شىراق شامداي شەرنياز

كەتە رۋىنان شىققان شەرنيازدىڭ ءومىر جولى تۋرالى كوپتەگەن دەرەكتەر كەزدەسەدى. قازاقتىڭ ەنتسيكلوپەديست-عالىمى حالەل دوسمۇحامەدوۆ كەتە رۋىنان شىققانىن «ساۋلە» جۋرنالىنىڭ №4 سانىنا سىلتەمە جاساۋ ارقىلى كورسەتەدى. سەبەبى, ىعىلمان شورەك ۇلىنىڭ:

مالاي كەتە شەرنياز, شەرلىلەر ءسوزىن ساعىنعان. سەكەردەن شىرىن ءدامى بار تىڭداعانعا جاعىنعان, دەگەن ولەڭ جولدارى ءۇزىندى رەتىندە جۋرنال بەتىندە جارىق كورەدى.

جازۋشى, ەتنوگراف-عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك: «قازاق شەجىرەسىنىڭ دىڭگەك يدەياسى, ياعني تۇجىرىمى تۇپتەپ كەلگەندە, جالپى تاريحتى تانۋدا بەل الىپ جاتاتىن ادامدىق باستاۋ يدەياسىمەن ۇندەس كەلەدى», دەگەن ەدى. شەرنياز اقىننىڭ شەجىرەسىنە ۇڭىلسەك, شەرنيازدىڭ اكەسى – جارىلعاس, جارىلعاستىڭ اكەسى – ەلدە, ەلدەنىڭ اكەسى – جامان, جاماننىڭ اكەسى – مالاي, مالايدىڭ اكەسى – سارىمبەت, سارىمبەتتىڭ اكەسى – ايدار بولىپ اتال­عان. شەجىرەدەگى اتالارىنىڭ ءبىرى – مالاي, شەرنيازدىڭ اۋىلىنىڭ اتاۋى بول­عان دەگەن دەرەكتەر كەزدەسەدى.

قازاق اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جيناستىرۋشى, ەتنوگراف, شەجىرەشى, ويشىل ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ: «ەستىگەنىن ۇمىتپايتىن, قۇلاعىنىڭ تەسىگى بار, كەۋدەسىنىڭ ەسىگى بار, ۇقپا قۇلاق جاندار بولعان. سونداي جانداردىڭ ايتۋىمەن كەۋدەسى حات, ەستىگەنى, كورگەنى جاد بولعان قاريالار كەيىنگىگە اۋىزدان-اۋىزعا الىپ ايتۋى­مەن ۇلگى-وسيەت قالدىرعان», دەپ جازا­دى. شەرنياز شەشەنگە قاتىستى دەرەك­تەردىڭ اۋىزدان-اۋىزعا تاراۋى ابدەن مۇمكىن. 

شەرنيازدىڭ تۋعان جانە قايتىس بولعان مەرزىمدەرى ءالى كۇنگە دەيىن ناق­تى­لانباي كەلەدى. دەرەكتەردى ساراپتاپ قاراساق, 1817-1881 (64 جاس), 1807-1867 (60 جاس), 1806 – 1867 (61 جاس) دەگەن داتا­لار كورسەتىلگەن. اقىننىڭ ماڭ­گى­­لىك مەكەنى – اتىراۋ وبلىسى, قىزىل­­قوعا اۋدانى, مۇقىر اۋىلىنان 35 شاقى­رىم جەردە ورنالاسقان زيراتىنداعى قۇلپى­تاستا «1807-1867 جىلدارى ءومىر سۇرگەن» دەلىنگەن. «قازاقستان تاريحى» پانىنە ارنالعان ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ وقۋلىعىنىڭ «XIX عاسىردىڭ I جارتىسىنداعى مادەنيەت» اتتى تاراۋىندا ( 208-بەت) شەرنياز اقىننىڭ ءومىر سۇرگەن جىلدارى «1807-1867 جىلدار» دەپ كور­سەتىل­گەن. سوندىقتان, قۇلپىتاستا كور­سەتىل­­گەن داتامەن جۇرگەنىمىز ءجون. XIX عاسىر­­­دىڭ 30-جىلدارىندا كىشى ءجۇز اۋما­عىن قامتىعان يساتاي-ماحامبەت كوتەرى­لىسىنىڭ قاتىسۋشىسى جانە جالىن­دى جىرشىسى بولعان. كوتەرىلىستىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە باتىردىڭ ارتىنا ەرگەن رۋلار – كەتە, ءالىم ەدى. يساتايدىڭ سوڭعى شاي­قاسى كەتەنىڭ جەرىندە, ياعني قيىل بويىندا بولعانىن بىلەمىز. شەرنيازدىڭ يساتاي­دىڭ جان دوسى بولعاندىعى تۋرالى ەنتسيكلوپەديست-عالىم ح.دوسمۇحا­مەدوۆ «ساۋلە» جۋرنالىنىڭ №6 سانىندا باياندايدى. بۇل ءسوزىمىزدى شەرنياز اقىننىڭ:

«الاشتىڭ بالاسىنا تۇگەل جەتكەن,  ايتپاۋعا بولا ما ەكەن ت ۇلىك مالىن. مەن ءوزىم يساتايدىڭ اقىنى ەدىم,  مالدانىپ يساتايدان ماڭعاز بولدىم», دەگەن ولەڭ جولدارى دالەلدەي تۇسەدى.

شەرنيازدىڭ نەمەرە ءىنىسى كوكەي مولدا جارىلعاس, شەرنياز مولدا بولعان دەپ سۋرەتتەيدى. ءىنىسى بالمىرزا جىراۋ:

«ايدىن كولگە جابىلعان, قۇلان ەدىم وردالى. اساتاياق الىسقان, اۋىل ەدىم مولدالى», دەپ شەرنياز­دىڭ شاريعاتقا جەتىك ەكەندىگىن ايتادى. شامشىراقتاي ءسوزدىڭ يەسى شەرنياز شەشەننىڭ بولاشاق ۇرپاقتىڭ ءنارلى سوزدەن اجىراماي وسۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ەسەپتەيمىن.

ادىلبەك ومىرزاقوۆ, ادەبيەتتانۋشى اتىراۋ