ءبىر اۋلەتتەن مايدانعا اتتانعان بەس بوزداق

دەرەك بويىنشا, اياگوزدىڭ بوزاي, كوممۋنار اۋىلدارىنان الپىستاي ازامات مايدانعا اتتانىپتى. مەن سوعىس جىل­دارىنىڭ سوڭىندا 8 جاسار بالا ەدىم. اۋىرتپالىقتىڭ كوبى كوز الدىمدا. اسىرەسە بەس بالاسىنان بىردەي ايىرىلعان ءباتيمان انانىڭ زار-مۇڭى ءالى كۇنگە قۇلاعىمنىڭ تۇبىندە. ەڭ بولماسا ءبىرى كەلىپ قالار دەپ, جولعا قارايلاپ جوتا باسىنان قايتپاي ءجۇرىپ الاتىن. داستارقان باسىندا كوز جاسى الدىنداعى تاماعىنا تامىپ وتىراتىن. قايران انا زاپىرانعا تولى جۇرەگى زارىعىپ ومىردەن ءوتتى...

جاس بولعاندىقتان ءبىرىن تۇسىنسەك, ءبىرىن ۇعا قويمادىق. مەكتەپ بىتىردىك, وقۋ­عا تۇستىك, ماماندىققا بايلانىس­تى جولدامامەن جىبەرگەن جاققا كەتتىك. ءومىردىڭ اعىمىنا قاراي زەينەتكەرلىككە شىققانعا دەيىن اۋىلمەن سىرتتاي عانا بايلانىسىپ جۇرۋگە تۋرا كەلدى. كەيىن زەينەتكەرلىككە شىقتىق. بۇل ۋاقىت وتانىمىز ەگەمەندىك الىپ, ەل-جۇرتىمىز قايتا تۇلەپ, بارىمىزدى تۇگەندەپ, جوعىمىزدى ىزدەي باستاعان كەزگە ءدوپ كەلدى. زەينەتتە جۇرسەك تە كوپشىلىكتىڭ كادەسىنە كەرەك-اۋ دەگەن شارۋالاردان سىرت قالماۋعا تى­رى­سىپ ءجۇردىم. بەرتىندە تۋعان جە­رىم بوزاي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, سو­عىس ارداگەرى جۇماعالي ورازبەكوۆ اعا­مەن كەزدەسىپ قالدىم. ارامىزداعى اڭگىمە كوڭىلىمنىڭ استان-كەستەڭىن شىعاردى. بالا كەزدە كورگەن سوعىستىڭ سۇرقاي كورىنىستەرى, «قارا قاعاز» الىپ قايعى جۇتقان اۋىل­داستارىم, بو­زايلىقتاردىڭ الدىندا بوزداپ وت­كەن سول باياعى ءباتيمان اپا, ءبارى-ءبارى سانامدا سايراپ, كوڭىل تۇكپىرىندە جاتقان تالاي جايعا قوزعاۋ سالدى. جۇماعالي اعانى تىڭداپ وتىرسام, ءباتيمان اپا­نىڭ بەس بالاسى جايلى سول بەتى ەش حابار بولماعان, ەڭ بولماسا كىمنىڭ قاي­دا جەرلەنگەندىگىنەن  دە دەرەك جوق. ەشكىم دە كەزىندە سۇراستىرىپ, ىزدەس­تىرمەگەن كورىنەدى. جۇماعالي اعا باتيمان اپانىڭ كىندىك بالاسى­ بولعاندىقتان, كىندىك شەشەسىنە قاتىستى وزگە دە وي سالار جايلاردى ءسوز ەتتى. «ياپىر-اي, بەيبىت ءومىرىمىز ءۇشىن جاندارىن قۇربان ەتكەن اۋىلداس اكە-اتالارىمىزدىڭ ەر­لىگى مەن ەسىمىن ءبىز جوقتاماعاندا كىم جوقتايدى. نەگە وسىنشاما ۋاقىت ەلەۋسىز قالعان, سوڭىنا تۇسەر جان تا­بىل­ماعان با؟» دەگەن سۇراقتار كومەيى­مە كەپتەلگەندەي بولدى. سودان بەس بوز­داق تۋرالى مالىمەت جيناۋعا بەل بۋدىم.

مەنى تولعاندىرعان سۇراقتىڭ تاعى ءبىرى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ءبىر وتباسىنان وسىنشاما جاننىڭ ات­­تانۋى, ولاردىڭ تۇگەل وپات بولۋى جانە وسى سيرەك وقيعا تۋرالى ەلدىڭ ەشتەڭە بىلمەۋى ەدى. بۇل سۇ­­راق­تىڭ جاۋابىن ىزدەستىرە كەلە انىق­­تاعانىم, ءبىر اتا-انانىڭ بەس بالاسىنىڭ بىردەي مايدانعا اتتانۋى قازاقستاندا جالعىز, وسى تەكتەس ءبىر ۇيدەن ءتورت ادام اتتانعان وقيعا اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ اۋىلىندا بولعان ەكەن. سونداي-اق كسرو بويىنشا ءبىر اۋلەتتەن جەتى ادام ات­تانعان جايت داعىستاندا كەزدەسىپتى. اري­نە زەرتتەۋشى بولماعاندىقتان كەسىپ-ءپىشىپ ايتا المايمىن, ءوزىمنىڭ تاپقان دەرەكتەرىمە سۇيەنىپ وتىرمىن. مىنە, ەلىمىزدەگى سول جالعىز اۋلەت بوزايلىق توقى­جان مەن ءباتيمان اليەۆتاردىڭ مايدانعا اتتانعان بالالارىن ايتار بولساق, دۇيسەنباي اليەۆ 1898 جىلى تۋعان, قاتارداعى جاۋىنگەر. 1943 جىلى 27 تامىزدا حاركوۆ وبلىسى, ۆولچانسك اۋىلىندا جەرلەنگەن ەكەن. ەكىنشى ۇلى ءشارىپ اليەۆ 1909 جىلى تۋعان. 1943 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان سوڭ حابارسىز كەتكەن. ءۇشىنشىسى, سەمباي اليەۆ 1922 جىلى تۋعان. بلكجو مۇشەسى, 1944 جىلى 27 شىلد­ەدە لاتۆيانىڭ داۋگاۆا جەرىندە جەرلەنگەن. «زا وتۆاگۋ» مەدالىنىڭ يەگەرى, پۋلەمەتشى بولعان. ءتورتىنشى ۇلى شورا اليەۆ سەمەي وبلىسى, شار قالاسىندا مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ جۇرگەن جەرىنەن مايدانعا الىنعان. 

ال بەسىنشىسى جەكسەنباي اليەۆ­ الماتىدا وقىپ جۇرگەندە شاقى­رىل­­عان. كەڭەس وداعى ءۇشىن جان قيعان بوز­داقتاردىڭ سول زاماندا دا ەلەۋسىز قال­عانى تۇسىنىكسىز. سۋرەتتەرى دە ساق­تالماعان.  «سۇراي-سۇراي مەككەگە دە باراسىڭ» دەگەندەي, جوعارىدا اتال­عان دەرەكتەردى ىزدەستىرۋ بارىسىندا تاپتىم. ەكى جىلداي ۋاقىت سوڭىنا ءتۇ­سىپ, بەس بوزداقتىڭ قازا بولعان جەر­لەرىن, سۋرەتتەرىن تاۋىپ, بىرقاتار مالىمەتتەرگە قول جەتكىزدىم. وسىمەن عانا شەكتەلىپ قالمايىن, ەرلىكتەرى ەلدىڭ جادىندا ءجۇرسىن دەگەن ويمەن وزدەرى سوعىسقا اتتانعان اۋىلعا ءبىر بەلگى قويۋدى ۇي­عاردىم. بوزايداعى 11 جىلدىق مەكتەپتىڭ الدىنا ەسكەرتكىش بەلگى ور­ناتۋعا ءتيىستى قۇجات جيناپ, جۇمىسىن ەسەپ­تەتتىم. زەينەتاقىم وعان جەتە قويا ما, ەلگە, تاريحقا جانى اشي­دى-اۋ دەگەن ازاماتتارعا قولقا سال­دىم. وبالى نە كەرەك, اۋىل دەگەندە اۋزىنداعىسىن جىرىپ بەرۋگە دايىن جاندار تابىلدى. كوپشىلىك بولعان سوڭ كەرى تارتىپ, «نەمەنەگە اۋرە بولىپ ءجۇرسىڭ» دەگەندەر دە كەز­دەستى.

بوزداقتاردىڭ جاقىندارى تابىلدى. ىزگى باستاما بەرەكەلى, ءبىر ءوڭىردىڭ باسىن بىرىكتىرگەن شارۋامەن اياقتالدى. جان-جاقتى قولداۋدىڭ ارقاسىندا بەس بوزداقتىڭ سۋرەتتەرى مەن ەسىمدەرى ءمارمار تاسقا قاشالىپ, اۋىل مەكتەبىنىڭ الدىنا ەسكەرتكىش قويىلدى. بيىل جەڭىس مەرەكەسىندە الىس-جاقىننان جينالعان قاۋىم الدىندا ەسكەرتكىش بەلگى اشىلدى. بەس بوزداق پەن ءباتيمان انانىڭ وقي­عاسىنان حابارى بار ۇلكەندەر كوز­دەرىنە جاس الىپ, مويىندارىنان جۇك تۇسكەندەي اسەردە بولدى. اۋىلدان ات­تانىپ, قايتا ورالعانى, ورالماعانى بار مايدانگەر جەرلەستەرىمىزدىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتاپ, ەسكەرتكىشتىڭ ەرلىك كورسەتكەن بارلىق بوزداقتارعا ورتاق بەلگى ەكەنىن دە جەتكىزۋگە تى­رىستىق. «مەن ىستەدىم دەگەنشە, ەل ىستەدى دەسەيشى» دەگەندەي, وسى تۇستا باس­تامامىزدىڭ باسى اۋىر بولسا دا بىرتىندەپ جەڭىلدەپ, سوڭى ۇلكەن حالىقتىق قۋانىشقا اينالعانىنا اق نيەتتەرىمەن بولىسقان جانداردىڭ ەسىمىن اتاماي كەتۋگە بولماس. ولار استانالىق تولەۋ اپا, بەيبىت, داۋلەتتىڭ مەرحاتى, اياكوزدەن ەركىن مەن زاۋرە, باۋىرجان ۇمبەتوۆ, نازيگۇل قاناتقىزى, توكەن كوپباەۆ, باعدات قايىرباي ۇلى, باعدات جۇماحانوۆ, يۋسۋپجان راحمەتوللا ۇلى, اياگوز اسكەري گارنيزونى مەن اسكەري پوليتسياسىنىڭ باسشىلىعى, بوزاي مەكتەبىنىڭ ۇجىمى. بارشاسىنا مىڭ دا ءبىر راحمەت!

جالپى, توقىجان اتا مەن ءباتيمان اپانىڭ بەس ۇلىنان باسقا قاديشا, كۇلشىمان دەگەن قىزدارى بولىپتى.­ توقىجان اقساقال قايتىس بولعان سوڭ­ ءباتيماندى قولىنداعى نەمەرەسى امان­گەلدى (شارىبىنەن قالعان جالعىز تۇياق) ەكەۋىن ۇلكەن قىزى قاديشا اياگوز اۋدانىنىڭ اقشاتاۋ كەڭشارىنا كوشىرىپ الىپتى. بەس بوزداقتىڭ اناسى ­كەڭشاردىڭ بولىمشەسى «اق كىلەت» دەگەن جەردە ءۇمىتىن ۇزبەگەن قالپى 95 جا­سىندا ومىردەن ءوتىپتى. بوزايداعى شارۋا ارالارى اجىراپ قالعان كەيىنگى اليەۆتاردى دا ءبىر-بىرىمەن تابىس­تىردى. سول بوزداقتاردىڭ ەتجاقىن تۋىس­تارىنان تاراعان سايلاۋعايشا, توكەن, باعدات, بەيبىت, بيبىگۇل, ساي­لاۋبەك جانە تاعى باسقا نەمەرە-شو­بە­رەلەرى مەن جيەن-جيەنشارلارى بو­زايعا جينالىپ, اتا-بابالارىنىڭ بەي­­نەسىمەن قاۋىشىپ, رۋحتانىپ قايت­تى.

ءوزىم دە مايدانگەردىڭ بالاسى بول­عاندىقتان, ءبىر ءۇيدىڭ بەس ادامىن جال­ماعان سوعىسقا كەگىم بار. قار­شادا­يىمىزدان اۋىل تىرلىگىنە ارالاسىپ, انا­لاردىڭ زارىن ەستي ءجۇرىپ ەر جەتتىك. اكەم مۇحامەتجان گەرمانيا, جاپونيا سوعىستارىنا قاتىسقان, 1945 جىلدىڭ كۇزىندە ورالعان. شەشەلەرىمىزدىڭ ارقالاعان اۋىرتپالىعى كوز الدىمىزدا. ءشارىپ­تىڭ امانگەلدىسى, امانگەلدى جۇما­حانوۆ, شاكەر شاياحمەتوۆ, بوران­عازى الپىسباەۆ, كەنجەتاي ميزاموۆ سەكىلدى قاتارلاستارىممەن بىرگە سول قاسىرەتتى كورىپ-وستىك. ەلىمىز تىنىش بولىپ, وتانىمىز گۇلدەنە بەرسىن! وتكەنىن قادىرلەۋدى ەل ەرتەڭىنە يە بولاتىن جاس­تارىمىز ۇمىتپاسا ەكەن دەيمىن.

قۇرمان ابىشەۆ,

زەينەتكەر

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

اياگوز اۋدانى,

بوزاي اۋىلى