اۋەلى استانا استىق. ودان سوڭ قاراعاندى. قاراعاندىدان پويىزبەن جەزقازعان قالاسىنا جەتتىك. جۋسان ءيىسى اڭقىعان سايىن دالانىڭ توسىندەگى جىپ-جيناقى, شاعىن شاھار قۇشاق جايا قارسى الدى. الدىمەن جەزقازعان قالاسىنىڭ تاريحي-ارحەولوگيالىق مۇراجايىنا ساياحات جاسادىق. تىلسىم تاريحتان سۋىرتپاقتاپ سىر تارتاتىن كونە جادىگەرلەر كوپ ەكەن.
ەندىگى جول جەزقازعان قالاسىنان شامامەن ەلۋ شاقىرىم جەردەگى جوشى حاننىڭ مازارى. جوشى – شىڭعىس حاننىڭ تۇڭعىشى. دۇنيەنى تىتىرەنتكەن ۇلى قاھاننىڭ ءبىرىنشى ايەلى بورتەدەن تۋعان ءتورت ۇلدىڭ ءبىرى.
شىڭعىس حان كوزى تىرىسىندە بىرىنەن ءبىرى وتكەن جولبارىس جۇرەكتى, ارىستانداي ايباتتى ۇلدارىنا ەنشى ءبولىپ بەرگەن. ول زاماننىڭ ەنشىسى – اۋىل-ايماعىمەن, بوتا-تايلاعىمەن تۇتاس ەلدى ايدارلى ۇلدارىنىڭ قاراماعىنا بەرۋ. سول زامانداعى تىلمەن ايتقاندا مۇنداي وڭىرلەر ۇلىس دەپ اتالعان. ايتالىق, شىڭعىس حاننىڭ كەنجەسى تولە موڭعوليا جەرىن يەمدەنگەن. قازىرگى قازاقستان جەرى ءۇش ۇلىستىڭ قۇرامىنا ەنگەن. ەڭ ۇلكەن بولىگى سولتۇستىكتەگى جالپاق دالا مەن ەرتىستىڭ جاعالاۋىنان سوناۋ الاكولگە دەيىن, ال, باتىس بەتكەيدە ىلە مەن سىرداريا بويى جوشى ۇلىسىنا قاراعان. قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگى مەن وڭتۇستىك شىعىسى شاعاتاي ۇلىسىنا, سولتۇستىك شىعىس بولىگى ۇگەدەيدىڭ ۇلەسىنە تيگەن.
جوشى ۇلىسىنىڭ نەگىزگى بولىگىن قازاقتىڭ سارىارقاسى مەن دەشتى قىپشاقتىڭ ۇشى-قيىرى جوق سايىن دالاسى الىپ جاتىر. قازىر بۇل جەرلەر قازاقستاننىڭ سولتۇستىك, سولتۇستىك شىعىس جانە ورتالىق اۋداندارى بولىپ ەسەپتەلەدى.
جۋساندى دالانىڭ توسىندەگى تاسپاداي تارتىلعان دالا جولىمەن جوشى حاننىڭ مازارىنا جەتتىك. كوز ۇشىندا ەلدى مەكەن كورىنبەيدى. جاپان دالانىڭ جازىقتىعىنان جانارىڭ جاساۋرايتىنداي. كوكىرەگىڭدى كەرە دەمالساڭ, ون سان شوپتەن وربىگەن جۇپار ءيىس بۋىن-بۋىنىڭا ءتۇسىپ, ساۋمال ىشكەندەي كوكىرەگىڭدى كىلكىتىپ ماس قىلادى. ءبىر قىراتتان سوڭ ءبىر قىرات. ونىڭ ار جاعىندا الدەبىر بيىكتىك سىمداي تارتىلىپ بارىپ, كوگىلجىم نۇرعا بولەنگەن كوكجيەككە ءسىڭىپ كەتەدى.
وسى بايتاق دالانىڭ توسىنە ءباھادۇر بابالارىمىزدىڭ تۇلپارىنىڭ تۇياعى تيگەن. ىرگەدە مىڭ بۇرالعان قاراكەڭگىر مەن سارىكەڭگىر ءبىر-بىرىمەن جارىسا, جاناسا, تولقىنى تولقىنىن قاققانداي بولىپ, قىز بۇرىمىنداي قاباتتاسا ءورىلىپ اعىپ جاتىر. ءور ەكپىندى, تەگەۋرىنى تەپسىنگەن تەنتەك ەمەس, جايلاپ اققان جۋاس, مايدا تولقىندى, ءمولدىر وزەن ەكەن. قاراكەڭگىردەن قول سوزىم جەردە جوشى بابامىزدىڭ بيىكتىگى شامامەن 7-8 مەترگە جۋىقتايتىن كۇمبەزى تۇر. سۋىردان باسقا اڭى جوق, قويدان باسقا مالى جوق جاپان دالاداعى جالعىز قاراۋىل ءوزى سياقتى.
ايبار بولىپ تۇرعانداي, ابىرويى اسقاقتاپ, جىعىلماس جالاۋ كوتەرىپ تۇرعانداي. قىزىل كىرپىشتەن ورىلگەن ەكەن, جىمداسۋىندا ءمىن جوق. قول سوزىمداي جەر كوتەرىلىپ بارىپ انتەك بۇگىلىپ, شاڭىراق كەيىپتەس بولىپ جابىلعان. كىرەبەرىستەگى قاقپانىڭ الدى الدە جەلدەن, الدە تىنىمسىز جاڭبىردان توزعان بولۋى كەرەك, قايتادان جامالىپتى. جىمداسقان جەرى, ەسكى مەن جاڭانىڭ قاۋىشقان تۇسى زەر سالىپ قاراعان ادامعا كورىنىپ تۇر.
اۋەلى سايىن دالانى كۇڭىرەنتىپ نوقتاعا باسى سىيماي كەتكەن ەر بابالاردىڭ رۋحىنا باعىشتالىپ قۇران وقىلدى. سودان سوڭ اق ساۋىتتارىن جارقىلداتىپ, الماس ۇشتى اق نايزالارىن ايعا بىلەپ, اتوي سالىپ وتكەن جولبارىس جۇرەكتى جاۋىنگەر اتالاردىڭ ەرلىك ىستەرى, ماڭگى ولمەس مۇراتتارى تىلگە تيەك ەتىلدى. زامانىندا جوشى ءوز ۇلىسىنىڭ حانى عانا ەمەس, ايبارىنان اي ىققان, اقىل-ايلاسى مول, پاراساتى تەرەڭ, پايىمى وراسان اتاقتى اسكەرباسى دا بولعان.
ءبىر اڭىز ايتادى: تورە تۇقىمى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ جومارت مىنەزىن, ارىستانداي ايباتتى كۇش-قايراتىن دۇرىس باعالاپ, جان-تانىمەن ۇناتقان. سول سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ نەگىزىندە موڭعول يمپەرياسىنىڭ ورتالىق ستاۆكاسىندا بولاشاق تاۋەلسىز جەكە مەملەكەت قازاق حاندىعىن قۇرۋعا ۇمتىلعان. 1235 جىلى بۇكىل موڭعولدىڭ قۇرىلتايىندا «سوڭعى تەڭىزگە» اتلانت مۇحيتىنا جەتۋ ءۇشىن باتىس ەلدەرىن جاۋلاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى. باتۋ بىرىككەن اسكەردىڭ قولباسشىسى بولىپ تاعايىندالادى. ۇلى جورىقتىڭ الدىندا, ياكي 1227 جىلى ارىستان جۇرەكتى جوشى ومىردەن وتكەن.
ۇلىتاۋدىڭ بوكتەرىندە ماڭگىلىك تىنىس تاپسا كەرەك. جوشى حاننىڭ مازارى قانشاما جىلدان بەرى الاش جۇرتىنىڭ تاعزىم ەتەتىن قاسيەتتى قارا ورنى بولىپ سانالادى. جوشىنىڭ كوپتەگەن ايەلدەرى بولعان. جالپى سانى قىرىققا تاياۋ ۇلدارى ومىرگە كەلگەن. ونىڭ ىشىنە تاريحتان بەلگىلىسى دەشتى قىپشاقتى بيلەگەن وردا ەجەن, باتۋ, بەركە, بەركەچار, شيبان, تانعۇت, بۋۆال, چيلاۋكۋن, شىنعىقۇر, مۇحامەد, تەمىرتوقاي جانە باسقالارى.
ءدال وسى ارادا جوشى مازارىنىڭ جانىنداعى تاعزىم ەتۋگە جينالعان حالىقتىڭ اۋزىنان نەگىزىندە شىندىققا جاناساتىن جورامال ەستىدىك. ول جوشىنىڭ ولىمىنە بايلانىستى. الميساقتان ايتىلىپ كەلە جاتقان جوشىنىڭ قۇلاننىڭ ايعىرى تەۋىپ, قازا تابۋى بەكەر ءتارىزدى. بۇل جورامال بويىنشا بىلاي دەلىنەدى: شىڭعىس حاننىڭ ورداسىنا رۇقساتسىز كىرەتىن قۇقىق بەرىلگەن جالعىز-اق ادام بولىپتى. ول قۇلان قاتىن ەكەن. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە جوشى مەن قۇلان قاتىننىڭ اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك تۋىندايدى.
ءباھادۇر ۇلى الەمنىڭ قاق جارتىسىنا ءامىرىن جۇرگىزىپ تۇرعان كەمەڭگەر اكەسىنىڭ ورداسىنا قۇلان قاتىننىڭ رۇقساتسىز كىرگەنىنە نامىستاندى ما, جوق الدە كۇنى ەرتەڭگى تاق تالاسىنىڭ بولاشاعى الاڭداتتى ما, ايتەۋىر ارالارىنان قارا مىسىقتىڭ جۇگىرىپ وتكەنى اقيقات. قۇلان قاتىن دۇنيە دەسە كوزدەرى جۇمىلىپ قالاتىن, وبال-ساۋاپتى ويلامايتىن 12 جەندەت جالدايدى. سول 12 جەندەت اڭعا شىققان جوشىنى ولتىرسە كەرەك. مۇنى شىڭعىس حان بىلەدى. سودان سوڭ قانىشەر قۇلان قاتىندى 12 جەندەتپەن قوسا بىرگە ءولتىرىپ, قاتىندى مازاردىڭ ىشىنە, ءدال تابالدىرىققا جەرلەتەدى. ال 12 جەندەت مازاردى جيەكتەي دوڭگەلەك شەڭبەر جاساپ, كومىلەدى.
سوندا اۋليە حان بىلاي دەپ ايتقان دەسەدى: كۇندەردىڭ كۇنىندە مەنىڭ ۇلىما ءمىناجات ەتىپ كەلگەن جۇرتتىڭ ارقايسىسى قانىشەر قاتىندى تابانىمەن تاپتاپ ءوتسىن. ال ءوز حاندارىنا قىلىش كوتەرگەن 12 جەندەت سول قانىشەردىڭ قالاي تابان استىندا قورلانعانىن كورىپ جاتسىن دەسە كەرەك. ايتسا ايتقانداي, مازارعا اتتاپ كىرگەن كەزدە كىرەبەرىستەگى بوساعاعا جەرلەنگەن قابىردى باسىپ وتەسىڭ. ادەيىلەپ ەمەس, امالسىزدان. اۋەل باستا سولاي ەسەپتەلگەن.
جوشى مازارىنىڭ تۇبىندە, جۋساندى دالادا داستارقان جايىلىپ, اس بەرىلدى, قۇران وقىلدى. ىرعىز دالاسىندا وزىنەن الدەنەشە كوپ حورەزم شاھتىڭ الپىس مىڭ اسكەرىن تاس-تالقان ەتكەن, 1207-1212 جىلدار ارالىعىندا وڭتۇستىك ءسىبىردى, الىستاعى التايدى, شىعىس تۇركىستاننىڭ جەرلەرىن وزىنە قاراتقان قاھارمان جوشىنىڭ قايتپاس قايسار ەرلىگى ايتىلدى. جوشى ەۋروپاعا جورىق جاساي المادى. جوسپارىن تاعدىردىڭ جولى وزگەشە بۇرىپ اكەتتى. جوشى قازا بولعان سوڭ شىڭعىس حاننىڭ اقىلشىسى, ءوز زامانىنىڭ وزىق ويلى پەرزەنتى, كۇيشى كەتبۇعا حان يەسىنە بىلاي دەسە كەرەك.
تۇلا بويىنان كۇش ساۋلاپ تۇرعان, اقىلى وزىق, ەرلىگى ەرەن جوشى حاننىڭ ءبىر ايەلدىڭ قولىنان قازا تابۋى حان ۇرپاعىنىڭ سۇيەگىنە تاڭبا. سوندىقتان, جوشىنىڭ ءولىمىن دالاداعى قۇلاننان بولدى دەۋىمىز الدەقايدا اق ءولىم بولىپ ەسەپتەلسە كەرەك. سولاي دەيىك دەسكەن. ۋادە بايلاسقان. اقساق قۇلان كۇيىنىڭ شىعۋى دا وسى تۇس. انىعىندا كۇي كەتبۇعا كۇيشىنىڭ جورامالى بويىنشا قيالدان تۋعان. قيال بولسا دا وسى ساپاردا الدەنەشە رەت تىڭدادىق. جەرگىلىكتى ونەرپازداردىڭ شەرتۋىمەن. اتاقتى كۇيشى جانعالي جۇزباەۆتىڭ ورىنداۋىندا.
مىڭ سان تۇياقتىڭ دالانى دۇبىرلەتە شابۋى. تورى قۇناننىڭ اجال اڭساپ ۇشقان سۇر جەبەگە ۇشىراۋى, قاسقا ق ۇلىننىڭ جون ارقاسىن قىلپىلداعان الداسپاننىڭ الماس ءجۇزى ءتىلىپ ءتۇسۋى, شۇرقىراعان جىلقى, ۇدەرە شاپقان قالىڭ ءۇيىر, جۋساندى دالا, سارى ساعىمعا ورانعان سارعىلت ءجۇزىن قىزىل قانعا بوياعان. باۋىرىنداعى ءۇيىرىنىڭ وققا ۇشىپ, نايزاعا شانشىلىپ جاتقانىنا شىداماعان, مۇنداي جان الىپ, جان بەرىسكەن سان جورتۋىلدا باسىنان وتكەرگەن كۇرەڭ ايعىردىڭ قارا جەردى قاقىراتا كىسىنەۋى, سودان سوڭ اۋزىن ارانداي اشىپ ۇمتىلۋى, قىزىلشىل توپتىڭ ەسىرىك ايعايى.
كۇي ءتىلى وسىلاي سويلەيدى. اڭىز الدە اقيقات. ارادا عاسىرلار وتكەن. قالاي بولعاندا دا جوشىنىڭ جۋساندى دالا توسىندە اجال قۇشقانى انىق. كەيىنگى جورامالدى عۇلاما وقىمىستى الكەي مارعۇلان دا قوشتاعان دەسەدى.
جوشى مازارىنان كەيىن جۋساندى دالا توسىمەن الاشا حاننىڭ ماڭگىلىك تىنىس تاپقان جەرىنە, ياكي مازارىنا بەت الدىق. ءسوز اراسىندا الاشا حان جايىندا بىلگەنىمىزدى ايتا كەتكەن ءلازىم. الاشا حان التى الاشتىڭ ورتاق اتاسى. ءيىسى قازاقتىڭ باباسى دەلىنەدى. جاۋىنگەر تۇركى تايپالارىن بىرىكتىرىپ, تۇڭعىش الاش مەملەكەتىن قۇرعان ۇلى قايراتكەر رەتىندە قاستەرلەنەدى. ناقتى قاي كەزەڭدە ءومىر سۇرگەندىگى تۋرالى مالىمەتتەر جوقتىڭ قاسى. كەيىنگى زەرتتەۋلەردە اڭىز كوپ.
ۇلىتاۋ ءوڭىرىنىڭ قاراكەڭگىر وزەنىنىڭ بويىندا سوناۋ حV عاسىرلاردا سالىنعان الاشا حان كۇمبەزى قازىرگى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ وتىر. 1998 جىلى انتروپولوگ و.سماعۇلوۆ مولانى قازسا كەرەك. تابىلعان باس سۇيەكتى ماسكەۋ قالاسىنداعى م.گەراسيموۆ اتىنداعى پلاستيكالىق انتراپولوگيا لابوراتورياسىنىڭ ماماندارى جان-جاقتى زەرتتەپ, ادامنىڭ بەت الپەتىن باستاپقى قالپىنا كەلتىرىپتى. قازىرگى پايىمداۋ بويىنشا وسى مازاردا جاتقان الاشا حان حV عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى, ءارى العاشقى حانى كەرەي بولۋى ىقتيمال. اتاقتى عۇلاما ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى جيناعان اڭىز-اپسەنەلەردىڭ بىرىندە الاشا حاننىڭ وبرازى تاريحي تۇلعا شىڭعىس حانعا دا اينا-قاتەسىز ۇقسايدى دەگەن پىكىر ايتسا كەرەك.
ۇلىتاۋدىڭ بوكتەرىندەگى قارا كەڭگىردىڭ جاعاسىن جيەكتەي ورناتىلعان الاشا حان كۇمبەزى ءالى كۇنگە دەيىن ءمىز باقپاي تۇر ەكەن. بۇل وسى ولكەدەگى شوقتىعى بيىك كونە ونەر تۋىندىسى, مادەني مۇرا. كەسەنەنىڭ بيىكتىگى ون مەتر, كۇيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشتەن قالانعان, كىرەبەرىس سول جاق بۇرىشتاعى باسپالداق ارقىلى جوعارىعا كوتەرىلىپ, كەسەنەنىڭ ۇستىنە شىعۋعا بولادى. كەسەنەنىڭ سىرتقى الپەتى ءارتۇرلى كىرپىشتەردەن گەومەتريالىق ورنەكتەر ارقىلى كوز تارتارلىق ەتىپ بەزەندىرىلگەن. كۇمبەزى جۇقا سىرلى قاپتامالارمەن قاپتالعان.
مازار حالىق شەبەرلەرىنىڭ ەپتى قولىمەن ءحى-ءحىى عاسىرلاردا الاشا حاننىڭ قۇرمەتىنە سالىنعان ەكەن. ءدال وسى مازاردىڭ جانىندا جينالعان جۇرت تاعزىم ەتىپ, قۇران وقىدى. سايىن دالادا قانشاما جىلدار بويى جاۋىن مەن جەلگە توزباي تۇرعان مادەني مۇرانىڭ سونشالىقتى بەرىكتىگىنە تاڭعالىپ, قايران قالىستى. شىنىندا دا, بۇرىنعىلار بىلگەن عوي.
وسى ارادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مىنا ءبىر ءسوزى ويعا ورالادى. «كەشەگى كەلەڭسىز كۇندەردە بابادان قالعان سوزدەن جاڭىلىپ, باعزىدان قالعان ىزدەن اداسىپ قالا جازداپپىز… قاسيەتتى ورىننان قالعانى ۇلىتاۋ مەن ورداباسى. باۋىرىندا بابالاردان قالعان ءىز ءالى سايراپ جاتىر. باسىندا بابالار داۋىسى ءالى ساڭقىلداپ ەستىلىپ تۇر. ەندى سوزدەن جاڭىلىپ, ىزدەن اداسار ەش رەتىمىز جوق».
شىنىندا دا, سولاي-اۋ.
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى وبلىسى