كەيدە عىلىمنىڭ جەتىستىگى قالىپتى قاعيدا مەن ءداستۇرلى تۇسىنىكتەن اتتاپ وتەتىنى بار. الماتى وبلىسىنىڭ كەربۇلاق اۋدانىنا قاراستى قاراشوقى اۋىلىندا تۇراتىن جاس عالىم, فەرمەر ماعجان ىسقاقتىڭ عىلىمي جوباسى وسىلايشا تالايدى تاڭعالدىرىپ ءجۇر. ول گوللاند ادىسىمەن جىلىجاي اشىپ, وسىمدىكتەردى توپىراقسىز ءوسىرىپ وتىر.
جاس عالىمنىڭ عىلىمداعى قادامى ناتيجەسىز ەمەس. ونىڭ باستامالارىنا وتاندىق عالىمدار قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. بولاشاقتا بيولوگ-دارىگەر بولۋدى ماقسات تۇتقان ماعجان قازىردىڭ وزىندە بالا كۇتىمىندە جۇرت جاپپاي قولداناتىن جورگەكتەردىڭ دەنساۋلىققا زياندى ەكەنىن عىلىمي تۇردە دالەلدەگەن تۇڭعىشتار قاتارىندا.
– وسىدان بەس جىل بۇرىن ءبىر عالىمنىڭ «نوبەل سىيلىعىن العىسى كەلگەن ادام وسىمدىكتى قولدان ءوسىرۋى قاجەت. كومىرتەك مونووكسيدىن ءسىڭىرىپ, وتتەك شىعاراتىن وسىمدىكتەن باسقا دۇنيەنى قاشان ويلاپ تابادى؟» دەگەن ءسوزى مەنى ويعا قالدىردى. بۇيىرسا, ەكى جىل ىشىندە بيوفيزيكانى وقىپ, كومىرتەكتى ءسىڭىرىپ, گليۋكوزا تۇزەتىن جانە ناتيجەسىندە وتتەگى شىعاراتىن اپپارات ويلاپ تابۋدى ماقسات ەتۋدەمىن. بۇل – بولاشاقتاعى ۇلكەن جوبالارىمنىڭ ءبىرى. قازىرگى تاڭدا ءبىر رەتتىك جورگەكتەردىڭ زيانىن عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەدىم. جۇمىسىمدى س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇستازدارىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە جولدادىم. ەندى, سونىڭ جاۋابىن كۇتۋدەمىز, – دەيدى جاس عالىمنىڭ ءوزى.
ماعجان 17 جاسىندا-اق الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ «Very Innovative People» اتتى يننوۆاتسيالار مەن جاڭا تەحنولوگيالار بايقاۋىنا قاتىسىپ, 2 600 000 تەڭگە كولەمىندە گرانت ۇتىپ العان بولاتىن. قازىر بۇل قارجىعا جاس عالىم جىلىجايدا گوللاند بوتانيگى حۋگو دە ءفريزدىڭ ءادىسىن پايدالانىپ, كۇن ساۋلەسى مەن توپىراقتى قاجەت ەتپەيتىن بيداي وسىرۋمەن اينالىسۋدا. ايتپاقشى, ماعجاننىڭ ءادىسى اۆتوردان دا اسىپ ءتۇستى. مىسالى گوللانديادا بيداي وسىرۋگە 18 كۇن كەتسە, ماعجانعا 7 كۇن جەتىپ جاتىر. جاس عالىمنىڭ جاڭالىعىن ەستىگەن اۋىلداستارى دا جەمدىك بيدايدى ءوز ۇيلەرىندە وسىرۋگە نيەت تانىتۋدا ەكەن.
بۇل ءادىستىڭ ارتىقشىلىعى كوپ. وسىمدىك جىل مەزگىلىن تاڭدامايدى, جىلىجايدا ءوسۋىن جالعاستىرا بەرەدى. ءارى كوك قالپىندا ورىلىپ, بويىنداعى بيولوگيالىق قۇنارلىعىن ساقتايتىن بيدايدى جەگەن مال تەز سەمىرەدى. ماعجاننىڭ ەسەبى بويىنشا, شاعىن جىلىجايدان الىنعان ءونىم 25 باس ءىرى قارانى بورداقىلاۋعا ەركىن جەتەدى ەكەن.
جاس عالىم ءوز جاڭالىعىن ءالى دە جەتىلدىرىپ, جاپپاي وندىرىسكە ەنگىزۋدى قالايدى. الىس اۋىلدا تۇراتىن ول جەرلەستەرىنىڭ عانا ەمەس, جالپى قازاقستاندىقتار مال شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, ەت-ءسۇت ءوندىرۋدى كوبەيتسە ەكەن دەيدى. دەمەك, كۇندەردىڭ كۇنىندە جۇزدەگەن گەكتار جەردى جىرتىپ, وڭدەپ ءدان ەگىپ, ونى ايلار بويى كۇتىپ, باپتايتىن تاۋەكەلدى ءادىستى جاڭا تەحنولوگيا الماستىرىپ, ادامداردىڭ ەڭبەگى جەڭىلدەيتىنىنە سەنىمدى.
ماۋلەن انەرباي
الماتى وبلىسى