كولىك جۇرگىزۋشىلەرىن دايارلاۋداعى كىلتيپان

160 مىڭ ادام ءارتۇرلى دەنە جاراقاتتارىن العان. ەل امان, جۇرت تىنىشتا قانشاما وتانداستارىمىز وپات بولىپ جاتىر. بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ ساراپتاۋىنا قاراعاندا, قازاقستانداعى جول اپاتىنان ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءبىر جارىم پروتسەنتى شاماسىندا زيان كەلتىرىلەدى ەكەن. ماتەريالدىق جانە الەۋمەتتىك شىعىن 600 ميلليارد تەڭگەنىڭ توڭىرەگىندە. ەگەر ەلىمىزدىڭ قارجى كوپ جۇمسالاتىن قورعانىس سالاسىنا جىل سا­يىن 200 ميلليارد تەڭگە قارجى بولىنەتىنىن ەسكەرسەك, جول-كولىك وقيعاسىنان كەلەتىن زياننىڭ كولەمى وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولار ەدى.

وسىنشا قايعى شەگىپ, زيان تارتىپ وتىرعانىمىزبەن, ناشار كولىك جۇرگىزۋشىسىن دايىنداعانى ءۇشىن ءالى بىردە-ءبىر جۇرگىزۋشى دا­يىندايتىن مەكتەپ نەمەسە وسى ىسكە جاۋاپتى قىزمەتكەرلەردىڭ جاۋاپقا تارتىلعاندىعىن ەس­تى­گەن ەمەسپىز. بۇرىن كولىك جۇرگى­زۋشىلەرىن دايارلايتىن وقۋ ورىن­دارى رەسپۋبليكانىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قارا­ما­عىندا بولاتىن. مينيسترلىك ءوز كەزەگىندە ءاربىر كاتەگوريا بو­يىن­شا باعدارلاما ءتۇزىپ, وقىتۋ ادىستەمەسىن قۇرىپ, جاڭا­عى مەكتەپتىڭ ماتەريالدىق-تەح­ني­كالىق بازاسىن تولىق زەرت­تەگەننەن كەيىن عانا ليتسەن­زيا بەرەتىن. 2007 جىلدان باستاپ كولىك جۇرگىزۋشىلەرىن وقىتاتىن مەكتەپتەر جول-كولىك پوليتسياسىنا بەرىلدى. بيىل جاڭا ءتارتىپ بويىنشا وقۋ ۇيىمدارى عيمارات پەن قاجەتتى قۇرال-جابدىقتاردى جالعا الا الادى. ەندى شىنىن ايتقاندا, پايدا كوزدەگەن الدەكىمدەر وزدەرىندە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا بولماعان سوڭ, اۆتودرومدى جالعا الۋ تۋرالى جالعان قۇجات جاساي سالۋى دا ابدەن مۇمكىن.

ءبىز وسى شەتىن وقيعالاردىڭ سەبەبىن انىقتاعىمىز كەلدى. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جول-كولىك وقيعالارىنىڭ سەبەبى مەن سالدارى سان الۋان. ونىڭ ىشىندە ەڭ باستىسى, كولىك جۇر­گى­زۋشىلەرىن دايارلاۋداعى جىبە­رىلىپ وتىرعان ولقىلىق.

وبلىس ورتالىعىندا ورتا مەك­تەپ­تەردىڭ جوعارى سىنىپ وقۋ­شىلارىنا كاسىبي ءبىلىم بەرۋ باعىتىندا بيۋدجەتتەن قوماقتى قارجى ءبولىنىپ, جۇرگىزۋشى مامان­دىعىنا وقىتىلادى. جالعىز جۇرگىزۋشى عانا ەمەس, ەرتەڭ تىر­شى­لىككە قاجەتتى ارقيلى كاسىپ يگەرىلەدى. ءار وقۋ جىلىندا كو­لىك تىزگىنىن ۇستاۋعا تىلەك بىلدى­رەتىن وقۋشىلاردىڭ سانى 500 مىڭعا جەتىپ جىعىلادى. ارينە, وقۋشىلاردىڭ ورتا ءبىلىم الۋى­مەن قاتار بەلگىلى ءبىر كاسىپتى مەڭگەرىپ شىعۋىنا ەش قارسىلىق جوق. بىراق بۇل ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر دۇنيە, «ۆس1» كاتەگورياسى بويىنشا دايىندالاتىن جاڭاعى 15 توپتىڭ قۇرامىنداعى جارتى ميلليونعا جۋىق وقۋشى كاسىبي ءبىلىمدى قانداي دەڭگەيدە الىپ جاتىر؟ مىنە, بارلىق ماسەلە وسىندا. كولىكتى جۇرگىزىپ ۇيرەنۋگە نەبارى 8 اۆتوكولىك بولىنگەن. ونىڭ ەكەۋى «زيل» جانە «گاز-53» جۇك كولىكتەرى.

– ءبىز ءوز تاجىريبەمىز بويىن­شا وقۋشىلار توبىنداعى ءار ادام­نىڭ دايەكتى تۇردە تاجىريبە جيناق­تاپ, ءبىلىم الۋى ءۇشىن توپ­تاعى 30 وقۋشىعا كەم دەگەندە ءۇش اۆتوكولىكتىڭ قاجەت ەكەندىگىن بىلەمىز, – دەيدى «ارباكەش» اك­تسيونەرلىك قوعامىنىڭ قۇرىل­تاي­شىسى وتەگەن كارىموۆ. دەمەك, وقۋ-وندىرىستىك كومبيناتى وقۋ كۋرستارىنداعى وقۋشىلاردى تولىق قامتاماسىز ەتۋ, ولاردىڭ شەبەرلىكتەرىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن كەم دەگەندە 37 اۆتوكولىك قاجەت.

بۇل ماسەلەنىڭ بەرگى جاعى عانا. قازبالاي بەرسەڭىز, ءبىر جوق­­تى ءبىر جوق ءتۇرتىپ, ءتۇپسىز تۇڭ­عيىققا تەرەڭدەي تۇسەر ەدى. ەندى وبلىس ورتالىعىنداعى اۆتو­كولىك جۇرگىزۋشىلەرىن دايار­لايتىن كۋرستار ماسەلەسىنە كە­لەيىك. كەشەگى كەڭەس زامانىندا «كازاۆتوموتوليۋبيتەل», «دوسااف» جانە كوكشەتاۋ وقۋ كومبيناتىن قوسقاندا كولىك جۇر­گى­زۋشىلەرىن دايىندايتىن نەبارى ءۇش ارنايى وقۋ ورنى بولاتىن.

«ارباكەش» اق قۇرىل­تاي­شىسى ءو.كارىموۆتىڭ ايتۋىنشا, بارلىق وقۋ ورىندارىندا وقىتقان شاكىرتتەرىنە كۋالىكتەرىن وزدەرى تاپسىرادى. ويتكەنى, ولار جالعىز ءبىلىم تاجىريبەسىنە عانا ەمەس, شاكىرتتەرىنىڭ مورالدىق-پسيحولوگيالىق بايىپتىلىعىنا دا جاۋاپتى. «مىسالعا دەيىك, اۋە ۋچيليششەسىندە ۇشقىشتارعا ديپ­لومدى ۋچيليششەنىڭ ءوزى بەرەدى عوي», دەيدى ول.

شىنىندا دا, تاجىريبەلى مامان پىكىرىنىڭ جانى بار سياقتى. ايتپەسە, قازىر رۇقسات بەرەتىن ءارى باقىلايتىن ورگان – ىشكى ىستەر مينيسترلىگى. كۋالىكتى دە بەرەتىن وزدەرى. بالكىم, قاپتاپ كەتكەن جول اپاتىنىڭ تۇپكى سەبەبىنىڭ ايتىلماي تۇرعانى وسىدان با ەكەن؟

بۇگىندە كوكشەتاۋدا 19 كولىك جۇرگىزۋشىلەرىن دايىندايتىن مەكتەپ جۇمىس ىستەيدى. ەگەر جۇرگىزۋشىلەردى دايىندايتىن مەكتەپتەر تۇلەكتەرىنە كۋالىك تاپسىرعاننان كەيىن العاشقى جارتى جىلدا ولاردىڭ كاسىبي شەبەرلىكتەرىنە جاۋاپ بەرەتىن بولسا, وسى ءبىلىم وشاقتارىنىڭ قاق جارتىسى جابىلىپ قالۋى دا ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى, كوبىندە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا­ ءال­سىز. تاجىري­بە وتكىزەتىن الاڭقايلارى جوق.­ مۇنداي تاجىريبەلىك الاڭ­­قايلار ەرتەدەن جۇمىس ىس­تەپ كە­لە جاتقان جوعارىدا اتال­عان ءۇش ۇيىمدا عانا بار.

سونداي-اق ساپاداعى سالعىرت­تىق وقۋ باعدارلاماسىنا دا تىكە­لەي قاتىستى. جۇرگىزۋشىلەردى دايىندايتىن مەكتەپتەر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراپ تۇرعان كەزدە ارنايى تۇزىلگەن باعدارلاما بولاتىن. قازىر دە بار. بىراق جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى جىل سايىن جول ءجۇرۋ ەرەجەلەرىنە بىرقىدىرۋ جاڭالىقتار ەنگىزىلىپ جاتىر عوي. سونىمەن قاتار تاعى ءبىر قي­سىنعا كەلمەيتىن دۇنيە – «د» كا­تەگوريالى جۇرگىزۋشىلەردى دايىن­داۋ ماسەلەسى. شىنىن ايت­قاندا, قازىر ەشبىر مەكتەپ ول سانات بويىنشا دايىنداپ جاتقان جوق. جولاۋشىلار تاسىمالداۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن جۇرگىزۋشىلەر ىلكىدەن كەلە جاتقان اعا بۋىننىڭ جۇقاناسى. مىسالى, كولىك جۇرگىزۋشىسى ماماندىعىن قالاعان ازامات 18 جاسقا تولعاندا «س1» كاتەگورياسىن الادى. ال «س» كاتەگورياسىن الۋ ءۇشىن 21 جاسقا تولۋى كەرەك, ونىڭ ىشىندە «س1» كاتەگورياسىمەن ءبىر جىلدان كەم ەمەس جۇمىس ءوتىلىڭىز بولۋى شارت. «د» كاتەگورياسىن الۋ ءۇشىن الدىمەن «د1» كاتەگورياسىنا قول جەتكىزۋىڭىز قاجەت. وسى كاتەگوريامەن ءۇش جىل جۇمىس ىستەۋىڭىز كەرەك. ونىڭ ىشىندە «س1» كاتەگورياسىمەن جۇمىس ىستە­گەن ءبىر جىل ەڭبەك ءوتىلىڭىز تالاپ ەتىلەدى. سودان سوڭ بارىپ 25 جاس­قا تولعاندا, ەڭبەك ءوتىلىڭىز بەس جىل بولعاندا «د» كاتەگورياسىن الا الاسىز. وندا دا «د1» كاتەگورياسىمەن جۇمىس ىستەگەن ەڭبەك ءوتىلىڭىز ءۇش جىلعا تولۋى شارت. بىراق وسىعان كوپ جاستاردىڭ شىدامى جەتپەيدى. ويتكەنى بۇل سونشالىقتى قيالدايتىن, ارماندايتىن قاسقالداقتىڭ قانىنداي قات ماماندىق ەمەس قوي. «مەن ەرتەڭ اۆتوبۋس تىزگىنىنە وتىرامىن» دەپ الدىنا ماقسات قويىپ, كىم سونشاما جىل جۇرە الادى. مىنە, سوندىقتان دا قازىر وبلىس ورتالىعىنداعى جولاۋشىلار تاسىمالدايتىن ۇجىمدار اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىسىن تابا الماي وتىر. قازىر ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندەر بۇرىننان كەلە جاتقان اعا بۋىن وكىلدەرى.

جۇرگىزۋشىلەردى وقىتۋداعى تاعى ءبىر ماسەلە, كۋالىك العىسى كەلگەن ادامنىڭ ارنايى مەكتەپتە وقىماي-اق, وزدىگىنەن دا­يار­لانۋى. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل دا جەرىنە جەتە ويلاستىرىلماعان ءادىس. ارينە, ونىڭ دا ادامنىڭ ۋاقىتىن ۇنەم­دەۋ, قول جەتىمدىلىگىن كوبەيۋ تۇرعىسىندا دا وڭتايلى جاقتارى بولۋى مۇمكىن شىعار, بىراق كولىك جۇرگىزۋ, جاۋاپكەرشىلىكتى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان وزدىگىنەن وقىپ, جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋعا اتالعان سالاداعى ماماندار قارسىلىق بىلدىرەدى.

وسى ورايدا جۇرگىزۋشىلەر دايىن­دايتىن مەكتەپكە يەلىك ەتىپ وتىرعان «وتان» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى تۋرالى ايتا كەتكەنىمىز ءجون. بىرلەستىك 85 جىل بۇرىن قۇرىلعان. ەڭبەك مايدانىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان, تاريحى مەن تاعىلىمى مول. اقمولا وبلىستىق «وتان» رەسپۋبلي­كالىق قوعامدىق بىرلەستىگى الدىمەن تراكتورشىلار دايىنداعان. ءتىپتى سوعىس كەزىن­دە ول تراكتور­شىلار مايدان دالا­سىندا تان­كيست رەتىندە وتان قورعاۋ جو­رى­­عىنا دا قاتىسقان. ودان بە­رىدە تىڭعا جورىق باس­تالعان شاق­­تا جۇرگىزۋشىلەر دايار­لاۋ­عا كوشكەن. جالعىز جۇر­­گىزۋ­شىلەردى عانا ەمەس, تولىپ جات­قان تەحنيكالىق ماماندار دا­يىن­داعان. بۇگىندە دە «ا», «ۆ», «ۆ1», «س», «ە» كاتەگوريالارى بويىنشا جۇرگىزۋشىلەر دايارلاۋدا. الايدا «د» كاتەگورياسى بويىنشا اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرىن دايارلاۋعا قاۋقارسىز. ويتكەنى ولاردىڭ كۋرسانتتاردى ۇيرەتۋگە قاجەتتى اۆتوبۋستارى جوق. ال وزگە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى ارىپتەستەرىنىڭ كوپشىلىگىنە قاراعاندا كوش ىلگەرى. قازىر جىلىنا جۇزدەن استام جۇرگىزۋشى دايار­لاپ شىعارادى. جول ەرەجەسىن ۇيرەتەتىن, ماشينا قۇرىلىمىن, تاجىريبەلىك ساباقتاردى وقىتا­تىن ءپان كابينەتتەرى تولىق جاب­دىق­تالعان.

– وزگە ارىپتەستەرىمىزدەگى احۋال ­تۋرالى ايتا المايمىن. ءبىزدىڭ جۇ­مىسىمىز ءوز ىسىمىزگە بەرىك بو­لۋ,– دەيدى بىرلەستىك توراعاسى ۆيكتور يۋحا. «وقۋ مەرزىمى ار­قاي­سىسىنىڭ قانداي كاتەگوريا الاتىنىنا بايلانىستى. مىسالى, «ۆ,س» كاتەگوريالارىنا جۇرگى­زۋشىلەردى 5 اي, «س1» كاتەگورياسى بويىنشا 3,5 اي دايىندايمىز», دەيدى ول.

وزدەرىنىڭ اۆتودرومدارى بار بىرلەستىك تە نەگىزىنەن جۇرگىزۋ­شىلىك شەبەرلىگى تىنىمسىز ما­­شىق­­پەن قالىپتاساتىنىن اي­تا­­دى. مىسالى «ۆ» كاتەگوريا­لى جۇرگىزۋشىنى دايار­لاۋ ءۇشىن 57 جۇمىس كۇنى كەرەك. ەگەر توپ­تا 30 ادام بولسا جانە وقۋ مەر­زىمى 8 ساعات بولاتىن بولسا, ءبىر وقۋشىعا قانشا ۋاقىت كولىك تىزگىن­دەۋ قاجەت ەكەندىگى ءوز-وزىنەن بەل­گىلى بولادى. ورتاشا ەسەپپەن العاندا, وقۋشىنىڭ ارنايى ترەناجەردا جاتتىققان ۋاقىتىن قوسا ەسەپتەگەندە, 40 ساعاتقا تارتا ۋاقىت كەرەك. دەمەك, ءار توپقا 3 ارنايى ماشينا قاجەت بولادى. ال مۇنداي مۇمكىندىگى جوق وقۋ ورىندارى جۇرگىزۋشىلەردى قالاي دايىنداپ جاتىر؟

وبلىستىق اكىمشىلىك پولي­تسيا­سىنىڭ تىركەۋ-ەمتيحان بو­لىم­شەسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جول-كولىك وقيعالارى ورىن العان كەزدە كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ بىلىك­تىلىگى ساراپتاما جاسالىپ, تالدانا بەرمەيدى. بۇگىنگى كۇنى وبلىستا جۇرگىزۋشىلەر دايىندايتىن 62 مەكتەپ جۇمىس ىستەيدى. سولاردىڭ اراسىنان «ارباكەش», «وتان», «كازاۆتوموتوليۋبيتەل» ۇجىمدارىنىڭ جۇمىس ساپاسىن جاقسى قىرىنان كورسەتۋگە ابدەن بولادى.

– بۇل ۇجىمداردىڭ وقۋشى­لارىنىڭ ءبىلىم ساپاسى, جۇرگىزۋ تاجىريبەسى ەمتيحان كەزىندە كو­رىنىپ تۇرادى, دەيدى اعا ينسپەكتور اسلان بۋكانوۆ. ەڭ قيىن ماسەلە ورتاق رەسپۋبليكالىق با­زانىڭ بولماۋى. بىزدە 2002 جىلدان باستاپ وسىنداي بازا جۇمىس ىستەپ ەدى. ماسەلەن, قىزىلوردادا وقىعان ازامات بىزدە ەمتيحان تاپسىراتىن بولسا, الگى بازا ارقىلى قايدا وقىعانىن كورۋگە بولاتىن. قازىر قارجى تاپشىلىعىنا بايلانىستى بازا جۇمىس ىستەمەي تۇر. جەلتوقسان ايىنىڭ بىرىنەن باستاپ حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا بەرۋ تۋرالى مە­مو­راندۋمعا قول قويىلدى. ال بۇگىنگى كوتەرىلىپ وتىرعان ماسە­لەگە بايلانىستى ايتار بولساق, ءبىز كولىك جۇرگىزۋشىلەرىن دايارلايتىن مەكتەپتەردى تەكسەرە المايمىز. ءبىزدىڭ جۇمىس − ەمتيحان قابىلداۋ» دەيدى ول.

مىنە, قانى شىعىپ تۇرعان تاقىرىپتى قاۋزاعاندا, ەكشەپ العانىمىز وسى. ازىرگە جۇرگى­زۋشىلەر دايارلاۋدىڭ بەت الىسى وسىنداي. شارۋاسى شاشەتەك­تەن ءىس وڭالعانشا, قانشا ۋاقىت وتەر ەكەن. ال ءومىر وعان قا­راپ تۇر­مايدى عوي. قۇددى جىل­دامدىعى جوعارى جەڭىل كولىك­تەردەي زىمىراپ ءوتىپ جاتىر. سول زىمىراعان دۇنيەدە جولىڭىز بولسىن, جولاۋشى!

بايقال ءبايادىل,

«ەگەمەن قازاقستان»

اقمولا وبلىسى