جەتىسۋ انشىلىك مەكتەبىنىڭ كورنەكتى وكىلى, سۋىرىپسالما اقىن ءارى كومپوزيتور, انسۇيەر قاۋىم جاقسى بىلەتىن «سارى بيداي» ءانىنىڭ اۆتورى سادىقوجا موشان ۇلى – بۇرىن وتكەن ءبىرجان سال, اقان سەرى, جاياۋ مۇسا, ەستاي, بالۋان شولاق, ۇكىلى ىبىراي, اسەت نايمانباەۆ, كەنەن ازىرباەۆ سەكىلدى سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ونەر يەلەرىنىڭ ءداستۇرىن جالعاستىرۋشى ءانشى-اقىنداردىڭ ءبىرى.
ول 1917 جىلى الماتى وبلىسى, ۇيعىر اۋدانى, كەتپەن اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىندا سارىبۇلاق دەگەن جەردە ومىرگە كەلگەن. كومپوزيتوردىڭ بىزگە جەتكەنى جەتى ءانى عانا. ولار: «سارى بيداي», «احاۋ, ايىم», «ەي, احاۋ», «اق قاز ەدىڭ», «احاۋ, قالاۋلى-اي», «ەركەم-اي», «ساعىنساڭ, قالقا, ءوزىڭ كەل». سۇلۋ سازدى, اسەم ورنەكتى بۇل اندەر قازاق ءان ونەرى تاريحىنا زور ۇلەس بولىپ قوسىلىپ, ۇلتتىق مۇرامىزدى دامىتۋعا قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. «سارى بيداي» ءانى 1980 جىلى وتكەن I رەسپۋبليكالىق امىرە قاشاۋباەۆ اتىنداعى انشىلەر بايقاۋىندا العاش رەت ۇلكەن ساحنادا ايتىلىپ, ورىنداۋشى تالدىقورعان وبلىستىق فيلارمونياسىنىڭ ءانشىسى جاقسىلىق مىرقاەۆ جۇلدەگەر اتاندى. سادىقوجا اندەرى قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى دانەش راقىشەۆتان باستاپ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ارتىستەرى جانىبەك كارمەنوۆ, رامازان ستامعازيەۆ, سونداي-اق نۇرجان جانپەيىسوۆ, ەربولات شالدىبەكوۆ, تىلەكتەس قۇرمانعاليەۆ, جايدار نۇرتۋعان, جاندوس كاكيعالي, ءمادي الەموۆ, نۇرجان ءجۇمادىلوۆ, نۇرلان تۇراشەۆ, بەيبىت مۇساەۆ, سايان مايناعاشەۆ, ارفات يسكاكوۆ, ت.ب. كوپتەگەن انشىلەردىڭ رەپەرتۋارلارىنان بەرىك ورىن الدى. سادىقوجانىڭ نازىك ليريزمگە تولى اسەرلى دە سۇلۋ اندەرى تىڭداۋشىلارىن ءتاتتى سەزىمگە بولەپ, رۋحاني بايىتىپ كەلە جاتقانى كوپكە ايان.
شەجىرە جۇيەسىمەن ايتقاندا سادىقوجانىڭ رۋى – البان, ونىڭ ىشىندە قوجبامبەتتەن تارايتىن اعىمسارى دەگەن اتا. اكەسى موشان تەكەسباي ۇلى اۋىل-ايماققا تانىمال ولەڭشى اتانعان, كوكپارشىلىعىمەن اتى شىققان, كىسىلىك كەلبەتىمەن دە ەلگە سىيلى ادام بولعان. ال ارعى باباسى – شەگىر زامانىندا اعىمسارى اتالاتىن ءبىر اتانىڭ كورنەكتى ءبيى دە بولىپتى. سادىقوجانىڭ شەشەسى زەربالا وتە كورىكتى, پاراساتى دا مول ءارى ايبىندى كىسى ەكەن. زەربالانىڭ ارقاسى بار, ەمشىلىك قاسيەت دارىعان, حالىقتىق ەمدەۋ ءتاسىلىنىڭ ءبىرازىن يگەرگەن جان بولىپتى.
زەربالانىڭ ايبىنى, ءپىرى بارلىعى سونشا, قانداي اساۋ جىلقى بولسا دا, ونىڭ «تاك» دەگەن داۋسى شىعىسىمەن-اق دىرىلدەپ, تىنىش تۇرا قالاتىن بولعان. ەر مىنەزدى, باتىر جۇرەكتى زەربالا قورىقپاي ەرتتەلگەن اساۋعا مىنگەندە تەز ارادا اساۋدىڭ اپتىعى باسىلىپ, ارىنىن شىعارىپ ىرقىنا وپ-وڭاي كوندىرىپ, باس ءبىلدىرىپ الادى ەكەن.
سادىقوجا جاسىنان ولەڭ, جىرعا اۋەس بولىپ وسەدى. ەستە ساقتاۋ قابىلەتى كۇشتى, وتە زەيىندى سادىقوجا ولەڭ-جىردى, ءان-اۋەندى ءبىر ەستىگەندە-اق ەسىندە ساقتاپ جاتتاپ الادى. الايدا وسىنشا زەرەك تۋعان جاستىڭ وقىپ, ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىگى بولمايدى. ويتكەنى اكەسى موشان قايتىس بولىپ, ءىنىسى ابىلقايىر ەكەۋى جاستاي جەتىم قالعان ەدى. جەسىر قالعان شەشەسى زەربالا ءبىر-ەكى جىلدان كەيىن امەڭگەرلىك جولمەن قاينىسى قوجانيازعا قوسىلىپ, ەكى بالا قامقورلىققا قول جەتكىزگەنىمەن ول كەزدە قازاقستان ولكەلىك پارتيا باسشىلىعىنا گولوششەكين كەلىپ, «كىشى وكتيابر ورناتۋ» ناۋقانى جۇزەگە اسا باستاعان ەدى. ونىڭ اياعى اسىرا سىلتەۋگە ۇلاسىپ, حالىقتىڭ اشارشىلىققا ۇشىراپ, تۋعان جەردى تاستاي قاشىپ, اياق جەتەر جەرگە ۇدەرە كوشكەنى تاريحتان بەلگىلى. مىنە, سول ۇدەرە كوشكەن قالىڭ ەلدىڭ اراسىندا سادىقوجانىڭ اۋىل-ايماعى دا بار ەدى. ءسويتىپ تۇتاس حالىق, رۋلى ەلدىڭ شەتەلدەگى اۋىر ازاپقا تولى جانكەشتى تىرشىلىگىن ءالى بۋىنى بەكىپ, قابىرعاسى قاتپاعان سادىقوجا دا باستان كەشىرەدى. بالداۋرەن, بالالىق شاعىمەن ەرتە قوشتاسقان ول ەندىگى ءومىرىن, ەرتەدەن-اق ءوز جەرى رەتىندە قازاقتىڭ ءبىراز رۋلارى قونىستانىپ وتىرعان, الايدا سوڭعى بىرەر عاسىر اۋماعىندا قىتاي مەملەكەتىنىڭ ىشىندەگى قازاق اۆتونوميالى وبلىسى دەپ اتالاتىن تەرريتوريادا وتكىزە باستادى.
كىسى ەسىگىندە مالشىلىقتا جۇرسە دە, سادىقوجا ونەرگە دەگەن قۇلشىنىسىن جوعالتپادى. قايتا كۇندىز قوي سوڭىندا جۇرگەندە الدىنداعى وتارىن بەتكەيگە ورگىزە جايىپ سالعان سوڭ تاۋ جاڭعىرتا ءان سالىپ, ءوزى سياقتى قويشى-قولاڭمەن كوڭىل سەرگىتە ونەر جارىستىرۋ ناتيجەسىندە انشىلىك, اقىندىق دارىنى اشىلا بەرەدى. اۋىل اراسىنداعى توي-تومالاقتاردا كوپشىلىك الدىندا ءان سالىپ, ءوزى قۇربىلاس قىزدارمەن, كەيدە ءتىپتى وزىنەن الدەقايدا ەرەسەك ايەلدەرمەن دە ايتىسقا ءتۇسىپ ونەرپازدىعىمەن ەلگە تانىلا باستايدى. بىرتە-بىرتە اتى كەڭگە جايىلىپ, ايتىسكەرلىگىمەن كوزگە تۇسەدى. تالاي ايتىستاردا جەڭەدى.
اتا-اناسىنان دارىعان جاقسى قاسيەتتەردىڭ ءبارى سادىقوجا بويىندا ەرەكشە كورىنىس تاۋىپ, سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى جىگىت بولىپ وسەدى. سادىقوجانىڭ كورىكتى, سىمباتتىلىعى وعان قوسا ءانشى, سازگەرلىگى, سۋىرىپسالما ايتىسكەرلىگى از ۋاقىت بولسا دا ونى بىلەتىن جاننىڭ ءبارىن سۇيسىندىرگەن, قىزىقتىرا تامساندىرعان. ونىڭ اتقا مىقتىلىعىن, شۋ اساۋعا باس ءبىلدىرىپ, ۇيرەتكىش قاسيەتىن كوزى كورگەندەر بىلايشا اڭگىمەلەيدى. سادىقوجا ون ءتورت, ون بەس جاسقا كەلگەننەن باستاپ بيەباۋدىڭ (ق ۇلىندار بايلاعان جەلى) قاسىندا ەنەلەرىمەن بىرگە تۇرعان شۋ اساۋ تايعا شالما تاستاپ ۇستاپ, جۇگەنسىز-اق ءمىنىپ العاندا قالاي موڭكىسە دە جىعىلمايدى, قايتا ولاي شاۋىپ, بىلاي شاۋىپ, ابدەن دىڭكەلەگەندە موڭكۋگە دە شاماسى كەلمەي, ەرىكسىز توقتايدى ەكەن.
سادىقوجا ەستىگەن ەرتەگى, اڭىز, ت.ب. تاريحي اڭگىمەلەردى جىر-داستان ەتىپ وزىنشە جىرلايتىن بولعان. الايدا وكىنىشتىسى – ول جىر-داستاننىڭ بىردە-بىرەۋى قاعازعا تۇسپەگەن. وعان سەبەپ, وقىپ-جازا الماعاندىعى, ياعني حات تانىمايتىندىعى ەدى. ءانشى-اقىننىڭ بىزگە جەتكەن اندەرىنىڭ ءوزى الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنان باستاپ قانا ايتىلىپ, ەلگە تانىلا باستادى.
سادىقوجا اندەرىنىڭ ەلگە كەڭ تاراماي ۇمىت بولا باستاۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى بىلاي ەدى. 1946 جىلى ىلە اۋماعىندا سۇزەك اۋرۋى دەندەپ, كەڭ جايىلادى. سول قالىڭ ەلدى تۇگەل شارپىعان دەرتتەن اعايىندى سادىقوجا, ابىلقايىر جانە زەربالا اپانىڭ قاينىسى قوجانيازعا قوسىلعاننان كەيىن ومىرگە كەلگەن ۇركىمباي ۇشەۋى بىردەي باس-اياعى ءبىر-ەكى ايدىڭ ىشىندە كوز جۇمادى. ءۇش ۇلىنان بىردەي ايىرىلعان زەربالا انا وسىلايشا ورنى تولماس قايعىعا دۋشار بولادى. اسىرەسە ءانشى, اقىن رەتىندە كوپكە تانىمال بولعان سادىقوجانىڭ ءانى مەن جىر-تولعاۋلارى ەستىلسە, كوڭىل قايعىسى ودان ءارى دەندەپ, كۇندىز-ءتۇنى ۇيقى كورمەي, كوز جاسىن كول قىلىپ جىلاپ, ءتىپتى جىندى بولۋدىڭ از-اق الدىنداعى حالگە جەتكەن.
اۋىر قايعىنىڭ اسەرىنەن ءبىر كەزدەگى شۋ اساۋدى ەر-ازاماتشا جۋاسىتىپ مىنەتىن زەربالا بەلى بۇكىرەيىپ قالادى. سوندىقتان اعايىن-تۋىس جيىلىپ ات جەتەر جەردەگى ەل-جۇرتقا ارنايى ءوتىنىش جاساپ, سادىقوجا اندەرى مەن جىر-تولعاۋلارىنىڭ ايتىلماۋىن تالاپ ەتكەن. سادىقوجانىڭ اندەرىن ايتىپ, اۋىزدان-اۋىزعا كوشىرە كەڭ تاراتۋ ەمەس, زەربالا انانىڭ ءومىرىن ساقتاۋ, ايىقپاس دەرتكە ۇشىراۋدان امان الىپ قالۋدى ويلاعان. ءسويتىپ سادىقوجا اندەرى ايتىلىپ جۇرمەگەندىكتەن, بىرتە-بىرتە ۇمىت بولا بەرەدى. ال زەربالانىڭ بۇكىرەيگەن بەلى جازىلماعان كۇيى «بۇكىش اپا» اتانىپ كەتەدى. 1955 جىلى زەربالا مەن اعايىن-تۋىستارى تاريحي وتانعا قايتا ورالىپ سادىقوجانىڭ كىندىك قانى تامعان الماتى وبلىسى, ۇيعىر اۋدانى, كەتپەن اۋىلدىق كەڭەسىنە قارايتىن بودەتى اۋىلىنا ورنالاسادى. زەربالا وسى جەردە 1961 جىلى قايتىس بولادى.
سادىقوجا اندەرى زەربالا دۇنيە سالعاننان كەيىن عانا موشاننىڭ اكەسى تەكەسبايدىڭ تۋعان ءىنىسى بۇقىجان بالاسى قۋانيازدىڭ ايتۋىمەن كەيىنگى ۇرپاققا جەتتى. ونىڭ اتاقتى «سارى بيداي» ءانىن قۋانيازدىڭ اۋزىنان 1968 جىلى تۇڭعىش رەت ۇيرەنىپ, رۋحاني قازىناعا اينالۋىنا مۇرىندىق بولعان وسى جولداردىڭ اۆتورى ەدى. بۇل ورايدا سادىقوجا اندەرىن ەسىنە ءتۇسىرىپ قايتا جاڭعىرتىپ بىزگە ۇيرەتكەن قۋانياز قاريانىڭ ەڭبەگىن ايرىقشا اتاۋعا تۋرا كەلەدى. ءبىزدى ءان ايتۋعا باۋلىعان ءانشى اعامىز مولداسان شاپيەۆ «سارى بيداي» ءانىن العاش مەنەن ەستىپ, ودان كەيىن قۋانياز قاريادان تولىقتىرىپ ۇيرەنىپ, اۋىل-ايماققا كەڭ تارالۋىنا سەبەپكەر بولعانىن ريزاشىلىقپەن ايتۋىمىز كەرەك.
بەلگىلى ءانشى, جازۋشى, ونەر زەرتتەۋشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, قازاقستان لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى جانىبەك كارمەنوۆ قۇراستىرىپ, 1991 جىلى «ونەر» باسپاسىنان شىققان قازاق اندەرىنىڭ انتولوگياسىنىڭ ءبىرىنشى تومىنا قۇرمانباي تولىباەۆتىڭ اننوتاتسياسىمەن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى دانەش راقىشەۆتىڭ ورىنداۋىنداعى سادىقوجانىڭ جەتى ءانىنىڭ ءماتىنى ەنگىزىلگەن. الايدا بەلگىسىز سەبەپتەرمەن «احاۋ, ايىم» ءانى حالىق اندەرى بولىمىنە ەنىپ كەتىپتى. كەزىندە باسپا تاراپىنان جىبەرىلگەن بۇل كەمشىلىك «جەتىسۋ اۋەندەرى» جيناعىن قۇراستىرۋ بارىسىندا تۇزەتىلدى. وسى جولدار اۆتورىنىڭ ورىنداۋىندا نوتاعا ءتۇسىرىلىپ, جازىلىپ الىنعان «احاۋ, ايىم», «احاۋ, قالاۋلى-اي», «ەي, احاۋ», «سارىبيداي» اندەرى س.مەدەۋبەك ۇلى مەن ب.مۇپتەكەەۆتىڭ جيناپ, قۇراستىرۋلارىمەن 1998 جىلى «ونەر» باسپاسىنان شىققان «جەتىسۋ اۋەندەرى» اندەر جيناعىنا نوتاسىمەن ەندى.
سادىقوجا اندەرىنىڭ جينالىپ, حالىق يگىلىگىنە اينالۋىندا حالقىمىزدىڭ قايتالانباس دارىن يەلەرىنىڭ ءبىرى دانەش راقىشەۆتىڭ, ۇزاق جىلدار بويى «كەتپەن» ورتا مەكتەبىندە ادەبيەتتەن ساباق بەرگەن, ديرەكتور بولعان, تابيعي تالانت يەسى ءانشى مولداسان ءشاپي ۇلىنىڭ, ءانشى جاقسىلىق مىرقاي ۇلىنىڭ, سادىقوجا اندەرىنىڭ ءماتىنىن زەرتتەۋشى اقىن قۇرمانباي تولىباەۆتىڭ ۇلەستەرى مول بولدى. مولداسان ءشاپي ۇلى سادىقوجا اندەرىن ورىنداۋ ارقىلى ناسيحاتتاپ قانا قويماي, ءانشى كومپازيتور ومىرىنەن دەرەكتى اڭگىمە دە جازدى. ول «پاراسات» جۋرنالىنىڭ 1990 جىلعى № 12 سانىندا جاريالاندى.
سادىقوجا 1946 جىلى جازدا سۇزەك اۋىرۋىنان قايتىس بولدى. سۇيەگى قىتايدا قۇلجا قالاسىنىڭ سولتۇستىك شىعىسىنداعى تۋراسۋ جايلاۋىنداعى ەسكى قازاق زيراتىندا جاتىر.
ەندىگى مىندەت ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ايتىلعانداي وتكەن زامانداردا ءومىر سۇرگەن ونەرپاز تۇلعالاردىڭ رۋحاني مۇراسىن دارىپتەۋ باعدارىندا, ونى ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرىپ, دارىپتەۋ ماقساتىندا سادىقوجا موشان ۇلىنىڭ دا ونەرپازدىق تۇلعاسىن كەڭ ناسيحاتتاۋ بولىپ تابىلادى.
قۇنىپيا الپىسباەۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور