ەگەمەن ەل اتانعانىمىزعا 20 جىل تولىپ وتىر. بۇل كەزەڭ تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا دايەكتى باعا بەرۋگە ازىراق بولسا دا بەت العان باعىت-باعدارىمىزدىڭ وڭ-سولىن سارالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن سياقتى.
قانداي ەلدىڭ دە بولماسىن اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى, ەكونوميكالىق وركەندەۋىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى. اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى ەرەكشە كۇردەلىلىگىمەن, ناقتىلىعىمەن ەرەكشەلەنبەگەنىمەن, ەلدىڭ تابيعي جاعدايىندا نارىقتىق ەكونوميكا باسەكەلەستىگىنە لايىقتى اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىن وندىرۋدە قابىلەتتى, ىسكەر, كاسىبي ساۋاتتى مامانداردى قاجەت ەتەتىندىگىنە كۇماندانۋعا بولمايدى. كەڭەستىك جوسپارلى اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسىندە ءبۇگىنگى جاعدايمەن سالىستىعاندا عىلىمي جەتىستىكتەر, وزىق تاجىريبەلەردىڭ كەڭىنەن قولدانىس تابۋىنىڭ, ساۋاتتى مامانداردىڭ قىزمەتتەرىنىڭ ارقاسىندا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتتى دەگەنىمىزبەن, وندىرىلگەن ونىمدەرىنىڭ 30 پايىزعا جۋىعى تۇتىنۋشىلارعا جەتكەنشە ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ىسىراپ بولادى ەكەن. بۇعان مال باستارىنىڭ نەگىزسىز شىعىندارىن, ءونىمدەرىنىڭ ءجيى قولدى بولۋىن قوساق, بۇل سالانىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى ايتۋ قيىن. مەن ءوز تاجىريبەمدە دە, مەملەكەتتىك اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنا باسشىلىق جاساعاندا دا بۇل كەلەڭسىزدىكتەرگە قانداي توسقاۋىل بولار ەكەن دەپ قينالاتىنمىن.
دەمەك اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسىنە جەكە مەنشىكتى ەنگىزۋ, بىرىنشىدەن, ناقتى يەلىكتى, اۋىل ەڭبەگىندە ەركىندىكتى قالىپتاستىرىپ, باسقا ەكونوميكا سالالارىنا قاراعاندا باسىمدىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن اۋىل ەڭبەگىندەگى نەمقۇرايلىلىق پەن ەنجارلىلىققا تىيىم سالعانداي بولدى. سونىمەن قاتار, بۇرىندا ايلاپ-جىلداپ جاسالاتىن ازىق-ت ۇلىك باعدارلامالارىنسىز-اق, تۇتىنۋشىلاردى قاجەتتى تاعامدارمەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگى پايدا بولدى. ازىرگە ىشكى رىنوكتاعى ازىق-ت ۇلىكتىڭ 30-40 پايىزعا جۋىعى شەتەلدەردەن تاسىمالدانادى دەگەنىمىزبەن, مۇندا وتاندىق ءونىمدەر ءوندىرۋشىلەردىڭ ۇلەس سالماعىنىڭ دا ەسەلەپ ارتا بەرەتىنىنە, تاياۋدا رەسپۋبليكالىق مال تۇقىمدارىن اسىلداندىرۋ ورتالىعى – «اسىل ت ۇلىك» اق اتقارىپ جاتقان جۇمىستار اياسىندا ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرى اۋىلشارۋشىلىق قۇرلىمدارىندا بولعانىمدا كوز جەتكىزدىم. اتاپ ايتقاندا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى «زەنچەنكو ي ك», «يلينسكوە», «تايىنشا-استىق», «پوبەدا-تايىنشا», قوستاناي وبلىسى «ۆيكتوروۆسكوە», «شەمينوۆكا», «اقبيداي-اگرو», «فرۋنزينسكوە» جانە «بوتالينسكوە» مال شارۋاشىلىعىندا ءسۇتتى ءىرى قارا وسىرۋمەن اينالىساتىن سەرىكتەستىكتەردە بولدىم. اۋىل رەفورماسىن ەش ءوڭىردەن قالىس قالماي اتقاردىق دەپ ءجۇرگەن قاراعاندى, جەزقازعان, ايماقتارىندا ءبىراز جىلدار قىزمەتتەر اتقارعان مەن ءۇشىن, بۇل شارۋاشىلىقتاردا كورگەندەرىم تاڭداندىرعانداي بولدى. بۇل شارۋاشىلىقتاردا ناقتىلانعان ەڭبەك جاۋاپكەرشىلىگى, وڭتايلاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەسى قالىپتاسقان, ارقايسىسىندا 2000-4000 باسقا دەيىن ءىرى قارا مال وسىرىلەدى, جىلدىق ساۋىن سيىر سۇتتىلىگى ورتا ەسەپپەن 4000-6000 كگ. دەڭگەيىندە, كوپشىلىگى 1,5 جىلدىق مال ازىعى قورىن دايىنداعان. كەڭەستىك كەزەڭدە اسپيرانتتىق جۇمىستارىمدى جۇرگىزگەن الماتى وبلىسى, قاسكەلەڭ اۋدانى «كامەنسكي», «اقساي» اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مال زاۋىتتارى ەلىمىز بويىنشا ءار ساۋىن مالعا 4000-5000 كگ. ءسۇت ساۋاتىن بىرەگەي شارۋاشىلىقتار بولسا, بۇگىندە ولاردىڭ سانى اتالعان وبلىستاردىڭ وزىندە بىرنەشە وندىقتى قۇراپ وتىر.
سونىمەن قاتار, «زەنچەنكو ي ك» قۇرىلىمىن ءونىمدەر وندىرەتىن شارۋاشىلىق قانا ەمەس, كوپ سالالى, تۇتىنۋشىلارعا تىكەلەي وڭدەلگەن ونىمدەر ۇسىنا الاتىن وندىرىستىك كومبينات دەپ اتاۋعا بولادى, ءتاۋلىكتىك ءسۇت ءونىمى كولەمى 30 توننا. بۇل شارۋاشىلىقتار ورنالاسقان ەلدى مەكەندەر ينفراقۇرلىمدارى مەيلىنشە تۇرعىندار قاجەتتىلىگىنە ساي قالىپتاستىرىلعان, مىسالى, «زەنچەنكو ي ك» سەرىكتەستىگىندە ورتالىق ەلدى مەكەن كوشەلەرى اباتتاندىرىلعان, جاس ماماندارعا سالىنعان ءزاۋلىم ۇيلەر قاتار تۇزەپ تۇر, ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋ جۇيەسى قىزمەت ەتەدى. اتالعان شارۋاشىلىقتاردىڭ قايسىسىندا بولماسىن, كەڭسەدە, ءوندىرىس الاڭىندا بوس جۇرگەن ادامداردى بايقاۋ قيىن, بۇل كورىنىس ەڭبەك ءتارتىبىنىڭ ۇلگىسىن كور-سەتكەندەي.
بۇل شارۋاشىلىقتار اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمى مەن مال تۇقىمدارىن اسىلداندىرۋ ءىس-شارالارىن ءوندىرىسىنىڭ نەگىزگى ارقاۋى ەتىپ, بۇل باعىتتا ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەستىكتى دە قالىپتاستىرعانعا ۇقسايدى. اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى, عىلىمى, مەملەكەتتىك باسقارۋ سالالارىندا ءبىرشاما تاجىريبە جيناقتاعان ماعان, اتالعان شارۋاشىلىقتار باسشىلارى, ماماندارىمەن كەزدەسكەندە, ويلانباي سۇراقتار قويۋ نەمەسە پىكىرلەر ايتۋ وڭاي بولعان جوق. دەگەنمەن دە بۇل شارۋاشىلىقتار تىزگىنىن وزگە ۇلتتار وكىلدەرىنىڭ يەلەنىپ وتىرعانىن دا ايتپاۋعا بولمايدى. وسىعان وراي, ەلباسىمىزدىڭ ۇلتىمىز, ءتىلىمىز, ءدىنىمىز تۋرالى پىكىرتالاس تۋىنداعاندا «ماڭايلارىڭا قاراساڭدارشى» دەگەن ءسوزىنىڭ ماعىناسىن مەن وسىندا تۇسىنگەندەي بولدىم.
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اۋىلدى رەفورمالاۋعا قاتىستى «بىزگە دەيىن ەلىمىز تاريحىندا تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ ءتاجىريبەسى بولعان جوق, سوندىقتان دا بۇل ماڭىزدى ءىس-شارانى اتقارۋدا كەمشىلىكتەر مەن قيىندىقتاردىڭ بولۋى دا ىقتيمال» دەپ اتاپ كورسەتكەنىندەي, بۇل شارۋاشىلىقتاردا دا بارلىق جاعداي اۋىل رەفورماسىندا بولجانعانداي دەپ ايتۋعا بولمايدى.
بىرىنشىدەن, اتالعان شارۋاشىلىقتاردىڭ دەنى مال شارۋاشىلىعى ونىمدىلىگىن جەتىلدىرۋدە تىكەلەي شەتەلدەرمەن بايلانىس جاساۋعا ق ۇلىقتىلىقتارىن بايقاتتى. ارينە بۇل نارىق جاعدايىندا قۇرىلىمدار يەلەرىنىڭ جەكە قۇزىرىنداعى ماسەلە. دەگەنمەن ۇكىمەتتىڭ يمپورتتى الماستىرۋ, وتاندىق ونىمدەر, قىزمەتتەر ۇلەس سالماقتارى تۋرالى باعدارلامالارىنا ساي, اۋىل شارۋاشىلىعى وتاندىق عىلىمي-وندىرىستىك قۇرىلىمدار قىزمەتتەرىن پايدالانۋى قاجەتتىگى ءسوز بولعاندا شارۋاشىلىق باسشىلارى بۇعان تۇسىنىستىك ءبىلدىردى, وسىنىڭ ارقاسىندا «اسىل ءتۇلىك» اق قىزمەتتەرى اۋقىمىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك پايدا بولدى. ەكىنشىدەن, بۇل شارۋاشىلىقتاردا مال ماماندارى جالاقىسىنىڭ تىم تومەندىگى دە اڭگىمە بولدى. دەگەنمەن دە شارۋاشىلىق يەلەرى بۇل جاعدايدى ماماندارعا جەڭىلدەتىلگەن باعادا جەم-ءشوپ, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن بەرۋمەن تولىقتىراتىندارىن ايتتى. بىراق بۇگىندە مەملەكەت مال شارۋاشىلىعى شىعىندارىن ازايتۋعا ارنايى قايتارىمسىز قاراجاتتار (سۋبسيديا) بەرىپ جاتقاندا, تىكەلەي مال ونىمدەرىن ءوندىرۋگە قاتىستى قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ ءمۇمكىندىگى بار ەكەنىن دە مويىنداعانداي بولدى. ءۇشىنشىدەن, بۇگىندە ۇلگىلى دە ءتيىمدى شارۋاشىلىق ءجۇرگىزۋ جەكەلەگەن ادامداردىڭ كاسىبي ىسكەرلىگىنە, قابىلەتى مەن بەدەلىنە بايلانىستى ەكەنى جاسىرىن ەمەس.
ەلباسىمىز بيىلعى اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق جيىنىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن تۇراقتاندىرۋ, ىرىلەنگەن شارۋاشىلىقتار ماڭايىندا شاعىن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋشىلەردى شوعىرلاندىرۋ قاجەتتىگىن, مال شارۋاشىلىعىندا سۋبسيديالاۋ ءىس-شاراسىنىڭ جالعاساتىنىن, بۇل باعىتتا عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ ماڭىزدىلىعىن ناقتىلى اتاپ ءوتتى.
دەگەنمەن مەملەكەت تاراپىنان تىكەلەي اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا كورسەتىلىپ جاتقان قامقورلىققا قاراماي, بۇگىندە كومبايندارى مەن مال باستارىن ءۇيلەر اۋلاسىنا قويىپ, باعاتىن اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىن ءوندىرۋشىلەر سانىنىڭ ازايماي وتىرعانى قىنجىلتادى. ەلىمىز كەدەن وداعىنا ەنىپ, كەلەشەكتە بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا وتۋگە تالپىنىپ جاتقاندا مۇنداي شارۋاشىلىق قۇرلىمدارىنىڭ كەلەشەگى شەكتەۋلى ەكەنىن تۇسىنەتىن مەزگىل جەتكەن سياقتى. ءارينە, ەندى كىشىگىرىم شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنا ءبىرىگىڭدەر دەپ ايتۋدىڭ دا قاجەتتىلىگى جوق سياقتى. سوندىقتان ءوندىرىستىك ءمۇمكىندىكتەرى بار شاعىن قۇرىلىمداردىڭ مەملەكەت تاراپىنان قاراستىرىلعان ءتۇرلى قولداۋلار مەن كومەكتەردى پايدالانىپ, شارۋاشىلىق اۋقىمىن ارتتىرۋعا باعىت الۋى ەڭ ءتيىمدى جول بولسا كەرەك.
كاكىمجان سارحانوۆ, «اسىل ت ۇلىك» اق-تىڭ ءبولىم باستىعى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.