەۋگە زار بولىپ جەتكەن نەمىستىڭ شالىمىن عوي...
قارت قالتاسىنان شىعارعان كولدەي ورامالمەن جاسقا تولى جانارىن سۇرتكىلەپ, نەمىسشە اكتسەنتپەن ورىسشا مەن قازاقشانى قويىرتپاقتاپ, ءتىل قاتتى. قارسى بەتتە تۇرعان ماشينانىڭ جۇك سالعىشىن جىلدامداتا جاۋىپ, جۇگىرە جەتكەن جاس جىگىت تە قارتتىڭ قولىنا جارماستى.
– ءايادىل, اعاڭا سالەم بەر! – دەدى قارت جاس جىگىتكە مەيىرلەنە قاراپ. – نەمەرەم عوي. وسى ۇيلەنەتىن بولدى دەگەن سوڭ, قاسيەتتى قازاقستانىما تاعى دا ۇشىپ كەلگەن بەتىم ەدى... انا ءبىر ورىندىققا وتىرىپ, ءسال تىنىستايىقشى...
ءايادىل ەكەۋمىز سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە مولىنان شىققان اقساقالدى ەكى جاعىنان دەمەپ, الاڭ شەتىندەگى ورىندىقتاردىڭ بىرىنە جەتكىزدىك. ول ارقالى ورىندىققا شالقالاي جايعاسقاننان كەيىن ءسال ەنتىگىن باسىپ, اڭگىمە تيەگىن اعىتتى.
...مەن انتون انتونوۆيچ گاۋك دەگەن گەرمانيانىڭ ازاماتى بولامىن. وتكەن عاسىردىڭ سوناۋ ءبىر سۇراپىل 1934 جىلى قىرىم جەرىندە دۇنيەگە كەلىپپىن. اكەم انتون گريگورەۆيچ پەن انام فەلەمينا فريدريحوۆنا قىرىم رەسپۋبليكاسى اقشايت اۋدانى اتاي اۋىلىندا قىرىم تاتارلارىمەن ۇزاق جىلدار بويى تاتۋ-ءتاتتى تۇرمىس كەشىپتى. اتاي اۋىلىنىڭ جارتىسى تاتارلار بولسا, جارتىسى نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ەكەن.
ءبىر كۇنى ءبىزدىڭ اۋىلدى مىلتىق اسىنعان اسكەريلەر قورشاپ الدى. اۋىلدىڭ ەرەسەك ادامدارىن تۇگەلدەي الاڭعا جيناپ, وكىمەتتىڭ ارنايى بۇيرىعىن وقىدى. سويتسەك, سوعىس باستالىپتى. قىرىم تاتارلارى دا, نەمىستەر دە سەنىمسىزدەر رەتىندە اسكەرگە الىنبايدى. سوعىس جاعدايىنىڭ ارنايى زاڭىمەن تۇرعىندار تۇگەل جەكە تىزىمگە الىنادى, ونىڭ ىشىندە نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى تەگىس وتباسىمەن, بالا-شاعاسىمەن 24 ساعاتتىڭ ىشىندە تەمىر جول ستانساسىنا جەتكىزىلىپ, قونىس اۋدارىلادى. تىنىش جاتقان اتاي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى توبەسىنەن جاي تۇسكەندەي سەندەلىپ, ازان-قازان بولدى دا كەتتى. مەنىڭ جەتى جاسقا ەندى قاراعان شاعىم بولاتىن. جىلاۋعا دا قورقىپ, ۇرەي مەن قايعىدان قابىرعالارى قايىسا كۇيزەلگەن اكە-شەشەمە جاۋتاڭدايمىن.
اينالاسى ءۇش-ءتورت ساعاتتىڭ ىشىندە اتاي اۋىلىنىڭ باس كوتەرەتىن نەمىس تۇرعىندارىن قويداي ءتىزىپ, تەمىر جول بەكەتىنە جاياۋ ايدادى. الىس ساپارعا اتتانعان جۇرتقا كيىم-كەشەك پەن ازىن-اۋلاق ازىق-ت ۇلىكتەن باسقا ەشتەڭە الۋعا رۇقسات بەرىلمەدى. تۇرعىنداردىڭ اسىعىس بۋىپ-تۇيگەن, جىلدار بويعى جيعان-تەرگەندەرى شاشىلىپ, دالادا قالدى. تەمىر جول بەكەتىنىڭ باسى دا ازان-قازان. بۇكىل قىرىم تۇبەگىندە تۇراتىن نەمىس ۇلتىن تۇگەل وسىندا جيناعان سياقتى. ەرەسەكتەردىڭ ەتەگىنە جارماسىپ, بوتاداي بوزداعان بالا-شاعا, ۇلارداي شۋلاعان ايەلدەر داۋىسىنان جەر تەڭسەلگەندەي.
ءبىر ۋاقىتتا بەكەت باسىنا مال تيەيتىن ۆاگوندار تىركەگەن ۇزىن سوستاۆتار كەلدى. مىلتىق اسىنعان كوپ اسكەر قالىڭ جۇرتتى مىلتىقپەن ۇركىتىپ, كوگەندەگەن قويداي قىزىل ۆاگوندارعا توعىتا باستادى. ۆاگوندار ادامدارعا لىقا تولعاننان كەيىن جىلجىمالى ەسىكتەردى تارس جاۋىپ, ۇزىن سوستاۆتار ىڭىرانا قوزعالىپ كەتتى.
قاپىرىق يىستەن قاڭسىعان اعاش ۆاگونداردا سەڭدەي سوعىلىسىپ, ۇزاق جۇردىك. ءبىر كەزدە ۇزىن سوستاۆ ءجۇرىسىن باسەڭدەتىپ, ايدالاعا توقتادى. اسكەريلەردىڭ «ۆوزدۋح! ۆوزدۋح!» دەپ جانۇشىرا ايعايلاعان داۋىستارى ەستىلەدى. كەنەت قاراۋىلدار ۆاگون ەسىگىن اشىپ, ادامداردى جەرگە تۇسىرە باستادى. جۇرتتىڭ بارلىعىنا جول بويىن جاعالاي بۇعىپ جاتۋعا بۇيرىق بەرىلدى. كوپ ۇزاماي كوك اسپاندا قۇيعىنداي زۋلاعان نەمىس ۇشاقتارى پايدا بولدى. ولار ايدالادا تۇرعان ءبىزدىڭ پويىزعا, جول جيەگىندە جاپىرلاي جاتقان ادامدارعا وق جاۋدىرا باستادى. ەسىكتەرىن اشىپ ۇلگەرمەگەن بىرنەشە ۆاگون وتقا وراندى. اعاش ۆاگوندارعا قامالعان ادامدار تىرىدەي ورتەنىپ جاتتى. تەمىر جولدىڭ بويىن جاعالاي جاتقان ادامدار دا جاۋ ۇشقىشتارىنىڭ ءتىرى نىسانالارىنا اينالدى. ورنىڭنان تۇرىپ جان-جاققا قاشۋعا رۇقسات جوق, جانىڭدا جاتقان قاراۋىلدار اتادى. ءسويتىپ توبەدەن تونگەن نەمىس ۇشقىشتارى مىلتىقتىڭ كۇشىمەن ەرىكسىز جەر اۋدارىلىپ بارا جاتقان بەيبىت نەمىستەردى جاڭبىرداي جاۋعان وقتىڭ استىنا الدى. جاۋ ۇشاقتارى كەتكەننەن كەيىن ءتىرى قالعان ادامداردى قايتادان ساۋ قالعان ۆاگوندارعا تيەدى. جارالى سوستاۆ ورىنىنان قوزعالعاندا, جول بويى جازىقسىز ادامداردىڭ جانسىز دەنەسىنە تولىپ قالدى.
سوعىس باستالىسىمەن-اق جەر اۋدارىلعان قىرىم نەمىستەرىن العاشقىدا سولتۇستىك كاۆكازعا اكەلدى. كەيىننەن انىقتالعان دەرەكتەر بويىنشا, 1941 جىلعى 18 تامىزدا باستالعان قىرىم نەمىستەرىن دەپورتاتسيالاۋ بارىسىندا 60 مىڭعا جۋىق ادام سولتۇستىك كاۆكازعا جەتكىزىلىپ, اينالاسى ەكى-ءۇش ايدان كەيىن ولاردىڭ 50 مىڭنان استامى قايتادان قازاقستانعا جەر اۋدارىلادى.
– جەلتوقسان ايىنىڭ ىزعارلى ءبىر كۇنىندە ءبىزدىڭ پويىز سولتۇستىك قازاقستاننىڭ شەتىنە ىلىگىپ, پەتروپاۆل دەگەن قالاعا كەلدىك, – دەدى انتون اقساقال سول كەزدى كۇرسىنە ەسكە الىپ. – قاقاعان ايازدان قالتىراعان ءبىزدى ۆاگوننان ءتۇسىرىپ, تەمىر جول بەكەتىنىڭ باسىندا ساپقا تۇرعىزدى. وردجونيكيدزەدەن مىنگەن ادامدار سانى اجەپتاۋىر سيرەپ قالعان ەكەن. وگىز جەككەن ۇلكەن شانالارمەن كەلگەن, ۇلكەن ت ۇلىپ پەن تىماق كيگەن ادامدار ءبىزدى ءبولىپ الا باستادى. قازاق دەگەن حالىقتى مەن العاش رەت وسىندا كوردىم. ءبىزدىڭ وتباسى دايىندىق اتتى اۋىلدان كەلگەن قازاق وتاعاسىنىڭ قاراۋىنا بەرىلدى. ول ءبىزدى ءشوپ توسەلگەن شانانىڭ ۇستىنە وتىرعىزىپ, ءبىر-ەكى ت ۇلىپپەن وراپ تاستادى. تەرى تورسىققا قۇيىلعان قىشقىلتىم ايران بەرىپ, ءبىر ۋىس باۋىرساق پەن ىرىمشىك ۇستاتتى. سول باۋىرساق پەن ىرىمشىكتىڭ ۋىز ءدامى جەتپىس جىلدان اسسا دا تاڭدايىمنان كەتەر ەمەس...
سەڭسەڭ توننىڭ جىلۋىنا بالقىپ, ازىن-اۋلاق تاماقتىڭ ءنارى بويعا تاراپ, ۇيقىعا بەرىلدىم. وگىز اربانىڭ ايازدى ءتۇندى ارتقا تاستاپ, تاڭ اتا اۋىلعا كەلگەنىن دە اڭعارماپپىن. وتاعاسى ءبىزدى توقال تامنان تۇراتىن قورجىن ۇيگە باستاپ كىردى. بۇل ۇيدە دە ءۇپىر-ءشۇپىر بالالار بار ەكەن. وتاعاسى ءوزىنىڭ بالا-شاعاسىن تورگى بولمەگە كوشىرىپ, بىزگە اۋىزعى بولمەنى بوساتىپ بەردى. مىنە, مەن بۇگىندە 85 جاسقا تولىپ وتىرمىن. وسى ۋاقىتقا دەيىن كوڭىلى دارحان, نيەتى كەڭ قازاقتاي حالىق كورگەنىم جوق. بالالى-شاعالى ەكى وتباسى ۇياداي ەكى بولمەدە جارتى قۇرتتى ءبولىپ جەپ, التى اي قىستان امان شىقتىق. جاز ورتاسىندا ءبىزدىڭ وتباسىن كورشى اۋدانداعى پليۋشكينو دەگەن ورىس كەنتىنە كوشىردى. اكەم وسىنداعى فەرماعا مال دارىگەرى بولىپ ورنالاستى. بىراق ەمەكسىگەن ءۇمىتىمىز ۇزاققا بارمادى. 1942 جىلدىڭ كۇزىندە اكەم انتون گاۋك ەڭبەك ارمياسىنىڭ قاتارىنا الىندى. كەيىننەن بىلدىك, اۋىر جۇمىس, اشتىق پەن سۋىقتان اۋرۋعا شالدىعىپ, بەس-التى ايدان كەيىن قايتىس بولىپتى. ءبىز اۋرۋشاڭ انامىزعا ەرىپ, لەنين اۋدانىنىڭ ورتالىعى ياۆلەنكا دەگەن كەنتكە كەلدىك. وسى جەردىڭ كومەندانتى ءبىزدى تىركەۋگە الىپ, قىرىققابات وسىرەتىن كورەيگە جالشىلىققا بەردى. ءبىز كورەي قوجايىنىمىزدىڭ لاشىعىندا تۇردىق. تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى ارام ءشوپ جۇلامىز, ەگىستىك باپتايمىز. كورەي قوجايىنىمىز وتە ساراڭ ادام بولىپ شىقتى. تاماقتان تارىقتىردى. ول ءبىزدى قاشىپ كەتپەسىن دەپ, قۇجاتتارىمىزدى تۇگەل ورتەپ جىبەردى. كۇز تۇسكەن سوڭ وسىرگەن قىرىققاباتتى جيناپ, ءونىمدى وتكىزگەننەن كەيىن كورەيدىڭ ۇيىنەن قاشىپ شىقتىق.
بارار جەر, باسار تاۋىمىز قالماعان ءبىز شۇبىرىپ, ياۆلەنكا كەنتىنە قايتا كەلدىك. وسىندا جەتكەندە, سىرقاتى اسقىنعان انام فەلەمينا فريدريحوۆنا قايتىس بولدى. انامىزدى جەرلەۋگە دە جاعدايىمىز جەتپەدى. جەر اۋدارىلىپ كەلگەن چەشەندەردىڭ قايتىس بولعان بالاسىمەن بىرگە ءبىر شۇڭقىرعا كومۋگە تۋرا كەلدى. ءبىز ءۇي-ءۇيدى ارالاپ, قايىر سۇراپ, كۇن كورۋگە كوشتىك.
قول جايىپ, ءۇي جاعالاپ جۇرگەن كۇندەردىڭ بىرىندە, ون ءتورت جاستاعى ۇلكەن اعام پيۋس پليۋشكينو سەلوسىنا تراكتورشىنىڭ كومەكشىسى بولىپ ورنالاستى. اشتان بۇرالىپ جۇرگەن باۋىرلارىن ءبىر تويعىزعىسى كەلىپ, اعام كولحوزدىڭ قامباسىنان ءبىر دوربا ارپا ۇرلاپ اكەلدى. ارپادان اس ءپىسىرىپ تە ۇلگەرگەنىمىز جوق, قىزىل جاعالىلار كەلىپ, پيۋستى تۇتقىندادى. كەيىننەن كامەلەتتىك جاسقا تولماعانى ەسكەرىلىپ, 5 جىلعا سوتتالدى.
قاراۋسىز قالعان نەمىس بالالارىن جەتىم بالالار ۇيىنە دە قابىلدامايتىن ەدى. ءبىر كۇنى قول جايىپ, قايىر سۇراپ جۇرگەن پيترۋس دەگەن اعام ەكەۋمىزدى كولحوز باسقارماسى ۇستاپ الدى. ول ەكەۋمىزدى پەتروۆكا دەگەن كەنتتە ورنالاسقان جەتىم بالالار ۇيىنە الىپ كەلدى. اتى-ءجونىمىزدى وزگەرتىپ, ورلوۆ دەگەن ورىس بالالارى رەتىندە تىركەتتى. كەيىننەن مەن ءوز تەگىمدى قايتىپ الدىم. ءسويتىپ ون جىل بويى وسى بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپ, كومباينشى ماماندىعىن يگەردىم. 1952 جىلى قيالى دەگەن قازاق اۋىلىندا تراكتورشى-كومباينشى بولىپ ەڭبەك جولىمدى باستادىم. 1954 جىلى شوفەرلار دايارلايتىن كۋرستى ءبىتىرىپ, سميرنوۆ كەنتىندەگى اۆتوبازادا اۆتوبۋس جۇرگىزۋشى بولىپ, زەينەتكەرلىككە شىققانشا ەڭبەك ەتتىم. زايىبىم پولينا كوندراتەۆنا ەكەۋمىز بەس بالا تاربيەلەپ وسىردىك. كىشى قىزىم تاتيانا تسەلينوگراد مەديتسينالىق ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەندە, سەرىك اتتى قازاقتىڭ بالاسىنا تۇرمىسقا شىقتى. كۇيەۋ بالام سەرىك بالگازاروۆ مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, استاناداعى بىلىكتى تراۆماتولوگ-ورتوپەدتەردىڭ ءبىرى...
– باۋىرىم, سەن ەرتەڭ مەنىڭ بالالارىمنىڭ ۇيىنە كەل. قۇدام سابىرجاندى كور. وي, مەنىڭ قۇدام قوناقجاي, ناعىز جايساڭ قازاق... – دەدى انتون اقساقال ءايادىلدىڭ ماشيناسىنا ءمىنىپ جاتىپ. – قالاي, كەلەسىڭ بە؟
قارت قولىمدى جىبەرمەي, ۇزاق قىستى.
– ءيا, ءيا... كەلەمىن...
ۋادە – قۇداي ءسوزى. ەرتەڭىنە «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» سۋرەتشىسى ورىنباي بالمۇرات ەكەۋمىز «ۇركەر» شاعىن اۋدانىنا كەلدىك. انتون اقساقال ايتقانداي, ءبىزدى قوس قۇدا قاۋقىلداي قارسى الدى. انتون گاۋكتىڭ قۇداسى سابىرجان بالگازاروۆ وسى ارقا ءوڭىرىنىڭ تۋماسى كورىنەدى. ۇزاق جىلدار بويى مىنا ەگىندىكول اۋدانىنداعى «بۋرەۆەستنيك» كەڭشارىندا جۇرگىزۋشى بولىپ, ەڭبەك زەينەتىنە شىعىپتى. قۇداي قوسقان قوساعى رايا ەكەۋى 4 بالا تاربيەلەپ, ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىرىپتى. بۇگىندە بالالاردان تاراعان نەمەرەلەرى مەن شوبەرەلەرىنىڭ قىزىعىن كورىپ وتىر. سابىرجان وتاعاسىنىڭ ورتانشى ۇلى سەرىك تسەلينوگراد مەديتسينالىق ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەندە, وسى انتون قارتتىڭ كىشى قىزى تاتيانامەن كوڭىل جاراستىرىپ, شاڭىراق كوتەرىپتى. سەرىك پەن تاتيانانىڭ امانجول, ءايادىل, ابزال اتتى ۇلدارى تۇگەلدەي كەزىندە اكەلەرى ءبىلىم العان استاناداعى №4 قازاق ورتا مەكتەبىن ۇزدىك ءتامامداپتى. ۇلداردىڭ الدى بۇگىن اكە جولىن قۋىپ, دارىگەرلىك ماماندىقتى يگەرىپ جۇرگەن كورىنەدى.
– وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى انتون قۇدامەن قاتتى سىيلاسىپ كەلەمىز. سوناۋ توقسانىنشى جىلدارى بايبىشەسى قايتىس بولعاننان كەيىن ول گەرمانياعا كوشكەن بالالارىنىڭ قولىنا باردى. سوندا دا قارىم-قاتىناسىمىز ۇزىلگەن جوق. وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن گەرمانيانىڭ دانيامەن شەكارالاساتىن جەرىندە, قۇدالارىمىز تۇراتىن فلەنسبۋرگ اتتى قالاعا بارىپ, انتون اقساقالدىڭ سەكسەن جىلدىق مەرەيتويىن تويلاپ قايتتىق. تۇرمىستارى جاقسى. انتون قۇدا 1 مىڭ ەۋرودان استام زەينەتاقى الادى. قالانىڭ قاق ورتاسىندا بەس بولمەلى, كەڭ سارايداي ءۇيى بار. تەك ءبىز بارعاندا قازاقستانىن ساعىنىپ جىلايتىنى بولماسا, جاعدايى جاقسى, – دەدى سابىرجان وتاعاسى انتون قۇداسىن قۇشاقتاي قالجىڭداپ.
– ءيا, ءيا... قازاق جەرىنىڭ قاسيەتتى توپىراعىنا تابانىمدى ءبىر تيگىزىپ, سامال جەلىن جۇتپاسام, تىنىسىم تارىلادى دا تۇرادى, – دەدى انتون قارت اعىنان جارىلعانداي اڭقىلداي سويلەپ.
كوپ كەشىكپەي قاۋقىلداسقان قوس قۇدا ءايادىل نەمەرەلەرىنىڭ قالىڭدىعىنا قۇدا ءتۇسۋ ءۇشىن قاراعاندى قالاسىنا اتتانىپ بارا جاتتى...
جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»