رايىمبەك اۋدانىنداعى سارىباستاۋ اۋىلىنىڭ سولتۇستىك جاعىندا شارتاس دەگەن جەر بار. شارتاس بۇل اۋىلدان ونشا الىس ەمەس, بار بولعانى شامامەن التى-جەتى شاقىرىم شاماسىنداي عانا جەردە. شىعىسىندا ءۇيسىن تاۋىنىڭ ۇلكەن جوتاسى جاتسا, سولتۇستىگىندە ەسەكارتقان تاۋى. بۇلاردىڭ ورتاسىندا ەرەكشە تارتىپ الاقانداي جەردى الىپ, ءسىزدى قىزىقتىرعان شارتاس كورىنەدى.
بۇل جونىندە «قازاقستان عىلىمى مەن جوعارعى مەكتەبى» باسىلىمىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان دوسىمىز جەكسەن الپارتەگى بىلاي باياندايدى: «بۇل عاجايىپ كورىنىستەردى مەن 1961 جىلى كورگەنمىن. اكەمىز شارتاستىڭ جانىندا مال باعىپ جاز بويى وتىردى. ءبىز تاۋ تاستارىنا شىعىپ ءجۇرىپ, ۇڭگىرلەرگە دە كىرەتىنبىز.ءبىر ۇڭگىردىڭ قابىرعالارى شىركەۋ تارىزدەس بولىپ كەلسە, زىمىران قۇستىڭ كەسكىنىمەن قاتار ءبىر-بىرىنە ايبات شەككەن ارىستانداردىڭ بەينەلەرىن جانە جان-جانۋارلاردىڭ دا سۋرەتتەرىن كورگەن ەدىك.
ال ونىڭ تومەنگى جاعىنداعى ءبىر جالپاق تاستا ادام جۇدىرىعى سياتىن تەسىك تا بار ەدى.ول تۋرالى ۇلكەن كىسىلەر: «كەزىندە بۇل تەسىك تاسقا ماناس باتىر اتىن بايلاپتى. اتى وتە اقىلدى بولىپتى, جايىلىمعا جىبەرىلگەندە تەكەستەن سۋ ءىشىپ, تۇزدىكولدىڭ تۇزىن جالاپ قايتادى ەكەن» دەگەن اڭگىمە ايتاتىن.ال سوعان تاياۋ جەردەگى ۇستەل ءتارىزدى تاس تا ءوزىنىڭ ەرەكشەلىگىمەن تاڭداندىراتىن.
ۇستەل بولعاندا كادىمگى ءتورت بۇرىشتى, ءۇستى تەپ-تەگىس تاس. تاۋدىڭ ەتەگىنەن جوعارى بيىكتەگەن سايىن تاستار ءبىر-بىرىنە مىنگەسكەن كۇيدە تاۋدىڭ باسىنا دەيىن جالعاسا بەرەتىن. ولار قولدان جاسالعان مۇسىندەرگە كوبىرەك ۇقساسا, شوقپار تارىزدەس, بۇركىت بەينەلى, كەيبىرى ادامعا دا ۇقسايتىن تاستاردى كورىپ, قىزىعۋشى ەدىك. تاۋدى اسىقپاي ارالاپ كورگەن ادام مۇندا كوپ سىرعا قانىق بولارى ءسوزسىز»-دەيدى اۆتور «عيبرات» دەگەن كىتابىندا.
ال شوقان ەڭبەكتەرىندە عالىم بۇل وڭىرگە 1856 جىلى تامىز ايىندا پولكوۆنيك م. حومەنتوۆسكي باسقارعان ورىس اسكەري-عىلىمي ەكسپەديتسيانىڭ قۇرامىنا شەلەك جاقتان قوسىلعانىن جازعان. ەكسپەديتسيا ىستىقكول مەن كۇنگەي الاتاۋىندا بولىپ, بۇدان كەيىن اتاقتى شالكودە جايلاۋىنا ايالداعانىن بىلەمىز.
قۇرامىندا جۇزدەن استام ادامى بار ەكسپەديتسيا جەر شەنەۋشى توپوگرافتاردىڭ باستىعى يانوۆسكي مەن جەتىسۋدى جاقسى بىلەتىن اۋدارماشى بارداشوۆ, شەكاراشىلار توبى, سونىمەن قاتار البان, جالايىر رۋىنىڭ تاريحتى جاقسى بىلەتىن ادامدارىنان جاساقتالسا, ايگىلى ابىلەس تازابەك (تەزەكتىڭ باۋىرى), بۇلان ساسىباەۆ, بايعوزى تىلەنشين, جايناق تەمىربەكوۆ جانە باسقالاردىڭ بولعانىن شوقان جازبالارىندا كەزدەسەدى. ەكسپەديتسياداعىلار تاۋ مەن تاستى كارتالارعا تۇسىرۋمەن قاتار, مۇنداعى تاريحي ماڭىزى بار جەرلەرگە ەرەكشە ءمان بەرگەنىن اڭعاراسىز.
بۇل شوقاننىڭ شالكودەگە العاش بارعانى بولسا, عالىمنىڭ قايىرا كەلگەنىن قاشقار ساپارىندا شالكودە وزەنىنىڭ جاعاسىندا قوس تىككەنىن ورىس جازۋشىسى سەرگەي ماكاروۆتىڭ «اسقارعا اتتانعاندار» دەگەن كىتابىندا باياندالادى.ال, بەلگىلى بالالار جازۋشىسى ساپارعالي بەگاليننىڭ «شوقان اسۋلارى» پوۆەسىندە شوقاننىڭ شارتاسقا اسكەري-عىلىمي ەكسپەديتسيا قۇرامىندا بولعان بۇلان اقساقال مەن بايعوزى قاريانى ەرتىپ, شارتاس القابىنا بارعاندىعىن اڭگىمەلەيدى.اڭىزدى تىڭداعان شوقان بايعوزى قاريانىڭ اڭگىمەسىن سۇيسىنە تىڭداپ ءوز داپتەرىنە جازىپ الىپ, «بۇل ءبىر انىقتاي تۇسەر اڭىز ەكەن», دەپ جازىپ العانى بەكەر اڭگىمە بولماسا كەرەك-ءتى. شىركىن, شارتاس...
شوقاندى ىنتىقتىرعان شارتاس...
ساپارباي پارمانقۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى