عىلىم دا, ءبىلىم دە ۇلتتىڭ باعا جەتپەس قازىناسى دەسەك, قازاق عىلىمى تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلىندا دا ءوز بيىگىندە, وزگەلەرمەن تەرەزەسى تەڭ دامۋ ۇستىندە. ەندەشە, سول عىلىم دەگەن الپاۋىت تا الاپات مۇحيتتىڭ تۇڭعيىعىنا تەرەڭدەي ەنگەن, ومىردەگى ۇستانىمى مەن ۇستىنى بەرىك, بىلىگى مەن ءبىلىمى ىزگى, عالىمدىق پەن قايراتكەرلىكتى, اقىل مەن دانالىقتى جۇرەك جىلۋىمەن قاتار الىپ كەلە جاتقان اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆ تۇلعالىق بيىكتەگى تۇعىرلى ازاماتتار ساناتىنان. باسقاسىن ايتپاعاندا, قازاقستان عالىمدارىنىڭ كيەلى قارا شاڭىراعى – ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن كەتەۋى كەتە جازداعان قيىن كەزەڭىنەن الىپ شىعىپ, بۇگىنگى بيىگىنە جەتكىزگەن ساردار ۇيىمداستىرۋشى. ولاي بولسا, وسىناۋ عىلىم ورداسىنىڭ تىزگىنىن توعىز جىل بويى ۇستاپ, سىرباز دا ساليقالى مىنەزبەن, ورەلى كۇرەسكەرلىكپەن وركەندى ورگە سۇيرەگەن مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, بارىس وردەنىنىڭ يەگەرى, قر ۇعا پرەزيدەنتى, اكادەميك, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قر پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى مۇرات جۇرىنوۆپەن ءاڭگىمە قاشاندا تاعىلىمدى, عيبراتتى.
– مۇرات اعا, بۇگىندە عىلىم ورداسى دەپ اتالاتىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن بۇرىنعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ (ۇعا) تاريحي عيماراتىندا جۋىردا عانا قازاقستان عالىمدارى باس قوسىپ, وندا مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ عىلىمداعى جەتىستىكتەرىن باعامداعانى ەستە.
– ەلباسىنىڭ عالىمدارمەن كەزدەسۋى بۇرىننان جوسپارلانعان ەدى. سول فورۋمعا ول كىسى ۋاقىت تاۋىپ, ارنايى اتباسىن بۇرىپ قاتىستى. عالىمدار ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت بولدى, كوتەرىلىپ قالدىق. بۇل جولى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قر ۇعا اكادەميگى رەتىندە قازاقستان عالىمدارىنىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىنا كوڭىلى تولعانىن, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق اكادەمياعا جوعارى باعا بەردى. ءوز كەزەگىندە ۇعا اكادەميكتەرى ن.نازارباەۆقا ول كىسىنىڭ عىلىمداعى جۇمىسىن, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ارنالعان ستراتەگيالىق باعدارلامانىڭ عىلىمي نەگىزىن قالاپ, قازاقستاندى جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق ەكونوميكاعا ءىس جۇزىندە كوشىرۋدىڭ قيىن دا كۇردەلى كەزەڭىندە جاساعان عىلىمي, پراكتيكالىق ەڭبەكتەرىن باعالاي وتىرىپ, «عاسىر عۇلاماسى» دەگەن ەڭ جوعارى عىلىمي اتاق بەردى. مۇنداي شەشىمگە كەلۋدە تەك ۇعا پرەزيديۋم مۇشەلەرى عانا قاتىسىپ قويعان جوق, باسقا دا عىلىمي مەكەمە, اكادەميالاردان ءىرى عالىمدار شاقىرىلىپ, كەڭەس قۇرىلدى. سوندا ءبىراۋىزدان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا حالىق الدىنداعى ەرەكشە ەڭبەگى ءۇشىن وسى قوعامدىق اتاق بەرىلدى. تۇڭعىش ەلباسىمىز جاڭا قازاقستاندى ءوز قولىمەن قۇردى, بۇكىل ەۋرازيا كەڭىستىگىندە تىنىشتىق ورناتىپ, ونى بەيبىتشىلىك اياسىندا اسقان تاپقىرلىقپەن ۇستاپ تۇر. ول عالامدىق دەڭگەيدەگى پاسسيونارلىق تۇلعا, دارا تۇلعا. بۇل ءجۇز جىلدا ءبىر-اق رەت اكادەميك-عالىمعا جانە دە ومىردەن وتكەن ەمەس, كوزى تىرىسىندە بەرىلەتىن ەڭ جوعارى عىلىمي اتاق.
– مۇنداي اتاق بەرۋ حالىقارالىق ءتاجىريبەدە بار جايت پا؟
– ارينە, حالىقارالىق تاجىريبەدە بار. قر ۇعا عىلىمىنىڭ باس شتابى بولعاندىقتان, زيالى قاۋىم اتىنان عالىمدار جينالىپ, اتاق بەرە الادى. بۇل عاسىرلاردان كەلە جاتقان ۇلتتىق ءداستۇر بويىنشا بارشا حالىقتىڭ اتىنان ءسوز ايتا الاتىن زيالى قاۋىمعا حالىق بەرەتىن قوعامدىق اتاق.
– قازىرگى تاڭدا دۇنيە جۇزىندە دە, رەسەيدە دە عىلىمعا قاتتى دەن قويۋدا. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە از كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعان جوق. دەگەنمەن, كەزىندەگى ۇعا قۇرىلىمىن وزگەرتۋدەگى ماقسات نەنى كوزدەدى؟ ونى وزگەرتۋدەن نە ۇتتىق؟ ياعني, ەلىمىزدەگى بۇگىنگى تاڭداعى عىلىمنىڭ بارىسى قالاي؟
– قازاقستان عىلىمى كەيىنگى جىلدارى دامۋ ۇستىندە دەپ ايتا الامىن. ويتكەنى, ول بۇرىنعى نەگىزىنە, ىرگەتاسىنا بايلانىستى. كەشەگى كەڭەس وداعى تۇسىندا قازاقستان عىلىمىنىڭ بازاسى مىقتى بولدى. ءبىز رەسەي مەن ۋكراينادان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندى يەلەندىك. وسى باعانى كەزىندە كسرو عا پرەزيدەنتى, ءۇش مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ا.الەكساندروۆ رەسمي تۇردە جاريالادى. ولاي دەيتىنىم, وداقتىڭ عا-سىنا كىندىك ازياداعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردان تەك قانا 2 رەسپۋبليكادان – ءوزبەكستاننان ا.سادىقوۆ, ال قازاقستاننان ق.ءساتباەۆ, كەيىننەن ۇعا پرەزيدەنتى ا.قوناەۆ, كۇنى كەشە عانا ءدۇنيەدەن وتكەن ب.تولەپباەۆ مۇشەلەرى بولدى. ودان كەيىن لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى م.ايتقوجين قر ۇعا پرەزيدەنتى كەزىندە كسرو عا-نىڭ بولىمىنەن وتكەن سوڭ, قايتىس بولدى. ادەتتە بولىمنەن ءوتكەن ادامدى مىندەتتى تۇردە جينالىستا تەك قانا بەكىتەدى. كوردىڭىز بە, ول ۋاقىتتاردا ءتورت ادامنىڭ مۇشە بولۋى – قازاقستان عىلىمىنىڭ قانشالىقتى دامىعانىن ايعاقتاسا كەرەك.
ءيا, 1991-2000 جىلدارعى وتپەلى كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ عىلىم, ءبىلىم سالالارى داعدارىسقا ۇشىرادى. ءتىپتى, مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەردىڭ جالاقىسىن تاۋىپ بەرە الماي جاتتىق. 1996 جىلى سول كەزدەگى عىلىم مينيسترلىگىمەن بىرىگىپ, كەيىننەن, ياعني 2003 جىلى قوعامدىق بىرلەستىك مارتەبەسىنە كوشكەن اكادەميانى تمد ەلدەرىندە ءبىرىنشى بولىپ كسرو مودەلىنەن نارىقتىق ەكونوميكاعا بەيىم باتىس ەۋروپالىق مودەلىنە كوشىرە وتىرىپ, ارى قاراي دامىتۋ كەرەك بولدى. ونى نەدەن باستاۋ كەرەك؟ بۇل مودەلدى قابىلداماس بۇرىن مەن پاريجدەگى ايگىلى سوربوننا ۋنيۆەرسيتەتىنە سايلاۋدان بۇرىنعى شاقىرۋ بويىنشا بارعانىمدا, فرانتسيا اكادەمياسىنىڭ جۇمىسىمەن دە تانىسىپ, زەرتتەپ قايتتىم. فرانتسيا اكادەمياسى – قوعامداعى ەڭ جوعارى مارتەبەلى مەكەمەلەردىڭ ءبىرى. كەز كەلگەن مينيسترلىكتەن بەدەلى جوعارى. جىلدىق بيۋدجەتى 79 ملن. ەۋرو كولەمىندە. وزدەرى عىلىم سالاسىنداعى كوپتەگەن كونكۋرس, كونفەرەنتسيا, كورمەلەردى وتكىزە بەرەدى, فرانتسيا پرەزيدەنتىنە تاپسىرىلاتىن جىل سايىنعى عىلىم سالاسى بويىنشا ۇلتتىق بايانداما جازىپ دايىندايدى. ودان باسقا عىلىمي جۋرنالدار شىعارادى, ەكسپەرتيزا جاسايدى, اكادەميكتەردىڭ تاڭداۋلى ەڭبەكتەرىن باسپادان شىعارادى جانە ت.ب. بىراق ءبىزدىڭ قازاقستانداعى زاڭدار, ارينە, فرانتسياداعىداي ەمەس, سوندىقتان وعان باسقاشا كەلۋىمىزگە ءماجبۇر بولىپ وتىرمىز.
ماسەلەن, وداق تۇسىندا ۇعا قۇرامىندا 45 ينستيتۋت جۇمىس ىستەسە, بۇگىندە ونىڭ بەس-التاۋى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار, ەكى-ۇشەۋى ەنەرگەتيكا, 19-ى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىكتەرىنىڭ قاراماعىندا, بىرقاتارى اكتسيونەرلىك قوعام بولىپ كەتتى. ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك جۇمىس ىستەپ جاتىر. عىلىم ءۇشىن ەڭ باستىسى – ولاردىڭ قاي ۆەدومستۆودا بولعانىندا ەمەس, قالاي جۇمىس ىستەۋىندە. ونىڭ ۇستىنە, عا ورتالىق شتابى عىلىمي جۇمىسپەن اينالىسپايدى, ول عىلىمدى باسقارۋ قىزمەتىن ۇيىمداستىرىپ, رەتتەستىرىپ وتىرادى. سوندىقتان ينستيتۋتتار امان تۇرسا, عىلىم دامي بەرەدى.
قازىر تمد ەلدەرىندە عا كەڭەستىك مودەلدە ەمەس, گرۋزيادا ونىڭ ينستيتۋتتارى ءوز الدىنا جەكە مينيسترلىكتەر قۇرامىندا. تۇركىمەنستاندا دا سولاي, ولاردا ءتىپتى اكادەميا جويىلىپ, قازىر ورنىنا قايتا كەلگەنمەن, ازىرگە قۇرامىندا ينستيتۋتتار جوق. وزبەكستاندا ينستيتۋتتار جارتىلاي مينيسترلىكتەرگە ءبولىنىپ كەتكەن. ال رەسەي, ۋكراينا, بەلورۋس, ازەربايجان, ارمەنيا, قىرعىزستان بۇرىنعى مارتەبەسىندە.
– سونىمەن فرانتسۋز مودەلىنىڭ بۇرىنعى ءجۇيەدەن ارتىقشىلىعى نەدە؟
– بۇرىنعى كەڭەستىك جۇيەدە ۇعا مەملەكەتتىك قۇرىلىم رەتىندە اكىمشىلىك قىزمەتپەن اينالىساتىن. قازىر مەملەكەتتىك ورگان بولماعاندىقتان, ونداي جۇمىسپەن شۇعىلدانبايمىز. ەڭ باستىسى, تاۋەلسىزبىز. قازىر ۇعا فرانتسيا, اقش اكادەميالارى سياقتى جىل سايىن پرەزيدەنتتىڭ اتىنا عىلىم سالاسى بويىنشا بايانداما دايىندايدى. ونى ءبىر ادام ەمەس, عالىمدار بىرىگىپ, ءار جىلى ءار سالاعا جازادى. ال ول بايانداما تاۋەلسىز ويلاۋ ارقىلى كەلۋى كەرەك. ماسەلەن, شەتەلدە ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە قويىلاتىن تالاپ ەشكىمگە جالتاقتاماي, بۇرمالاماي شىندىقتى ايتۋ. بايانداما ءۇش بولىكتەن تۇرادى. بىرىنشىدەن, عىلىمدا كورسەتىلگەن سالا بويىنشا دۇنيە جۇزىندە قانداي جەتىستىكتەر بار, سوعان توقتالادى. ەكىنشىدەن, قازاقستان كولەمىندە قانداي تابىستارعا قول جەتكىزدىك, سونى ساراپتايدى. ۇشىنشىدەن, دۇنيە جۇزىلىك جانە وتاندىق عىلىمي مەكتەپتەردىڭ جۇمىسىن تالدايدى, زەرتتەيدى. ءسويتىپ, ۇكىمەتكە ەلىمىزدە عىلىمنىڭ قاي سالاسى ۇستەمدى تۇردە دامۋى كەرەكتىگى جونىندە ۇسىنىس جاسالادى. ولاي دەيتىنىم, قازاقستان امەريكا ەمەس, عىلىمنىڭ بارلىق ءتۇرىن دامىتۋعا شاماسى جەتپەيدى. جالپى ەل ەكونوميكاسىنا عىلىمنىڭ قاي ءتۇرى پايدالىراق, سونى دامىتۋعا كۇش سالماق. ايتالىق, قازاقستاندا بۇرىننان وركەن جايىپ كەلە جاتقان عىلىمنىڭ تۇرلەرى: گەولوگيا, تاۋ-كەن ءوندىرىسى, مەتاللۋرگيا, حيميا, ودان كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى, دەنساۋلىق ساقتاۋ. ال ىرگەلى عىلىمدا: فيزيكا, حيميا, بيولوگيا, ماتەماتيكا. بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن كوتەرۋ دە باستى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى. ويتكەنى, قازاقستان اگرارلى ەل ءارى قازاقتىڭ قىرىق پايىزى ءالى اۋىلدا تۇرادى. دەگەنمەن, ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋدە نەگىزىنەن تەحنيكالىق عىلىمداردىڭ قولعا الىنعانى ابزال. تەك اۋىل شارۋاشىلىعىمەن بىردە-ءبىر ەل بايىمايدى. ەگەر وسى سالامەن بايتىن بولسا, جىلىنا ءتورت رەت ءونىم جينايتىن ءۇندىستان ەڭ اۋقاتتى مەملەكەت بولار ەدى. ەندەشە, مەملەكەتتى بايىتاتىن ءىرى ءوندىرىس وشاقتارى, ونەركاسىپ ورىندارى. سوندىقتان دا ەلباسىمىز يندۋستريانى كوتەرۋگە ايرىقشا كوڭىل بولۋدە.
– سوڭعى كەزەڭدە بۇرىندارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى ارقالاعان جۇكتى جوعارى وقۋ ورىندارىنا قاراي اۋىستىرۋ جايى ءجيى ءسوز بولا باستادى. بۇل جونىندە ءوز ويىڭىز قانداي؟
– مۇنداي عىلىمدى جوعارى بىلىممەن ۇشتاستىرىپ, ينتەگراتسيالاۋ ماسەلەسى كەڭەس وداعى كەزىندە دە قولعا الىنعان. بىراق, اياعىنا دەيىن شەشىلگەن جوق. ونىڭ شەشىلمەۋىنىڭ ءمانى مىنادا. عا ءوز الدىنا, ءبىلىم مينيسترلىگى ءوز الدىنا مەكەمە بولدى دا, ەكەۋىنىڭ اراسىندا جاقسى بايلانىس ورناي قويمادى. ءبىرىنىڭ اقشاسى بىرىنە وتپەدى. ول كەزدە قازىرگىدەي ۋاقىتشا كونسورتسيۋم قۇراتىن زاڭ بولعان جوق. مىسالى, قازىر ءۇش سالالىق مينيسترلىكتىڭ قۇرامىنداعى عالىمدار ءبىر ماسەلە بويىنشا ورتاق كونسورتسيۋم قۇرا الادى. سويتەدى دە, سول جەرگە اقشالارىن سالىپ, ماسەلەلەرىن شەشە بەرەدى. زاڭ ونداي مۇمكىندىككە جول اشىپ تۇر. وسى رەتتە ءبىرىنشى كەزەكتە عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ اراسىن جاقىنداستىرۋ قولعا الىنىپ, 2007 جىلى ەلباسى حالىققا جولداۋىندا اكادەميالىق ينستيتۋتتاردى ءىرى ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن قوسۋ كەرەك دەگەن ءسوز ايتتى. وسى ساياساتتىڭ اياسىندا ا.بەكتۇروۆ اتىنداعى حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتى مەن د.ۆ.سوكولسكي اتىنداعى ورگانيكالىق كاتاليز جانە ەلەكتروحيميا ينستيتۋتىن قازاقستان-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە (قبتۋ) قوستى. قوسىلعاندا ءبىر-بىرىمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ كەتكەن جوق. ەكى ينستيتۋت تا جەكە اكتسيونەرلىك قوعام بولىپ, ولاردىڭ ءجۇز پايىز اكتسياسى قبتۋ-دە, ال قبتۋ-دىڭ ءجۇز پايىز اكتسياسى «قازمۇنايگازدا», ال «قازمۇنايگازدىڭ» ءجۇز پايىز اكتسياسى «سامۇرىق-قازىنادا», ياعني اكتسيانىڭ ءبارى مەملەكەتتىڭ قولىندا. وسىلايشا ەكى ينستيتۋتتى دا ساقتاپ قالىپ, قازىر ونىڭ پايداسىن ەكى جاق تا كورىپ جاتىر. ينستيتۋت عالىمدارىنا ۋنيۆەرسيتەتكە كەلىپ ءدارىس وقىپ, قوسىمشا تابىس تابۋ مۇمكىندىگى تۋدى. ال عالىمدار ستۋدەنتتەر ىشىنەن تالانتتى, تالاپتى جاستاردى ىرىكتەپ الىپ, ءوز زەرتحانالارىنا شاقىرىپ, جۇمىس ىستەۋدە. مىنە, بۇل ءبىر جاعىنان عىلىمدى جاسارتۋ ءماسەلەسىنە قىزمەت ەتپەك. ونىڭ ۇستىنە قبتۋ «قازمۇنايگازدىڭ» قۇرامىندا بولعاندىقتان, وعان كىرەتىن كوپتەگەن حيميالىق زاۋىتتار بار. سوندا ەكى ينستيتۋت تا ۋنيۆەرسيتەتكە ينتەگراتسيالانۋ ارقىلى زاۋىتتارعا شىعىپ, ولارمەن كەلىسىم-شارت جاساسىپ, كەڭ كولەمدە قارجى تابۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىر. سونىڭ ارقاسىندا عالىمداردىڭ جالاقىسى ەكى-ءۇش ەسە كوبەيدى. قۇرال-جابدىقتارى حالىقارالىق ستاندارتقا سايكەس جاڭالانىپ, عيماراتتارى كۇردەلى ءجوندەۋدەن ءوتتى. جاقىندا ولارعا جاڭا جابدىقتار الۋعا ارقايسىسىنا تاعى دا ءبىر-ءبىر ميلليون دوللار قارجى ءبولىندى. ويتكەنى, عالىم ءۇشىن زاماناۋي قۇرالدار پاركى اسا قاجەت. مىنە, كوردىڭىز بە, ينتەگراتسيالاۋدىڭ پايدالى جاعى كوپ.
تاعى ءبىر نارسە, جۋىردا عىلىم تۋرالى زاڭ قابىلدانىپ, جاڭا زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى دەگەن تەرمين تۋىندادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى». وندا وقيتىن ستۋدەنتتەر مىندەتتى تۇردە جوعارى كۋرستاردا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن شۇعىلدانادى. ولارداعى ماگيسترانتتار, دوكتورانتتار جالپى ستۋدەنتتەر سانىنا تەپە-تەڭ بولۋى كەرەك. مىسالى, اقش-تا 4 مىڭعا جۋىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەكى مىڭى جوعارى دارەجەدە جۇمىس ىستەيدى دەپ ەسەپتەلسە, ەكى جۇزدەيى وسىنداي زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى. ولاردا ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە عىلىمي جۇمىسپەن شۇعىلداناتىن ماماندار دايىنداۋ ءمىندەتى تۇرادى. مىسالى, مەن امەريكادا بولىپ, ونداعى رەكتورلارمەن سويلەسكەنىمدە, ولار ستۋدەنتتەرىن اڭگىمە ەتپەدى. بىزدەگى رەكتورلار «ءپالەنشە مىڭ ستۋدەنت وقيدى» دەپ جاتسا, ولار: «مەنىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمدە وسىنشاما عىلىمي جۇمىس جاسالىپ, پالەن دەگەن كومپانياعا ەنگىزىلىپ, ودان وسىنشاما ملن. تابىس تاۋىپ وتىرمىز» دەيدى. راس, عىلىمي جۇمىستى وندىرىسكە ەنگىزبەسە, پايداسى نە؟ تاعى ءبىر بايقاعانىم, ولاردا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولۋ ءۇشىن ءبىر ملن. دوللار تۇراتىن عىلىمي جۇمىس ەنگىزىپ, پايدا ءتۇسىرۋىڭ كەرەك ەكەن. كوردىڭىز بە, ولاردا پروفەسسورلىق اتاق تەك ءىرى عالىمدارعا بەرىلەدى.
ءبىزدىڭ عىلىم دوكتورى, عىلىم كانديداتى دەگەن عىلىمي اتاقتاردى جويعانىمىز وتە دۇرىس شەشىم بولدى دەپ ەسەپتەيمىن. باسىندا «دوكتور» اتاعىن قالدىرساق پا دەگەن ەدىك. ءتىپتى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆپەن بىرگە پرەمەر-ءمينيسترىمىز ك.ماسىموۆكە بارىپ, دوكتورلىق دارەجەنى قالدىراتىن دا بولعانبىز. بىراق كەيىنگى بەس-التى جىلدا عىلىمي اتاق العانداردى زەرتتەسەك, كەيبىر اتاق قۋعاندار بىرەۋگە جازدىرىپ الىپ, قورعاۋدىڭ جەڭىل تاسىلىنە كوشكەن سوڭ, ونداي دوكتورلىقتىڭ كەرەگى جوق دەپ شەشتىك. ءسويتىپ, ءبارىن جويىپ, تولىعىمەن ەۋروپانىڭ مودەلىنە كوشتىك. ولاردا جەمقورلىق اتىمەن جوق. ويتكەنى, عىلىمي اتاق سول مەكەمەدە ىستەپ جۇرگەندەرگە عانا بەرىلەدى. دەپۋتات, شەنەۋنىك بولىپ الىپ, ديسسەرتاتسيا جازدىرىپ, قورعاي بەرەتىن ادەت مۇلدەم جوق. كانديداتتىڭ دا قاجەتى شامالى دەپ شەشتىك. ويتكەنى, رھD كانديداتپەن بىردەي. رەسەي دە سونى مويىنداپ, ەكەۋىن بىردەي ەتىپ وتىر. ال دوكتوردى پروفەسسورعا اۋىستىردىق. ياعني, پروفەسسور اتاعىن العان ادام, ول ءارى دوكتور, ءارى پروفەسسور. بۇرىندارى پروفەسسورلىقتى وقۋلىق, ادىستەمەلەر جازعاندار السا, قازىر ول توقتالدى. ەندى تەك عىلىمي جۇمىسقا عانا بەرىلمەك. مىسالى, امەريكادا وقۋلىق جازساڭىز, وعان ەشكىم اتاق بەرمەيدى. ءويتكەنى, ول ءسىزدىڭ مىندەتىڭىز. سول ءۇشىن وقىتۋشى پروفەسسور بولىپ ايلىق الىپ وتىر. مەتوديكالىق جۇمىستار جاساۋ ءاربىر وقىتۋشىنىڭ ءوز شارۋاسى ءارى مىندەتى.
– قازىر ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز ەسكى جۇيەدەگى كورشى مەملەكەتتەرگە بارىپ, سول جەردەن قورعاپ كەلىپ, مينيسترلىكتەن نوستريفيكاتسيا جاساتىپ الىپ جاتقان كورىنەدى...
– وسىدان ءۇش اي بۇرىن تمد ەلدەرىنىڭ عىلىمي كونگرەسىندە ءمينيسترىمىز, اكادەميك ب.جۇماعۇلوۆ رەسمي تۇردە قازاقستاننان رەسەيدە, ۋكراينا نەمەسە كىندىك ازيا مەملەكەتتەرىندە قورعالعان ديسسەرتاتسيالار نوستريفيكاتسيالانبايتىنىن مالىمدەدى. ونى مويىنداتۋدىڭ ءبىر-اق جولى – ەگەر ول ادام سول ەلدە تۇرىپ, قورعاعان سوڭ قازاقستانعا كوشىپ كەلسە نەمەسە سول ەلدەردە اسپيرانتۋرانى ءبىتىرىپ قورعاسا عانا نوستريفيكاتسيا جاسالادى.
– مۇرات اعا, ەندى عىلىمعا جاستاردىڭ كەلۋ ءماسەلەسىنە قاراي ويىسساق. بىلتىر ۇعا-نىڭ جالپى جينالىسىندا عالىمداردىڭ قارتايىپ, جاس مولشەرىنىڭ ەگدە تارتقانى ءسوز بولدى. شىنىندا دا بۇل ماسەلەنى جەدەل قولعا الماسا, وتاندىق عىلىمنىڭ قانات جايۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋى ابدەن مۇمكىن كورىنەدى. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىزدە 2003 جىلى 205 اكادەميك بولسا, قازىر ولاردىڭ سانى 160 ەكەن...
– بۇل ەندى بىلاي. كيەۆ قالاسىندا حالىقارالىق عىلىم اكادەميالارىنىڭ قاۋىمداستىعى بار. وعان ءبىر ەلدەن ءبىر عانا اكادەميا مۇشە بولادى. قازاقستاننان كلاسسيكالىق ۇعا تىركەلىپ وتىر. باسقا اكادەميالاردىڭ ءبارى سالالىق. سىزگە ايتايىن, بارلىق ەلدەردەگى ءداستۇر بويىنشا اكادەميكتەرگە «ومىرلىك اكادەميك» دەگەن مارتەبە بەرىلەدى. ال جاسى جەتىپ, قارتايعان اكادەميكتەر تەك بىزدە ەمەس, بارلىق جەردە بار. مىسالى, قىرعىز, تاجىكتەردىڭ عا بۇرىنعى كەڭەس مودەلىمەن كەلە جاتىر. ولاردىڭ ورتا جاسى – 72, بىزدە – 70. سوندا قارتايعان عالىمدارىمىزدى نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ ونىڭ ۇستىنە ادام قىرىق جاسىندا ەمەس, توقسانىندا تاماشا جۇمىس جاساۋى مۇمكىن عوي. ماسەلەن, كۇنى كەشە دۇنيەدەن وتكەن اكادەميك ا.جانعاليەۆ 94 جاسىندا امەريكانىڭ كونكۋرسىنا قاتىسىپ, عىلىمي گرانت ۇتىپ الدى. ياعني, ول كىسىنىڭ جاساعان جۇمىستارى بارىنەن جوعارى باعالانىپ, امەريكا عالىمدارى مويىنداپ وتىر دەگەن ءسوز. كەشە عانا قايتىس بولعان سالىق زيمانوۆ اعامىز 87-88 جاسىندا ەڭ قۇندى كىتاپتارىن شىعاردى. ءابدۋالى قايدار اعامىز دۇنيەجۇزى مويىندايتىن ەڭبەكتەرىن 75-80-ىندە جازدى. بۇل نە سوندا؟ قارتايىپ قالعان ادام دەپ شىعارىپ تاستاي بەرسەك, نە بولعانىمىز؟ اكادەميك دەگەنىڭىز قاپ تاسىمايدى. عىلىمنىڭ ناتيجەسى كوپ جىلعى ەڭبەكپەن ولشەنەدى. مەنىڭشە, مۇنداي كوزقاراس, ءتىپتى دە دۇرىس ەمەس. جارايدى, ولار قارتايعانمەن, ەستافەتانى كىم كورىنگەنگە بەرمەيدى عوي. بەرسە دە وزدەرىنىڭ ورنىن باسا الاتىن, سول سالانى الىپ كەتەتىن تالانتتى جاس بولۋى كەرەك.
ءبىر وكىنىشتىسى, ءبىز وتپەلى كەزەڭدە ورتا بۋىن عالىمداردى جوعالتىپ الدىق. تەك كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, توپ جەتەكشىسى بولىپ جۇرگەن ءىرى عالىمدار عانا عىلىمدى تاستاپ كەتپەدى, شىدادى. ويتكەنى, ءوزى جىلداپ, كوز مايىن تاۋىسىپ قۇرعان زەرتحاناسىن قالاي قيسىن. ونى ايتاسىز, ءبىر كەزدەرى قازاقستاننىڭ مىقتى عالىمدارى شەتەلگە كەتىپ جاتىر دەگەن ءسوز دە شىقتى. ونىڭ ءبارى بوس ءسوز, ەشكىم ەشقايدا كەتكەن جوق. كانديداتتار كەتتى دەيدى. كەتسە كەتە بەرسىن, عىلىمدا كانديداتتار كوپ نارسە شەشپەيدى. ولار شەتەلگە بارعاندا حيميالىق زەرتحانالاردا ىدىس جۋاتىن بولىپ ورنالاسىپ, بىزگە كەلىپ «ينستيتۋتتا ىستەيمىن, پالەن مىڭ دوللار الامىن» دەگەن شىعار. ارينە, ول مۇنداعى العان ءجۇز دوللارىنان كوپ. سوندا حيميالىق قۇتىلاردى جۋ عىلىم با؟ ءبىر نارسە انىق, شەتەلدە باسقا ەلدەن كەلگەن, تەكسەرىلمەگەن ادامعا ەشكىم ەشۋاقىتتا زەرتحاناسىن بەرىپ قويمايدى. ولار عىلىم كانديداتىن عالىم ەمەس, عىلىممەن اينالىسۋعا دايىن ادام دەپ ەسەپتەيدى. رھD دەپ جاتىرمىز عوي, شەتەلدە پروفەسسور دەگەن اتاعى بولماسا, ول عىلىمي دارەجە دەپ ەسەپتەلمەيدى. ول, ياعني PhD – اكادەميالىق دارەجە. شەتەلدە ۇلكەن عالىم – تەك پروفەسسورلار مەن ۇلتتىق عىلىم اكادەميالارىنىڭ مۇشەلەرى.
– ساۋالىمىزعا ورالايىق, ءبارىبىر عىلىمدى جالعاستىرۋ ءۇشىن ۇرپاقتى جاسارتۋىمىز كەرەك ەمەس پە؟
– ءيا, جاسارتۋىمىز كەرەك, بىراق ولاردى ءتولقۇجاتىنا قاراپ الا بەرۋىمىز كەرەك پە؟ جوق, باسقا جولى بار ما؟ جاس ەكەن دەپ كورىنگەن كوك اتتىنى الىپ, عىلىمدى جاسارتا المايسىڭ. مىسالى, ءسىز بەن ءبىز عارىشكەر بولا المايمىز عوي. ويتكەنى, مەديتسينالىق كوميسسيادان وتپەيمىز, ولاردى دەنساۋلىعىنا قاراپ قابىلدايدى. ال نەگە عىلىمعا كەز كەلگەن ادام كەلۋى ءتيىس. ونداي جاستىڭ كەلگەنىنەن كەلمەگەنى جاقسى.
– ونىڭىز دا راس, بىراق قالايدا عىلىمدى دامىتۋىمىز كەرەك ەمەس پە؟
– مىنە, ول ءۇشىن عىلىمعا ەڭ تالاپتى, ەڭ تالانتتى جاستاردى شاقىرۋىمىز كەرەك. ونى قالاي شاقىرامىز؟ بىراق ولاردى قازىر شاقىرا المايمىز. نەگە؟ ويتكەنى, ۋنيۆەرسيتەتتى قىزىل ديپلومعا بىتىرگەن جاس مامان عىلىمعا كەلمەيدى. كەلگەن جاعدايدا الاتىن 30 مىڭ تەڭگەسى قاي جاعىنا جەتەدى؟ تاماعىنا ما, كيىمىنە مە؟ ەگەر اۋىلدىڭ بالاسى بولسا, ۇلكەن قالادا پاتەر جالداپ تۇرۋ از اقشا ما؟ ونىمەن قالاي كۇن كورەدى؟ ودان دا ەكى جەرگە بالاباقشاعا كۇزەتشىلىككە تۇرسا, ەلۋ مىڭنان ءجۇز مىڭ تەڭگە الادى.
– سوندىقتان نە ىستەۋىمىز كەرەك؟
– سوندىقتان عىلىمي جۇمىسپەن اينالىساتىن عالىمداردىڭ جۇمىسىن ادام قىزىعاتىنداي ءدارەجەگە كوتەرۋىمىز كەرەك. مەن سىزگە ايتايىن, 1917 جىلدارى «حالىقتار اكەسى» اتانعان ستالين كوكەمىز لەنين ەكەۋى مىقتى عالىمداردىڭ ءبارىن «كۋلاك, باي» دەپ قۇرتىپ, جارتىسىن تۇرمەگە جاپتى. ال جارتىسى شەت ەلدەرگە قاشىپ قۇتىلدى. ءسويتىپ, زيالىلاردىڭ, عالىمداردىڭ بىت-شىتىن شىعاردى. ال كەيىن نە بولدى؟ ولارسىز بارلىق جۇمىس توقتاپ قالدى, ەكونوميكا جۇرمەدى. قىرعىن سوعىس, قانتوگىس... اقىل ايتاتىن دا, توقتاتاتىن دا ەشكىم جوق. كەيىن فيندەرگە قارسى سوعىس اشقاندا, كىشكەنتاي عانا مەملەكەت قىزىل ارميانىڭ تاس-تالقانىن شىعاردى. ولاردىڭ ءبىر ادامى ەلۋ ادامعا دەيىن قىردى. ول قانداي ارميا؟ بۇل نە ءوزى؟ وتان سوعىسى باستالعاندا نەمىستەر ءتورت ايدىڭ ىشىندە باسىپ-جانشىپ ماسكەۋدىڭ تۇبىنە ءبىر-اق جەتتى. مىنە, سوندا بارىپ ستالين ويلانىپ, عىلىمسىز ەش ءنارسەگە قول جەتكىزە المايتىندارىن, بارلىق جاعىنان ارتتا قالعاندارىن ءتۇسىنىپ, قاماپ قويعان گەنەرالداردى سوعىسقا قوستى, تۇرمەدە جاتقان عالىمداردى زەرتحانالارعا جىبەردى. عىلىم دەگەن بۇگىن ءجۇز مىڭ تەڭگە سالىپ, ەرتەڭ 200 مىڭ تەڭگە ەتىپ قايتارىپ الام دەيتىن بازار ەمەس. ونىڭ پايداسىن بىردەن كورە المايسىڭ. بۇگىن سالساڭىز, ونىڭ جەمىسىن ون جىلدان, ءتىپتى ەلۋ جىلدان كەيىن كورۋىڭىز مۇمكىن. بىراق, ءتۇپتىڭ تۇبىندە ونداعان, جۇزدەگەن ەسە بولىپ قايتارى حاق.
سىزگە تاعى مىنا ءبىر جايتتى ايتايىن. 1943 جىلى ستالين جولداس ءبىر اكادەميكتى شاقىرسا, «اۋىرىپ جاتىر» دەيدى, ەكىنشىسىن شاقىرسا, ول دا «اۋىرىپ جاتىر» دەيدى. ءوزى كۇدىكشىل ادام عوي: «ولار نەگە مەن شاقىرعان كەزدە اۋىرىپ قالادى؟» دەپ سۇرايدى. «قارتايعان ادامدار, كوپ جۇمىس جاسايدى, تاماقتارى ماردىمسىز, جاعدايلارى جوق, سوسىن دەنساۋلىعى ناشارلاپ اۋىرىپ جاتىر» دەيدى. «ولاردىڭ جاعدايى جاقسى بولىپ, تەك قانا عىلىممەن اينالىسۋى ءۇشىن قانشا ايلىق بەرۋىمىز كەرەك؟» دەيدى. ەسەپتەپ كەلىپ, «وسى جالاقىلارىن التى ەسە كوبەيتسەڭىز دۇرىس بولادى» دەپ جازىپ اكەلەدى. سوندا ستالين «التى» دەگەن ساندى قىزىل قالاممەن سىزىپ تاستاپ, ۇستىنە «ءجۇز ەسە كوبەيتىڭدەر» دەپ قول قويىپ بەرەدى. بۇل 1943 جىل, سوعىس ءجۇرىپ جاتىر. كوردىڭىز بە, ماجبۇرلىك نە ىستەتپەيدى. ارينە, سول جىلدارى ءدال سونداي جالاقى بەرۋگە مۇمكىن بولماعانمەن, 1949 جىلى سول ۋادەسىن ورىندادى. مىنە, سودان كەيىن وداق تۇسىندا ەڭ كوپ جوعارى جالاقىنى وبلىس, پارتيا باسشىلارى ەمەس, عالىمدار الدى. جوعارىدا ايتقان ا.الەكساندروۆتىڭ جالاقىسى ل.برەجنەۆتىڭ ايلىعىنان ەكى ەسە كوپ بولدى. سول كەزدە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى مەنىڭ جالاقىم وبكوم حاتشىسىنىڭ ايلىعىنان الدەقايدا جوعارى ەدى.
بۇدان شىعار قورىتىندى, عىلىمعا دەگەن كوزقاراس, تالپىنىس وتە جوعارى بولعاندىقتان, ول كەزدە تەك دارىندىلاردىڭ دارىندىسى, مىقتىلاردىڭ مىقتىسى عانا ۇلكەن كونكۋرسپەن اسپيرانتۋراعا وتەتىن. مىسالى, مەن اسپيرانتۋراعا تۇسكەندە ءبىر ورىنعا ون-ون بەس ادامعا دەيىن تارتىستى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا عانا عىلىمعا تالانتتى جاستار تارتىلماق. ەگەر ءبىر ورىنعا ءبىر ادامنان كەلىپ, ونى كوشەدەن تاۋىپ اكەلەتىن بولساق, ونداي عىلىمنان نە پايدا. سوندىقتان عىلىمدى جاسارتۋ دەگەن ءسوز, تولقۇجاتىنا قاراپ جاس ادامدى الۋ ەمەس, ەڭ تالاپتىلارىن ەلەپ-ەكشەپ, باسەكەلەستىك جاعدايدا كونكۋرسپەن جاساقتاۋ. ال ءسىزدىڭ وتىز مىڭىڭىزعا, پروفەسسوردىڭ ايلىقتان ايلىققا زورعا جەتىپ جۇرگەنىن كورە تۇرا, ەشكىم عىلىمعا تالاسا قويماس. سوندىقتان عىلىمنىڭ قوعامداعى بەدەلىن ارتتىرۋ كۇن تارتىبىندەگى ەڭ كۇردەلى دە وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولۋى كەرەك. ونىڭ شەشۋى بىرەۋ-اق, ەڭ جوعارى جالاقى بەرىپ, عىلىمي جۇمىسپەن اينالىسۋىنا جاعداي جاساۋ.
– قازاقستان عىلىمي جاڭالىقتار اشۋ جاعىنان بولسىن, عالىمداردىڭ ساپالىق قۇرامى جاعىنان بولسىن باسقا مەملەكەتتەر قىزىعىپ تا, ساناسىپ تا قارايتىن الەۋەتى مول ەل. دەسەك تە, بۇگىندە عالىمداردىڭ اشقان جاڭالىقتارى ءۇشىن سىي-سياپات, ماراپات مەملەكەتتىك تۇرعىدان دا, قوعامدىق ۇيىمدار تاراپىنان دا ءوز دەڭگەيىندە جاسالىپ ءجۇرمەگەن سياقتى.
– ارينە, عىلىمنىڭ جەتىستىگىن, ونى جاساپ وتىرعان عالىمداردىڭ اشقان جاڭالىقتارىن ەلەپ-ەسكەرىپ باعالاۋ, ماراپاتتاۋ, ەڭبەگىن ناسيحاتتاۋ – ولارعا ۇلكەن قولداۋ, وراسان كۇش بەرەرى حاق. ءبىز جاڭا جىلدان كەيىن ۇعا سايلاۋىن وتكىزەمىز. سول سايلاۋدا وسىنداي ەڭبەگى باعالانىپ جۇرگەن عالىمداردى مۇشەلىككە سايلايمىز. ۇعا قۇرىلىمىن وزگەرتىپ, مەملەكەتتىك مەكەمە دە, قوعامدىق ۇيىم دا بولدى. ەڭ باستىسى, بۇگىندە ءوزىمىزدى ءوزىمىز باسقارامىز. ازىرگە شەتەلدەگى اكادەميالاردان جاعدايىمىز تومەن بولعانمەن, سوعان بىرتە-بىرتە جاقىنداپ كەلە جاتىرمىز. جاعدايىمىز بۇدان دا جاقسارسا, ءسىز ايتىپ وتىرعان ماسەلەلەردى قولعا الۋعا كۇش سالاتىن شىعارمىز.
– وتاندىق عالىمدارىمىزدىڭ اشقان جاڭالىقتارى, شۇكىر, بارشىلىق كورىنەدى. بىراق, ولاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ ماسەلەسى وتە تومەن دەڭگەيدە. قانشاما جىل سارىلىپ, قىرۋار قاراجات شىعارىپ جاڭالىق اشقانىمىزدى قايتەيىك, قاجەتكە جاراتىپ, وزىق تەحنولوگيانى ءىس جۇزىنە اسىرماساق, نە ءتايىرى...
– دۇرىس ايتاسىز, بۇل ءبىزدىڭ دە كوڭىلىمىزدە ءجۇرگەن ۇلكەن شارۋا. جالپى عىلىمدا ەكى نەگىزگى ماسەلە بار. ول بىزدە عانا ەمەس, كەز كەلگەن ەلدە وسى ەكى ماسەلە شەشىلمەي, عىلىمنىڭ دامۋى وتە قيىن. ءبىرىنشىسى, عالىمداردىڭ قۇرامىن جاسارتۋ. ەكىنشىسى, زەرتتەلىپ بىتكەن جۇمىستاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ. راس, سورەدە شاڭ باسىپ جاتا بەرسە, جاڭالىق ەسكىرىپ, ون جىلدان كەيىن ەشكىمگە كەرەك بولماي قالماي ما؟ نەمەسە باسقا ءبىر مەملەكەتتىڭ قولىنا ءوتىپ كەتەدى. ءبىزدىڭ قانشا جاڭالىقتارىمىز شەتەلگە كەتىپ جاتىر, ونى ءبىر قۇداي ءبىلسىن. ويتكەنى, ولاردى قارجىلاندىراتىن حالىقارالىق ناتو, ينتاس, منت دەگەن ۇيىمدار بار. بۇلارىڭىز قازاقستاندىق عالىمدارعا تام-تۇمداپ قارجى بەرەدى دە, پايداسىن وزدەرى كورەدى. ال عالىمدار وعان ءماجبۇر. ايلىققا قاراعان ادام بەس-ون تەڭگەسىن ارتىق تولەسە, سوعان «لاق» ەتكىزىپ, بارلىق اشقان جاڭالىقتارىن بەرە سالادى. كۇنكورىس قوي, نە ايتاسىڭ ولارعا؟ بايقايسىز با, رەسەي قيىر شىعىسقا, ادام تۇرمايتىن جەرلەرگە ەكسپەديتسيا جىبەرىپ جاتادى. ەگەر وتە كوپ كولەمدە اقشا بەرمەسە, ولار ونداي جەرگە بارا ما؟ قينالادى, بىراق نە ءۇشىن تاۋەكەلگە بارىپ وتىرعانىن جاقسى بىلەدى. ونىڭ ۇستىنە, دارەجەسى كوتەرىلىپ, كەيىن ءبارى اقتالادى. كەزىندە ءوزىمىز ءۇش جىل اسپيرانتۋرادا ءجۇز سوم الىپ جۇردىك تە, قورعاعان سوڭ جالاقىمىز بىردەن ءۇش ەسەگە كوتەرىلدى. بۇگىنگى عالىمدار ونى دا كورىپ ءجۇرگەن جوق. سوندىقتان عالىمداردىڭ جاعدايىن مەيلىنشە تەزىرەك جاقسارتۋ كەرەك. ەكىنشى ماسەلە, جاڭالىقتى وندىرىسكە ەنگىزۋ. بۇل ەكى سەبەپكە بايلانىستى ەنگىزىلمەي وتىر. ءبىرىنشىسى, كوپتەگەن زاۋىتتارىمىز شەتەلدىكتەردىڭ قولىنا ءوتىپ كەتكەندىكتەن, وتاندىق عالىمداردىڭ جۇمىسىن جولاتقىسى كەلمەيدى. ەكىنشىسى, عىلىمي زەرتحانادا الىناتىن جاڭا زاتتاردىڭ كولەمى 1 گرامم, ارى كەتسە 100 گرامم مولشەرىندە. ونى ەشقانداي زاۋىت قابىلداي المايدى, سەبەبى سەنىڭ 100 گرامىڭدى ولار قايتسىن. سوندىقتان تىم قۇرىسا 500 كيلو, 1 توننا كولەمىندە دايىنداپ, ۇسىنساق بولار ەدى. ول ءۇشىن جارتىلاي وندىرىستىك اپپاراتتار, جابدىقتار, تەحنولوگيالار قاجەت. راس, وداق كەزىندە جوبالاۋ ينستيتۋتتارى, كونسترۋكتور بيۋرولارى, الپاۋىت زاۋىتتاردىڭ جانىنداعى ەكسپەريمەنتالدى ۋچاسكەلەر, تسەحتار جۇمىس ىستەيتىن دە, جاڭا عىلىمي ءونىمدى زاۋىت باسشىلارى كەلىپ كورەتىن. ويتكەنى, گرامنان تونناعا كوشكەندە بىردەن وتپەي, كەيبىر جاعدايدا كوررەكتسيالاۋدى قاجەت ەتەدى. مىنە, بىزگە وسى ماسەلەنى شەشپەي, ەشقانداي ديرەكتور زاۋىتتىڭ تەحنولوگياسىن توقتاتىپ, سەنىڭ جۇمىسىڭدى قابىلدامايدى. دەمەك, جارتىلاي ءوندىرىستىك ەكسپەريمەنتتىك تسەحتار قۇرۋ ءبىرىنشى كەزەكتە تۇر. مۇنى ەلباسىنا جەتكىزدىك, ءوندىرىستى جاقسى بىلەتىن ءىرى عالىم ادام عوي, ءبىزدى قولدادى. قازىر وسى جۇمىسپەن اينالىسىپ جاتىرمىز.
– قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى قالاي شەشىلگەن؟
– جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. قازىرگى ءمينيسترىمىزدىڭ ءوزى ۇعا اكادەميگى, دۇنيە ءجۇزى عالىمدارى مويىنداعان ءىرى عالىم, عىلىمنىڭ قىر-سىرىن جاقسى بىلگەندىكتەن جاقسى قولداپ جاتىر. بىرتە-بىرتە دۇرىستالارمىز.
– ەستۋىمىزشە, ءال-فارابي اتىنداعى قازمۋ-ءدىڭ ءبىر عانا حيميا فاكۋلتەتىندە ەلۋگە جۋىق عىلىم دوكتورى, پروفەسسور بار كورىنەدى. باسقالاردان گورى حيميا سالاسىنا عالىمداردىڭ كوپتەپ كەلۋىنىڭ سەبەبى نەلىكتەن؟
– ول بىلاي. بىرىنشىدەن, ەلىمىزدە حيميا ءوندىرىسى جاقسى دامىعان, زاۋىتتار كوپ. مىنانى قاراڭىز, مەتاللۋرگيا دەگەن ول دا حيميا. رۋدانى العان سوڭ, ونى تازارتىپ, بايىتۋ – ءبارى حيميا. شىمكەنتتە قورعاسىن, مۇناي وڭدەۋ, شينا, جامبىلدا تىڭايتقىشتاردىڭ ءۇش زاۋىتى, وسكەمەندە الەمگە بەلگىلى 4-5 مەتاللۋرگيا, پاۆلوداردا ەكى اليۋميني, مۇناي وڭدەيتىن ءۇش ءوندىرىس, ت.ب. زاۋىتتار بار. مىنە, وسىنىڭ ءبارى حيميا. وعان ەكى حيميا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قوسىڭىز, ولار دا عالىمداردى دايىندايدى. ەندەشە, حيميا عىلىمى دامىماي قايدا بارسىن. ەكىنشىدەن, كەزىندە لەنين «كوممۋنيزم دەگەنىمىز – ەلدى ەلەكترلەندىرۋ» دەسە, حرۋششەەۆ «وعان قوسا حيميالاندىرۋ» دەدى ەمەس پە. ال ءبىزدىڭ مەكتەپ ءبىتىرۋىمىز سول كەزگە تۋرا كەلدى. سودان دا شىعار, ول كەزدە حيميا فاكۋلتەتىنە ءتۇسۋ قيامەت-قايىم ەدى. مەن وقۋعا تۇسكەندە ءبىر ورىنعا ون-ون بەس ادامعا دەيىن جەتىپ, ۇلكەن كونكۋرس بولدى. سول جىلدارى ەڭ مىقتى وقيتىن, وزىنە سەنەتىن بالالار عانا حيميك بولۋدى تاڭدادى.
– جاۋىر بولعان ساۋال دەمەڭىز, ءوزىڭىزدىڭ وسىنداي دارەجەگە جەتۋىڭىزدە ومىردە كىمگە قارىزدارمىن دەپ سەزىنەسىز؟
– ەڭ ءبىرىنشى اتا-اناما. وقىتپاي, جۇمىس ىستەگەنىڭ دۇرىس, تۇرمىس جاعدايىمىز ناشارلاپ بارا جاتىر دەسە, قايتەر ەدىك. ءوزىم قاراپايىم وتباسىندا ءوستىم. اۋىل ادامدارىنىڭ مۇقتاجدىقتارى جەتىپ جاتادى. سوعان قاراماي «ءوزىمىز وقىماي قالدىق, سەندەر وقىڭدار» دەپ ءبىزگە جاعداي جاسادى. سودان ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ, جولدامامەن زاۋىتقا كەتىپ بارا جاتقان جەرىمنەن, بۇگىندە مارقۇم وتە تازا, عىلىمعا بەرىلگەن ناعىز عالىم, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور راۆيل ۆاحيدوۆ اعايىمىز: «زاۋىتتى قويا تۇر, ول ەش جاققا قاشپايدى. سەن عىلىمعا كەل, بولاشاعىڭدى كورىپ تۇرمىن, سەنىڭ قولىڭنان ۇلكەن عالىم بولۋ كەلەدى», دەپ قويمادى. سودان اكەمە بارىپ اقىلداسىپ ەدىم: «بالام, ءبىز تاعى ءبىراز جىلعا شىدارمىز. مۇعالىمىڭنىڭ كوڭىلىن قۇداي بەكەر ساعان بۇرىپ تۇرماعان شىعار, بارا عوي», دەدى. سودان كەيىن ءماسكەۋگە اسپيرانتۋراعا ءتۇسىپ, مەندەلەەۆ اتىنداعى ماسكەۋ حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتىنا بارعانىمدا, ورگانيكالىق ەلەكتروحيميا سالاسىندا دۇنيەجۇزىنە ايگىلى عالىم م.يا. فيوشيننىڭ زەرتحاناسىنا ءتۇستىم. مىنەزى اشىق, سەنگىش, وتە اقكوڭىل ەدى, كەيدە وعان مەن: «ءسىز وسى قازاق سياقتىسىز», دەيتىنمىن. مىنە, عالىم بولىپ قالىپتاسۋىما وسى ەكى ادامنىڭ ەڭبەگى ەرەكشە. مەن ءۇشىن اتا-انا الدىنداعى بورىشتان ۇستازدىڭ بورىشى ءبىر كەم ەمەس دەپ ويلايمىن...
– مازمۇندى دا تۇشىمدى ءاڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت. جەتپىس جاستىڭ جوتاسىنا شىققان مۇشەلتويىڭىز قۇتتى بولسىن!
اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى.