ەلباسى. ەلوردا. ەكسپو

ەلىمىز ابىرويمەن وتكەرگەن ەكسپو قازاقستاننىڭ تانىمالدىلىعىن ارتتىرىپ قانا قويماي, ەل ەكونوميكاسىنا وڭ اسەرىن تيگىزدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس ميللياردتاعان تەڭگەگە تاپسىرىس الدى. تۋروپەراتورلاردىڭ قىزمەتىنە دەگەن سۇرانىس ەكى ەسەگە جۋىق ۇلعايدى. كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 10 پروتسەنتتەن اسا كوبەيدى. ەڭ باستىسى, ەلىمىزدىڭ ەۋرازيا وڭىرىندەگى قاۋىپسىز ءارى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت رەتىندەگى وڭ ءيميدجىن نىعايتا ءتۇستى.

تاعى ءبىر اتاپ ايتاتىن ماسەلە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءاۋ باستاعى ستراتەگيالىق جوسپارىنىڭ ارقاسىندا حالىقارالىق كورمە ءبىر ساتتىك, ناۋقاندىق شارا بولىپ قالماي, استانانىڭ, تۇتاس ەلىمىزدىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن ۇزاق مەرزىمدى جوبا رەتىندە جۇزەگە استى. ەكسپو ەلوردانىڭ ەكىنشى تىنىسىن اشتى دەسەك تە بولادى. «سالىنعان نىساندار كورمەدەن كەيىن ءتيىمدى پايدالانىلۋى ءتيىس» دەگەن بولاتىن ەلباسى. سوندىقتان قۇرىلىس تا وسى ماقساتقا ورايلاستىرىلا سالىنىپ, قازىرگى كۇنى حالىقتىڭ يگىلىگىنە جۇمىس ىستەپ تۇر. مۋزەيگە اينالعان «نۇر الەم» پاۆيلونى بۇگىندە ەلوردا قوناقتارى ات باسىن تىرەيتىن نەگىزگى ورىنداردىڭ ءبىرى بولسا, وزگە پاۆيلونداردا ۇلتتىق IT-ورتالىق, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى سياقتى مەكەمەلەر ورنالاسىپ, ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ەسەلى ۇلەس قوسىپ جاتىر. 

توقسان ءۇش كۇن بويى قازاقستان مەن قازاقستاندىقتاردى الەم نازارىندا ۇستاعان ايتۋلى وقيعانىڭ تاريح قويناۋىنا ەنگەنىنە دە ءبىر جىل ءوتتى. ونىڭ جابىلۋ سالتاناتىن «ەگەمەن» تولىق جازعان بولاتىن. بۇگىن ءبىز وسى كورمەنىڭ وتكىزىلۋ تاريحىنا شولۋ جاساپ وتكەندى ءجون كوردىك.  قازاقستان ەكسپو-2017-ءنى استانا قالاسىندا وتكىزۋ تۋرالى ءوتىنىشىن پاريجدەگى حالىقارالىق كورمەلەر بيۋروسىنىڭ (حكب) شتاب-پاتەرىندە بولاتىن كونكۋرسقا 2011 جىلدىڭ 10 ماۋسىمىندا تاپسىرعانى بەلگىلى. شەشىم 2012 جىلدىڭ قاراشا ايىنداعى 152-ءشى وتىرىستا انىقتالدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستان كورمەنى قانداي تاقىرىپتا وتكىزەتىنىن انىقتاپ, 2012 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا استاناعا كەلگەن حكب ساراپشىلارىنا تانىستىرعان بولاتىن. 

كوڭىل كۇپتى. مۇنداي كورمەنى وتكىزۋگە قازاقستان تۇگىل كەشەگى جارتى الەمدى جالپاعىنان باسىپ وتكەن كسرو دا بىرنەشە رەت تالپىنعانىمەن قول جەتكىزە الماعان. تۇتاس ازيادا ءۇندىستان, پاكستان, تۇركيا, يران, تايلاند جانە بىرنەشە باقۋاتتى ەل بولعانىمەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن جاپونيا, قىتاي جانە وڭتۇستىك كورەيا سەكىلدى ءۇش مەملەكەتتىڭ عانا جولى بولىپ, كورمەنى وزدەرىندە وتكىزە العان ەدى. رەسەي فەدەراتسياسى 2002 جىلى ەكسپو-2010-دى ماسكەۋدە وتكىزۋگە تالپىنىپ, قالانىڭ سول كەزدەگى مەرى يۋري لۋجكوۆ كوپ ەڭبەكتەنگەنىمەن كورمەگە قول جەتكىزە المادى. ودان كەيىن دە 2020-شى جىلعى كورمەنى ەكاتەرينبۋرگ قالاسىندا وتكىزبەك بولىپ, كوپ ارەكەتتەندى. بىراق بۇل جولى دا كونكۋرستا جەڭە الماي, دۋباي قالاسىنا جول بەردى. ەندى بۇل ەل ەكسپو-2025-ءتى وتكىزبەككە ارەكەتتەنىپ جاتىر. 

وسىنداي تارتىستى دوداعا قاتىسۋعا جاس قازاقستاننىڭ 2011 جىلى تاۋەكەل ەتۋى – ەرەكشە وقيعا بولعانى حاق. بىراق الەمدىك دوداعا باتىل ارالاسۋعا ەلىمىزدىڭ بەدەلى مەن جەتىستىكتەرى جەتكىلىكتى ەدى. ەڭ الدىمەن قازاقستان دۇنيە دۇربەلەڭگە تولى تۇستا ىشكى ءھام سىرتقى قاقتىعىستارعا جول بەرمەي, از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تاۋەلسىزدىگىن نىعايتىپ, ساياسي تۇراقتى ەل رەتىندە تانىلىپ ۇلگەرگەن-ءدى. اۋماعىنداعى تابيعي رەسۋرستاردىڭ مول قورىن دا ءتيىمدى پايدالانىپ, ورتالىق ازيادا ەكونوميكالىق تۇرعىدان جوعارى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقان ەل ەكەنىن كورسەتتى. سونىمەن قاتار كوپتەگەن حالىقارالىق ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويىپ, اشىق ەل رەتىندە دەموكراتيالىق جولمەن داميتىنىنا بارلىق الەمنىڭ نازارىن اۋدارا ءبىلدى. 

قازاقستان وسىنداي دامۋ باعىتىنان تايماي, عالامدىق بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋىن دا بەلسەندى تۇردە جاقتايتىنىنا دۇنيە ءجۇزىن سەندىردى. بۇل – ءبىزدىڭ ەلدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى تابىستى پوزيتسياسى بولعانى دا شىندىق. الەمدەگى ەڭ ۇلكەن يادرولىق سىناق پوليگونىن كسرو ءالى قۇلاماي تۇرعان كەزدىڭ وزىندە جاۋىپ, ودان ءارى ءوز اۋماعىنداعى الەمدە 4-ءشى ورىن الاتىن يادرولىق ارسەنالدان باس تارتۋى دا قازاقستاننىڭ بەيبىتسۇيگىشتىك ءيميدجىن ارتتىرا ءتۇستى. ال يادرولىق قارۋدىڭ جاسالۋىن تەجەۋ, تاراتپاۋ, جويۋ تۋرالى باستامالارى وسى باعىتتاعى حالىقارالىق كۇرەستىڭ كوشباسشىلىعىنا دەيىن كوتەردى. سونىمەن بىرگە ءتۇرلى كونفەسسيالارعا ءتوزىمدى بولىپ, بەيبىت ءومىر سۇرۋگە شاقىرعان ۇندەۋلەر دە ءبىزدىڭ ەلدە تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ كەلە جاتقان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرىنەن دۇنيە جۇزىنە تاراپ تۇر. بۇعان قوسا قازاقستان ەقىۇ سياقتى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ توراعالىعىنا سايلانىپ, ءتىپتى ونىڭ 11 جىل بويى وتپەگەن ءسامميتىن وتكىزدى. مىنە, وسىنىڭ ءبارى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ, حالىقارالىق بەدەلىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسقان بىرەگەي جوبالاردىڭ جەمىسى ەدى. ەندى سول بەدەل ەكسپو-2017 وتكىزۋدى كىمگە سەنىپ بەرەمىز, كىمنىڭ كانديداتۋراسىنا داۋىس بەرەمىز دەگەن حكب 152-ءشى وتىرىسىندا تارازىعا ءتۇستى. 

2012 جىلدىڭ 22 قاراشاسىندا حكب-نىڭ 152-ءشى وتىرىسىنا قاتىسۋ ءۇشىن ەلباسىمەن بىرگە قازاقستاننان سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, ەكسپو-2017 جوباسىنا جاۋاپتى قايرات كەلىمبەتوۆ پەن استانانىڭ سول كەزدەگى اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ پاريجگە بارعان. جۋرناليستەر اراسىندا وسى جولداردىڭ اۆتورى دا بولعان ەدى. وتىرىسقا ءاربىر ەلدىڭ وكىلدەرى عانا قاتىسىپ, مەملەكەت باسشىلارى وعان كىرمەيدى ەكەن. سوندىقتان قاتى­سۋشىلارعا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ بەينەۇندەۋى عانا كورسەتىلدى. وندا ەلباسى قازاقستاننىڭ كوتەرىپ وتىرعان تاقىرىبىنىڭ اسا وزەكتى ەكەنىن جەتكىزە كەلىپ, استانا جەڭىپ شىققان جاعدايدا ەكسپو-2017-ءنىڭ تابىستى وتۋىنە كەپىلدىك بەرەتىنىن ايتقان بولاتىن. 

سونىمەن حكب-عا قازىر 161 مەملەكەت مۇشە بولعانىمەن ول كەزدە دا­ۋىس بەرۋگە 147-ءسى قاتىستى. استانا مەن ونىڭ قارسىلاسى بەلگيانىڭ لەج قالاسىنىڭ قايسىسى كوپ داۋىس الاتىنى مۇلدە بەلگىسىز ەدى. بۇرىن ەكسپو-نى 2 رەت وتكىزگەن تاجىريبەسى بار لەج قالاسىنىڭ مەرى ۆيللي دەمەيمەر مىرزا دا ءوز ەلى تاڭداعان تاقىرىپ پەن مۇمكىن­دىكتەرىن ماقتاۋىن جەتكىزە تانىستىردى. قازاقستانمەن باسەكەگە تۇسكەن بۇل ەۋروپالىق قالا دۇنيە جۇزىنە قارۋ-جاراق ويلاپ تاباتىن كونسترۋكتورلاردىڭ وتا­نى بولۋىمەن دە اتى شىققان. اتاقتى براۋنينگتى ويلاپ تاپقان كونسترۋكتور دا وسى قالانىڭ تۇرعىنى. 

پرەزيدەنت توقتاعان قوناقۇيدىڭ فويە­سىندە ءبىر ورىندا بايىز تاۋىپ وتىرا الماي جۇرگەن قازاقستاندىق جۋرنا­­ليس­تەردىڭ دە جۇرەگى كۇپتى. كورمە وتكى­زۋدىڭ نەگىزگى وتانى ءارى بەلسەندى ۇيىمداس­تى­رۋشىلارى – ەۋروپالىق مەملەكەتتەرگە الىستاعى ازياعا بارعانشا وزدەرى­نىڭ كورشىلەرى, ساليقالى, سالماقتى ەل بەل­گيانى قولداپ شىعۋ وڭايىراق سەكىلدى. 

سونىمەن 3-4 ساعات وتكەندە قاي­رات كەلىمبەتوۆ پەن يمانعالي تاسما­عام­بەتوۆ قوناقۇيگە جۇگىرە باسىپ كىردى. ولار ەشكىممەن سويلەسپەي, بىردەن پرەزيدەنتكە كىرگەن. ارينە ناتيجەنى حابارلاۋعا اسىققانى كورىنىپ تۇر. ۇزاماي نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جۋرناليستەرگە شىعىپ, قازاقستاننىڭ جەڭىسكە جەتكەنىن جاريالادى. داۋىس بەرۋگە قاتىسقان 147 مەملەكەت وكىلدەرىنىڭ 103-ءى ءوز داۋىستارىن قازاقستانعا, تەك 44-ءى عانا بەلگياعا بەرىپتى... بۇل ۇلكەن جەڭىس ەدى. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى دە قۋانىشتى ەكەنىن كورسەتىپ, ەمەن-جارقىن وتىرىپ, جۋرناليستەرمەن ەركىن سويلەستى. ء«وزىڭىز قات­تى تولعاندىڭىز با؟» دەپ سۇراعان وسى جولداردىڭ اۆتورىنا ول: «ارينە تولعانباسام وسىندا كەلەر مە ەدىم» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدى. 

قازاقستاندىق جۋرناليستەر ەكى توپ بولىپ بارعانبىز. ءبىر توبى ءبىز بولعاندا ەكىنشى توپتا «ەگەمەننىڭ» تاعى ءبىر ءتىلشىسى دينارا بىتىك قارىنداسىمىز بولعان. ول حكب 152-وتىرىسىنا قاتىسقان قازاقستان وكىلدەرى قايرات كەلىمبەتوۆ پەن يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ جەڭىسكە دەيىن الەمدىك جۋرناليستەرگە بەرگەن ءباسپاسوز ءماسليحاتى تۋرالى ما­يىن تامىزىپ جازعان. 

مىنە, وسىدان كەيىن اسا اۋقىمدى جۇمىستار باستالدى. 2012 جىلدىڭ 26 قاراشاسىندا پرەزيدەنت «حالىقارالىق ەكسپو-2017 مامانداندىرىلعان كورمەسىن دايىنداۋ جانە وتكىزۋ جونىن­دەگى كوميسسيا» قۇردى. ال ۇكىمەت 2013 جىلدىڭ 15 قاڭتارىندا «استانا ەكسپو-2017» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيو­نەرلىك قوعامىن قۇرىپ, ونىڭ توراعاسىن بەكىتتى. جىل بويى كورمەنىڭ ارحيتەكتۋراسىنا, قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە, كوممەرتسيالىق قىزمەت كورسەتۋگە جانە ت.ب. كونكۋرستار جاريالانىپ, ونىڭ قورىتىندىلارى شىعارىلدى. ال 2014 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ەلباسى ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ قۇرىلىسىنا كىرىسۋگە بۇيرىق بەردى. 

تاريحتىڭ قالىڭ قاتپارى اراسىنان قازاقستاننىڭ ءبىر ايرىقشا ەرلىگى رەتىندە ۇنەمى جارقىراپ شىعا كەلەتىن ەكسپو-2017 وسىلاي بولعان ەدى. «تاۋ الىستاعان سايىن بيىكتەيدى» دەمەكشى ونىڭ ماڭىزى دا جىل وتكەن سايىن ارتا تۇسەرى ءسوزسىز. 

جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»