وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىندا ەل پرەزيدەنتىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعى شىققان بولاتىن. وسى جارلىققا سايكەس جوعارعى سوت جانىنداعى سوت اكىمشىلىگى ءجونىندەگى كوميتەت تاراتىلىپ, ونىڭ ورنىنا سوتتاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتى قۇرىلعان ەدى. بۇرىنعى كوميتەتتىڭ قۇزىرىنداعى سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ قۇجاتتارى, م ۇلىكتى ەسەپكە الۋ, ساقتاۋ, باعالاۋ جانە ودان ءارى پايدالانۋ جونىندەگى فۋنكتسيالار ءادىلەت مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىنا بەرىلدى. وسى ورايدا ءبىز جاڭادان قۇرىلعان دەپارتامەنتتىڭ اتقاراتىن قىزمەتى جانە مىندەتتەرى تۋرالى وسى دەپارتامەنتتىڭ باسشىسى باۋىرجان جۇماعۇلوۆقا جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– باۋىرجان تۇرسىن ۇلى, ءوزىڭىز باسقاراتىن جوعارعى سوت جانىنداعى سوتتاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتىنىڭ (جوعارعى سوت اپپاراتى) قۇرىلعانىنا اسا كوپ ۋاقىت بولا قويعان جوق. دەگەنمەن, بۇل مۇلدەم جاڭا قۇرىلىم دەۋگە دە بولماس. سۇحباتىمىزدى وسى قۇرىلىمنىڭ جۇمىسى تۋرالى اڭگىمەدەن باستاساق.
– ەلىمىز ەگەمەندىك العان كەزدەن باستاپ جۇزەگە اسىرىلا باستاعان ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق وزگەرىستەر ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەنىڭ, سونىڭ ىشىندە سوت قۇرىلىمى مەن سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ جاڭادان قالىپتاسۋىنا جول اشتى. سول جىلداردان باستاپ سوت سالاسىندا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءوز الدىنا دەربەس ءبىر تارماعى – سوت بيلىگىنىڭ قالىپتاسۋىنا باعىتتالعان ءتۇبىرلى وزگەرىستەر جۇزەگە استى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندە ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلۋى دا وسىنداي ۇلكەن ماقساتتى, ياعني سوتتاردى, ىشكى ىستەر ورگاندارىن وزدەرىنە ءتان ەمەس قىزمەتتەردەن بوساتۋدى كوزدەگەن ەدى. كوميسسيا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنە تالداۋ جاساپ, ولاردىڭ جۇمىسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر مەن كەمشىلىكتەردى انىقتادى. جان-جاقتى ساراپتاۋدىڭ ءناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ سوت-قۇقىق قورعاۋ جۇيەلەرىن جاڭارتۋدىڭ باعىتتارى ايقىندالدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە پرەزيدەنت 2010 جىلعى 17 تامىزدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءجونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. ءسويتىپ, تامىز جارلىعىنىڭ نەگىزىندە جوعارعى سوت جانىنداعى سوت اكىمشىلىگى ءجونىندەگى كوميتەت تاراتىلىپ, سوتتاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتى قۇرىلدى. ال سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ قۇجاتتارى, م ۇلىكتى ەسەپكە الۋ, ساقتاۋ, باعالاۋ ءجانە ودان ءارى پايدالانۋ جونىندەگى فۋنكتسيالار ادىلەت ءمينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىنا بەرىلدى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت ءجۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 4-بولىمىندە كوزدەلگەندەي, رەسپۋبليكا سوتتارىنىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋ جاڭادان قۇرىلعان دەپارتامەنتكە جۇكتەلدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, دەپارتامەنتتىڭ قۇرىلۋى ەلباسىنىڭ 2010 جىلعى 1 قاراشاداعى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى قىسقارتۋ جونىندەگى جارلىعىن ءتيىمدى ورىنداۋعا, كادرلار سانىن ىقشامداۋعا دا ىقپال ەتتى. كەزىندە جوعارعى سوت اپپاراتى مەن سوت اكىمشىلىگى جونىندەگى كوميتەتتىڭ قۇرىلىمى 237 قىزمەتكەردەن تۇرسا, قازىر دەپارتامەنتتىڭ قۇرىلىمىندا 170 ادام قىزمەت ەتەدى.
دەپارتامەنت جالپى رەسپۋبليكا سوتتارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق, كادرلىق جانە ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى بار شارۋانى جۇزەگە اسىرادى. ءاربىر وبلىستىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتا وسى دەپارتامەنتكە قاراستى «وبلىستىق سوت كەڭسەسى» اتتى مەملەكەتتىك مەكەمە قىزمەت ەتىپ, جەرگىلىكتى جەردە ءاربىر ايماق سوتتارىنىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىمەن اينالىسادى. قالام مەن قاعازدان باستاپ, تۇپكىردەگى اۋداندىق سوت عيماراتىنىڭ جىلۋمەن ۋاقتىلى قامتىلۋى – مۇنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز.
– بۇگىنگى سوت جۇيەسىندە بولىپ جاتقان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىنداعى سوت سالاسى دامۋىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭى ەكەنى راس. سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ىسىندە دەپارتامەنتتىڭ اتقاراتىن قىزمەتى جانە العا قويعان مىندەتتەرىن قالاي ءتۇسىندىرىپ بەرەر ەدىڭىز؟
– سوت-قۇقىقتىق رەفورماسىنىڭ جاڭا مىندەتتەرىن باسشىلىققا الىپ, سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ءۇشىن دەپارتامەنت اتقاراتىن شارالار مەن شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر جەتەرلىك.
اتاپ ايتقاندا, سوت جۇمىسىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋدىڭ ۇيىمدىق, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق شارالارىن كەڭەيتۋ, سۋديالاردى زاڭناماعا سايكەس ماتەريالدىق جانە الەۋمەتتiك جاعىنان قامتاماسىز ەتۋ.
– سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋدەگى نەگىزگى تالاپتىڭ ءبىرى – سۋديالاردى مامانداندىرۋ ءىسى دەۋگە بولادى. بۇل باعىتتا اتقارىلعان شارۋا از ەمەس. دەگەنمەن, ءالى دە شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر بار ما؟
– ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىندە ءجۇزەگە اسىرىلعان سوتتار مەن سۋديالاردى مامانداندىرۋدىڭ تاعىلىمدىق تاجىريبەسى ءوزىنىڭ وڭ ناتيجەسىن كورسەتىپ كەلەدى. ءماسەلەن, مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق, اكىمشىلىك, قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى سوتتاردا قىزمەت ەتەتىن سۋديالار ءوز سالاسىنىڭ بىلىكتى, تاجىريبەلى ماماندارى دەۋگە بولادى. مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتتاردا ميلليونداعان تەڭگە كولەمىندەگى قارجىنى قامتيتىن داۋلار ۋاقتىلى قارالىپ, جوعارى كاسىبي دەڭگەيدە ءوزىنىڭ شەشىمىن تابۋدا. بۇل ساۋدا-ساتتىق, كاسىپكەرلىك, ەكونوميكا سالاسىنداعى زاڭدى تۇلعالار اراسىندا تۋىنداعان كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ وڭتايلى شەشىلۋىنە ىقپال ەتەدى. قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى مامانداندىرىلعان سوتتارعا الەۋمەتتىك جانە ماتەريالدىق تۇرعىدان بارلىق جاعدايلار جاسالعان. بۇل سوتتار حالىقتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىراتىندىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ قاجەت. القا بيلەرگە ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەپ, ىستەرگە قاتىسۋعا دايىنداۋ مۇندا قىزمەت ەتەتىن سۋديالار مەن سوت قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەرەكشە دايىندىعى مەن پسيحولوگيالىق جاعىنان مىقتى بولۋىن تالاپ ەتەدى. كەلەر جىلدان باستاپ ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا, قاسكەلەڭ مەن سەمەي شاھارلارىندا كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى بويىنشا مامانداندىرىلعان سوتتار اشىلاتىن بولادى. مۇنداي سوتتار الماتى مەن استانا قالالارىندا قۇرىلىپ, بۇگىنگى تاڭدا جاقسى ناتيجە كورسەتۋدە. ماسەلەن, 2008-2010 جىلدار ارالىعىندا استانا قالاسىنىڭ كامەلەتكە تولماعاندار ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان سوتى 338 تۇلعانى جاۋاپكەرشىلىككە تارتسا, ونىڭ ىشىندە 35-ءىن عانا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا كەسكەن. 207 ءجاسوسپىرىم شارتتى تۇردە جازالانسا, 86 تۇلعاعا قاتىستى ىستەر بىتىمگەرلىكپەن اياقتالعان. بۇل دەگەنىمىز ءجاسوسپىرىمدەردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە قورعالاتىندىعىنىڭ كەپىلى. جالپى مۇنداي سوتتاردىڭ ءبىرى – استانا قالاسىنداعى كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى بويىنشا مامانداندىرىلعان سوتىندا جۋىردا ەل ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى ك.ءماسىموۆ پەن جوعارعى سوت توراعاسى ب.بەكنازاروۆ, بىرنەشە مينيسترلەردەن, باس پروكۋراتۋرا وكىلدەرىنەن تۇراتىن دەلەگاتسيا بولعان-دى. سول كەزدە اتالمىش سوت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان جۇمىس, جاستىعىنا, كەيبىر جايتتەردى بىلمەۋىنە بايلانىستى قىلمىسقا بارعان جەتكىنشەكتەردى جاي عانا جازالاپ قويماي, سارا تۇزەۋ جولىنا قايتا بۇرۋعا قاتىستى ادىستەمەلەر, ارنايى پسيحولوگ ماماندار سياقتى وڭ قادامدار اتالمىش دەلەگاتسيا قۇرامىنداعىلاردىڭ كوڭىلىنەن شىقتى.
2012-جىلدان باستاپ جوعارىدا اتالعان 16 سوتتاردا 40 سۋديا مەن 114 سوت قىزمەتكەرى جۇمىس جاسايتىن بولادى. سونىمەن قاتار, ءوزىڭىز بىلەتىندەي مامانداندىرىلعان سالىق داۋلارى بويىنشا سوتتاردى دا قۇرۋ تۋرالى سوڭعى كەزدە ءتۇرلى تالقىلاۋلار ورىن الدى.
– سوت سالاسىن رەفورمالاۋداعى جەتىستىكتىڭ ءبىرى – ءبىرىڭعاي اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق-تالداۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ. بۇل جۇيەنىڭ جەتىستىگى نەدە دەپ بىلەسىز؟
– سوت بيلىگىنىڭ حالىق ءۇشىن اشىق ءارى قول جەتىمدى بولۋى – ەلباسى مەن مەملەكەت تاراپىنان قويىلىپ وتىرعان باستى تالاپ. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ءبىر مەزەتكە دە توقتاتىلعان ەمەس. سوت ۇردىسىنە جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ ەنگىزىلۋى ءادىل سوت پەن ەل ازاماتتارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىنىڭ نەگىزگى كەپىلى. جوعارعى سوت تاراپىنان ەنگىزىلگەن سوت ىستەرىنىڭ انىقتامالىعى, انىقتاما ءدۇڭگىرشەكتەرى, وبلىستىق سوتتاردىڭ رەسمي سايتتارى, سەنىم تەلەفوندارى, سوت جۇيەسىندەگى ءۇن-بەينە جازبا قۇرىلعىلارى, سونداي-اق, جوعارعى سوت ءتوراعاسىنىڭ ەل ازاماتتارىن ونلاين قابىلداۋ جوباسى قازىرگى كۇنى حالىق تاراپىنان ەرەكشە قولداۋعا يە بولىپ وتىر. ويتكەنى, ءتوراعانىڭ جەكە قابىلداۋىنا كەلە المايتىن ازاماتتار ءوز ايماعىنداعى وبلىستىق سوتتا وتىرىپ, ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى جوعارعى سوت ءتوراعاسىمەن ونلاين رەجيمدەگى قابىلداۋعا قاتىسا الادى. بۇل سوتتاردىڭ حالىققا ءبىر قادام جاقىن بولۋى باعىتىندا جاسالعان شارالاردىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار, اقتوبە وبلىسى سوتتارىندا ەنگىزىلىپ, ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتكەن سوت زالدارىنداعى بەينەباقىلاۋ ءجۇيەسىن الداعى ۋاقىتتا رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىندەگى سوتتارعا ورناتساق دەگەن جوسپار بار.
اۆتوماتتاندىرىلعان قۇجات اينالىمىن جۇرگىزۋ جوعارعى جانە وبلىستىق سوتتاردىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارىن قالىپتاستىرۋ, سوت پروتسەستەرىندە بەينەكونفەرەنتس بايلانىستى پايدالانۋ, سوتتاردا اقپاراتتىق دۇڭگىرشەكتەر ورناتۋ تولىق جۇزەگە استى.
بۇل جۇيە قازىرگى كۇنى استانا مەن ەلىمىزدىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىندەگى اۋداندىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتارمەن اراداعى قارىم-قاتىناس ماسەلەسىن وتە جەڭىل ەتتى دەسەم ارتىق بولماس. سوتتارمەن اراداعى قۇجات اينالىمى ماسەلەسى بىرتە-بىرتە قاعازدان ەلەكتروندىق فورماتقا اۋىستىرىلىپ, سۋديالار مەن سوت قىزمەتكەرلەرى جاڭا زامان تالاپتارىنا ساي جۇمىسىن جۇزەگە اسىرۋدا. قازىرگى كۇنى اتالمىش جۇيەنى بىلمەيتىن سۋديا نەمەسە سوت قىزمەتكەرى كەمدە كەم. ءويتكەنى, ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان مەملەكەت قاراجاتىن, حالىقتىڭ ۋاقىتىن ۇنەمدەيتىن بۇل جۇيە بويىنشا ارنايى وقۋ دارىستەرى تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ, تەحنولوگيالار كۇن سايىن جەتىلدىرىلىپ وتىرسا, ءبىز دە ودان قالىس قالار ەمەسپىز. قازىرگى كۇنى ءوزىڭىز بىلەتىندەي «ەلەكتروندىق ۇكىمەت», «ەلەكتروندىق سوت ءوندىرىسى» دەگەن ۇعىمدار ءبىزدىڭ سانامىزعا تولىققاندى ەنىپ, ەندى مىنە ۇكىمەت پەن وزگە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن اراداعى قۇجات اينالىم تولىققاندى ەلەكتروندىق فورماتقا كوشىرىلۋدە.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن شارافاددين ءامىروۆ.