تۇسىنىك ءۇشىن سابىر قاجەت
ەلىمىزدىڭ باتىس ءوڭىرىندە مەيرام كۇندەرىندە ورىن العان وقيعا ەستىگەن قۇلاققا اۋىر بولدى. بىرلىگى جاراسقان ەلدىڭ ءتول مەرەكەسى ءوتىپ جاتقاندا وسىنشاما شەكتەن شىققان ارەكەتتەردىڭ ورىن العانى قالاي؟ ءاربىر ساياساتكەر جاقسى بىلەدى, جاڭاوزەن ايماعىنداعى بوي كورسەتكەن ارقيلى وقيعالاردىڭ ورىن العانى بۇگىن ەمەس. بۇل تاريحى بەلگىلى ءوڭىر. سولاي بولا تۇرا اكىمشىلىك جانە قۇقىقتىق ورگانداردىڭ مەيرام كەزىندەگى جايباراقاتتىعى دا ويلاندىرارلىق ماسەلە. قازاق «جەل بولماسا ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى» دەيدى. ءبىز ءار ادامنىڭ مۇڭ-مۇقتاجى جەكە-جەكە ەكەنىنە قاشان كوڭىل ءبولىپ ۇيرەنەمىز؟ قوعام تىنىسىن سەزىنە بىلمەۋشىلىك ءداپ وسىنداي اۋىر قايعىلى جاعدايلارعا اپاراتىنى وتكەن ءتاجىريبەدەن, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە بولىپ جاتقان وقيعالاردان بەلگىلى بولماپ پا ەدى؟ ەندەشە, نەگە قامسىز بولدىق؟ بۇل ساۋالعا جاۋاپ قاجەت. بۇل ۇكىمەتكە, ونىڭ وكىلەتتى ورگاندارىنا ايتىلاتىن ءۋاج. سونىمەن بىرگە, جەرگىلىكتى قاۋىم قايدا دەمەكپىز؟ كىم بولسىن وتباسىنان ءوسىپ-ونبەي مە, وتباسىنىڭ وتاعاسى, ءسوز ۇستاۋشىلار قايدا؟ نارازىلىقتى ءبىلدىرۋدىڭ وزگە جولدارى مۇلدەم سارقىلعانى ما؟ ءارينە, جوق. ايتسا تىڭدار, ەستىر قۇلاقتار بار ەمەس پە ەدى. دەمەك, بۇل تۇستا پيعىلى وزگەلەر, ازاماتتاردى اداستىرىپ, الداپ, قولعا ءتۇسىردى-اۋ دەگەن ويدامىن. ماسەلەنى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى زەردەلەر, انىقتار, كىنالىلەر زاڭ بويىنشا جاۋاپقا تارتىلار, الايدا وپات بولعانداردى قايدا قويماقپىز؟ نەگە بۇلاي بولدى؟ شاريعات زاڭىنا دا, ادامشىلىققا دا سىيمايتىن مۇنداي ارەكەتتەر قالاي ءورىس الىپ, ورتكە اينالدى؟ اتام قازاق ءوز تاريحىندا قيلى-قيلى زاماندى وتكەرە وتىرىپ, نە كورمەدى, نە ازاپ شەكپەدى, سوندا دا ءوز اقىلىنا, سابىرىنا سالىپ, بولار ءىستى بولدى, ەندى ونداي ءىستى بولدىرماۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, وعان ساي ءىس-شارالار جاسايتىن. بۇگىن دە سولاي بولۋى كەرەك. بولعان ىسكە وتە مۇقيات بولعان ابزال. ەت قىزۋىمەن ءبارىن كىنالاۋعا سالىنباي, ويدان-قىردان جاۋ ىزدەمەي, ءىستىڭ مانىسىنە جەتىپ, ساليقالى, سابىرلى تۇسىنىككە كەلۋ مىندەتى تۇر. اشۋ – دۇشپان, اشۋمەن جاسالعان ىسكە, ەندى سابىرلىلىق كەرەك, اقىل كەرەك. ەرتەدە شاكارىم «بار ادامدار ءوز حالقىنان» دەپ ەدى. قالاي بولسا دا ءوز ادامدارىمىز عوي, ولارعا سونداي تۇسىنىكپەن كەلگەن ءجون. ارينە, نيەتى بۇزىقتارعا زاڭ جولىمەن شارا قولدانىپ, مۇنداي ءىستى مۇلدەم بولدىرماۋ ماقساتىندا ءىس-شارالار ورىن الۋى زامان تالابى. تارتىپكە جەتۋدىڭ ءبىر جولى – ءتاربيە. دەمەك, ءالى تاربيەنى قاجەت ەتەتىن جاستار بار, سولارمەن كەشەندى سۇحبات قاجەت بولار دەگەن ويدامىن. ناقتى, انىق تۇسىنىكتى سوزدەر, ەل ادامدارى, ۇلكەندەردىڭ قازىر ناسيحاتى قاجەت. مۇمكىن جۇباتۋ دا كەرەك شىعار. الىستا بولعان سوڭ تەك باسىلىم بەتتەرىندەگى حابارلاردان قۇلاقتانعان بىزدەرگە ناقتىلى ءسوز ايتۋ دا قيىن, بىراق ءبىر نارسە انىق, لاڭكەستىك, مۇنداي شەكتەن شىققان ارەكەتتەرگە بارۋشىلىقتى ەشبىر ادامنىڭ قۇپتامايتىنى انىق. ەگەمەن ەلدىڭ ءتول مەرەكەسىن ميلليونداعان ازاماتتار تويلاۋدا, ال بۇل وقيعا توي شىرقىن بۇزا الماق ەمەس, ەگەر وسىنداي نيەتتە بولعاندار بولسا, ولاردىڭ قاتەلەسەتىندەرى ايدان انىق. عاريفوللا ەسىم, اكادەميك.اقىلعا كەل, اعايىن
بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ ءتاۋەلسىزدىگىمىزگە قولىمىزدى جەتكىزگەنىمىزگە 20 جىل تولعان ۋاقىتتا, اتا-بابالارىمىز اڭساپ, ارمانداعان تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىن تويلاپ جاتقان كەزىمىزدە كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەتىن, ادامنىڭ اقىلىنا سىيمايتىن وسىنداي جاعدايدىڭ ورىن العانى بىردە-ءبىر قازاققا, وسى مەملەكەتتىڭ كەز كەلگەن ازاماتىنا تۇسىنىكسىز دەپ ويلايمىن. ەكىنشىدەن, ءتۇرلى الەۋمەتتىك, باسقا دا جاعدايلار بولا بەرەدى. ول ءاربىر مەملەكەتتە بار. امەريكادا دا, قىتايدا دا, ەۋروپادا دا ۋلاپ-شۋلاپ جۇرگەن حالىق بار. ياعني, بۇگىنگى تاڭدا پروبلەماسىز مەملەكەت جوق. بىراق, سول پروبلەمالار قۇقىقتىق شەڭبەردىڭ ىشىندە شەشىلۋى كەرەك. ال وسىنداي ۇلى مەرەكە – تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىندا, تابىسىمىزدى, جەتكەن جەتىستىگىمىزدى كورسەتىپ, قازاقتىڭ اۋىزبىرلىگىن, قازاق مەملەكەتىن بۇكىل الەمگە پاش ەتەتىن كۇنى ءوزىنىڭ پەندەشىلىك پروبلەمالارىمەن كوشەگە شىعۋى ادامنىڭ اقىلىنا سىيمايدى. ارينە, ول جەردە اۋىر ءارى قيىن جاعداي ورىن الدى. قان توگىلدى. وسى ورايدا, وسى وقيعادان, قاقتىعىستان قايتىس بولعان ازاماتتاردىڭ اعايىندارىنا كوڭىل بىلدىرگىم كەلەدى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدە نە نارسە بولسا دا زاڭدى ءارى رەسمي تۇرعىدا شەشىلۋى كەرەك سەكىلدى. زاڭ بۇزۋشىلىق, كوشەگە شىعۋ, ءبىرەۋدىڭ جەكە مەنشىك مۇلكىن, عيماراتتى ورتەۋ – بۇلاردىڭ بارلىعى قىلمىس. ونىڭ باسقاداي نەگىزى جوق. سوندىقتان, مۇنداي جاعدايعا بارماۋى كەرەك ەدى. ەل بار, جۇرت بار, سول جەردە ۇلكەن اقساقالدار بار. مەنىڭ ويىمشا, اقساقالدار دا بەيتاراپ تۇرماۋى ءتيىس. ەلگە, حالىققا, جاستارعا اقىل ايتىپ, بىلمەگەن جەرلەرىن ءتۇسىندىرىپ, باعىت-باعدار بەرۋى كەرەك. بۇل جەردە جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ دا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە بىلمەستىگى بولعان شىعار. اۋدان بار, اكىمدىك بار, پروكۋراتۋرا بار – بارلىعى اقىلداسىپ, پىكىرلەسىپ, زاڭنىڭ شەڭبەرىندە وسى ماسەلەنى بۇرىننان شەشۋى, تۇسىنبەگەن جاعدايدا ءتۇسىندىرۋى كەرەك ەدى. ءۇلكەندەر بولسىن, جاستار بولسىن بارلىعى دا ازاماتتار عوي. وكىنىشكە قاراي, ەلدە وسىنداي اۋىر جاعداي بولدى. ول بارلىعىمىزدىڭ كوڭىلىمىزدى ءتۇسىردى. بىراق, بۇل جاعدايدى توقتاتۋ كەرەك. سەبەبى, ول تەك اقىلمەن عانا شەشىلەتىن ماسەلە. ايقاي-شۋمەن, بىرەۋدىڭ باسىن جارىپ, كوزىن شىعارىپ, كولىك پەن عيماراتتى ورتەۋ ارقىلى بىردە-ءبىر الەۋمەتتىك پروبلەمالار بۇل الەمدە شەشىلمەگەن. تاريحتا بولماعان ونداي ءنارسە. بۇل تەك ايقاي-شۋعا, كوز جاسقا, قان توگىلۋگە اكەلەتىن ءمۇلدەم جامان جاعداي. سوندىقتان, ءبۇگىنگى تاڭدا وسىعان نۇكتە قويىپ, توقتاتۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. كامال بۇرحانوۆ, ساياساتتانۋشى.بىرلىككە سىنا قاقپايىق
بولات اقشولاقوۆ, «قازمۇنايگاز» ۇك» اق باسقارما توراعاسى. «وزەنمۇنايگاز» بولىمشەسىنىڭ بۇرىنعى ەڭبەككەرلەرى مەن «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى اراسىنداعى داۋ بىرنەشە ايلار بويى جالعاسىپ كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, تاراپتار وسى كۇنگە دەيىن ورتاق شەشىمگە كەلە المادى. بىراق, بۇل جاعدايعا مۇنايشىلاردىڭ كەشەگى جاڭاوزەندەگى وقيعاسىنىڭ ەش قاتىسى جوق دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى, جاڭاوزەن قالاسىنداعى «ىنتىماق» الاڭىندا بولعان ادامداردىڭ دەنى مۇنايشىلار ەمەس, ولاردىڭ كوبى ءوندىرىس ورنىندا كەزىندە بولعاندار. وسى وقيعادان كەيىن مۇنايشىلار مەن جۇمىس بەرۋشىلەر اراسىنداعى كيكىلجىڭ جاقىن ارادا ورتاق شەشىمگە كەلەدى دەگەن ويدامىن. * * * مارات دەمەۋوۆ, ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى. كەشەگى جاڭاوزەندە بولعان جاپپاي ءتارتىپسىزدىكتەن قالاداعى 46 اكىمشىلىك عيمارات ءورتەندى. بۇگىندە قوعامدىق ءتارتىپ ورنادى. قىلمىستىق احۋال ءجىتى باقىلاۋدا. قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋعا بارلىق قۇرىلىمدىق كۇشتەر جۇمىلدىرىلدى. * * * نۇرلان ورازالين, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى. ەلدىكتىڭ ەرىنە ەندى قونعان كەزدە, ءبىزدىڭ اقبوز سايگ ۇلىگىمىز الەمنىڭ كوزىنە تۇسە باستاعان كەزدە, ىرگەمىزدى ءوزىمىز شايقاماۋىمىز كەرەك. بىزگە ىنتىماق, بىزگە بەرەكە كەرەك. قازاقتىڭ قاباعىنا قازاق قاراپ تۇرىپ سۇيسىنەتىن قۇرمەت كەرەك. باۋىرلىق, تۋىستىق كەرەك. ول ءۇشىن ەڭ پاراساتتى دۇنيە – ۇلتتىق بيىككە كوتەرىلىپ, ۇلتتىق تۇرعىدا سابىرعا جۇگىنۋ. بۇل جەردە اقىلعا ەرىك بەرۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. * * * الىبەك باينەشوۆ, «الەۋمەتتىك ارىپتەستىك ورتالىعى» قوعامدىق قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى. مەنىڭ ءوزىمنىڭ سۋبەكتيۆتى ويىم بويىنشا, مۇنىڭ بارلىعى, ياعني جاڭاوزەندەگى مۇنايشىلاردىڭ باسبۇزارلىعى – شەتەلدەگى ءبىزدىڭ ۇكىمەتكە قارسى سوت ادىلدىگىنەن قاشىپ ءجۇرگەندەردىڭ ءىس-ارەكەتى. جاڭاوزەندەگى وقيعالار وسىنىڭ سالدارى. بالكىم ولاردىڭ ويلاعان ماقساتتارى, از دا بولسا, ورىندالعان دا شىعار. سەبەبى, ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسىنىڭ ۇستىندە وسىنداي وقيعا شىعارۋ – تىپتەن دە اقىلعا سىيمايتىن وقيعا. ارينە, بۇل ءبىزدىڭ حالقىمىزعا جات نارسە. جاڭاوزەندە توتەنشە جاعداي جاريالانعانى وتە دۇرىس بولدى. بۇل – دەر كەزىندە قابىلدانعان شەشىم. ويتكەنى, بارلىق نارسەنىڭ انىق-قانىعىنا جەتۋ ءۇشىن ۋاقىت قاجەت قوي. كەشە عانا قۇزىرلى ورگانداردان كوميسسيا قۇرىلىپ, ول ورىن العان وقيعانىڭ سەبەبىن زەرتتەپ جاتىر. جاڭاوزەندەگى كوتەرىلگەندەردىڭ اراسىندا ورالماندار دا بار ەكەن. كەيبىرەۋلەر بۇل سولاردىڭ ارەكەتتەرى دەيدى. قۇدايعا شۇكىر, قازىر ورالمانى بولسىن, باسقاسى بولسىن – قازاقستان حالقىنىڭ جاعدايى جامان ەمەس. بارلىعىنا بىردەي ۇكىمەت تاراپىنان كوڭىل بولىنۋدە. * * * اسەلحان قالىبەكوۆا, ايتىس اقىنى. اينالايىن اعايىن, الدىمەن اماندىقتى ساقتاڭىزدار. حاديستەردە ايتادى; ادامنىڭ جۇرەگى تازا بولسا, سابىرلى بولسا, قولىنداعى بارعا قاناعات قىلسا, باقىت دەگەن سول دەپ. اللا سول باقىتقا جەتكىزسىن. سىزدەر ءۇشىن ءبىزدىڭ دە جۇرەگىمىز اۋىرىپ جاتىر. امان بولىڭىزدار, بىرلىكتى ساقتاڭىزدار.قازاققا جات ارەكەت
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىن تويلاپ جاتقان تۇستا جاڭاوزەندەگى قىلمىسكەرلەر ارەكەتى جانىمىزدى قاتتى كۇيزەلتىپ وتىر. قازاق ەجەلدەن ىنتىماق پەن بىرلىككە ۇيىعان, ۇلكەندى تىڭداپ, كىشىنى سىيلاعان, جانى دارحان حالىق ەدى. مۇنايشىلار قالاسىنداعى مەرەكەلىك ءىس-شارا كەزىندەگى بۇزاقىلىق تۋرالى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان وقىعانىمدا, مۇنىڭ ءوزىمىزدىڭ سول باعزىدان كەلە جاتقان قاسيەتكە قارا كۇيە جاققىسى كەلەتىندەردىڭ ءىسى ەكەنىنە ەش كۇمان كەلتىرگەن جوقپىن. بۇگىندە لاڭكەستىك پەن ز ۇلىمدىقتان الەم جانى تىتىركەنىپ تۇر. سىرتتان بۇزاقىلىقتىڭ نەشە ءتۇرىن كەزىكتىرگەندە, مۇنداي جات قۇبىلىستاردان قازاق جاستارى بويلارىن اۋلاق سالماق كەرەك دەپ ويلايمىن. قاي كەزدە دە ادامعا شىدامدىلىق كەرەك. ءتاۋەلسىزدىگى جاڭادان نىعايىپ كەلە جاتقان قازاق ەلى ءۇشىن مۇنىڭ ورنى ەرەكشە. وزگە كەيبىر ەلدەرمەن سالىستىرعاندا, ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاعدايىمىز كوش ىلگەرى دەپ ايتۋعا بولادى. ەرەۋىلمەن, ەرەگىسپەن ەشبىر ەل اسقاق مۇراتىنا جەتكەن ەمەس. سول سەبەپتى دە مەن جاڭاوزەن وقيعاسىن قاتەلىك دەپ ەسەپتەيمىن, ەل ىشىنە ىرىتكى سالاتىن بىرەن-ساران جات ويلى قاسكويلەردىڭ ءىسى دەپ ويلايمىن. وكىنىشكە قاراي, كەيبىر قازاق جاستارى سوندايلاردىڭ ارانداتۋىنا ءتۇسىپ قالىپ جاتادى. بىشكەكتەگى, تاعى دا باسقا كورشىلەس ەلدەردەگى وقيعالاردى العا تارتقىسى كەلەتىن ارام پيعىلدى بۇزاقىلاردىڭ مۇنداي تەرىس ويلارى قازاقتىڭ سۇتتەي ۇيىعان تىرشىلىك تامىرىنا بالتا شابا المايدى. ءدال قازىر ءار قازاق تۋعان ەلىم, جۇرتىم بار دەگەندى ساناسىنا ءتۇيۋى كەرەك. ورتەۋ, توناۋ, ءبۇلدىرۋ, قان توگۋ – ادامعا اۋىر كۇنا. ەجەلدەن تىنىشتىق اڭساپ وسكەن ەلدىڭ بالاسى ءوزىنىڭ رۋحاني ىرگەسىن سونداي جات ارەكەتتەردەن قورعاۋعا تىرىسۋى ءتيىس. قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن, قارىشتاپ وسكەنىن كورە المايتىن ادامداردىڭ سالعان ب ۇلىگىن تەك وسىنداي ۇلتجاندىلىق قالىپتا عانا جەڭە الامىز. قازاعىمنىڭ اتى الاتاۋدىڭ شىڭىنداي اسقاق بولسىن دەگەن ادام ەشقاشان ەلدىكتىڭ ەر-توقىمىن اۋدارمايدى. ونەر ادامىنىڭ نازىك جۇرەگىنە وسىنىڭ ءبارى تاستاي باتادى ەكەن. التىنبەك قورازباەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى.ارانداتۋشىلاردان اباي بولايىق
بۇكىل قازاقستان بولىپ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تورقالى تويىن تويلاعان كۇنى سۋىت حابار ەستىدىك. جيىرما جىل بويى ەگەمەندىكتى ەڭسەلەندىرۋ جولىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا مىقتى ەكونوميكا, الەم قىزىعارلىق تۇراقتىلىق, تاتۋلىق پەن تاۋەلسىز ەل ىرگەتاسىن قالاعاندىعىمىز شىندىق. شەتەلگە شىققاندا ولاردىڭ تاراپىنان قىزعانىش پەن قىزىعۋدى قاتار سەزىنەمىز. سول ءۇشىن ماقتانامىز دا. مىنە, ءجۇرىپ وتكەن جولدار مەن جىلدارىمىزدىڭ قۋانىشىن تويلاۋ كۇنى جاڭاوزەندە ويلاماعان جەردەن كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرگەن وقيعا ورىن الدى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ءوزىمىز دە ءارى-ءسارى كۇيگە تۇستىك. ارينە, ۇزاق جىلدار بويى قوردالانعان ءماسەلەلەر بىرەر جىل ىشىندە شەشىلۋى مۇمكىن ەمەس. بالكىم, جاڭاوزەندەگى وقيعا ءتۇرلى الەۋمەتتىك پروبلەمالاردان تامىر تارتىپ جاتقان بولار. الايدا بۇل وقيعا, ەگەمەندىگىمىز بەن تۇراقتىلىعىمىزدى, بىرلىگىمىزدى كورە الماي جاتقان ادامدار مەن ەلدەر تاراپىنان بولۋى دا ءمۇمكىن. سوندىقتان باۋىرلارىمدى سابىرعا شاقىرىپ, ەل ىنتىماعىن كۇشەيتىپ, بىرلىگىمىزدى بەكەمدەي, جۇمىلىپ جۇدىرىق بولا تۇسەيىك دەمەكپىن. بەيبىت كۇندە ورىن الىپ وتىرعان مۇنداي جاعدايلاردى بولدىرماۋىمىز كەرەك. ءتاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا دا ورىن الماعان بۇل جاعداي قازاققا, قازاقستانعا, ازاماتتارىمىزدىڭ ءدىلى مەن دىنىنە جات نارسە. ءبىز ءبىر-بىرىنە قارۋ كەزەمەگەن ەلمىز. وسىعان قاراماستان, ورىن العان وقيعا بولاشاقتا قايتالانباس ءۇشىن قۇرىلعان كوميسسيا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردا شەشىلمەگەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىلۋىنە جۇمىس جاساۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. بيلىك پەن حالىق ءبىر-ءبىرىن ءتۇسىنىسىپ, ارانداتۋشىلارعا قارسى تىزە قوسىپ, جۇمىس جاسايدى دەپ كۇتەمىز. جاعداي ساۋاتتى ۇنقاتىسۋ ارقىلى شەشىلىپ, ءتۇرلى الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى ءتيىس. «سابىر ءتۇبى سارى التىن», سىيلاستىق, ءتۇسىنىستىك, حالىق پەن بيلىك اراسىندا ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەت كەرەك. ءبىر-ءبىرىمىزدى تۇسىنبەسەك, تالان-تاراج بولامىز. مۇنداي مىسالدارعا تاريح كۋا. وعان جول بەرمەۋىمىز قاجەت. زيابەك قابىلدينوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.دۇنيەمىز تالان-تاراجعا ءتۇستى
مەن وسى قالا حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى جاقسارا ءتۇسسىن دەگەن نيەتپەن جۇمىس جاساپ ءجۇرگەندەردىڭ ءبىرىمىن. شارۋامىز شالقىپ, كۇن ساناپ تۇتىنۋشىلار كوڭىلىنەن شىعىپ كەلە جاتقانبىز. ءبارى دە ويلاماعان جەردەن باستالىپ, وپىق جەپ وتىرمىز. كەشە جاستار ورتالىق الاڭعا جينالىپ جاتىر دەگەن سوڭ, ساقتىق جاساپ دۇكەنىمىزدى جاپقانبىز. بىراق كەشكى 22.00-ساعاتتا 60-70 جاس بالا باسا-كوكتەي كەلىپ, تەرەزەلەردى سىندىرىپ, كەرەكتەرىن تاڭداپ الىپ, دۇنيەمىزدى تالان-تاراجعا سالدى. وسىمەن بولعان شىعار دەپ ءشۇكىرشىلىك ەتىپ وتىرعاندا 30-40 جاس قايتا كەلدى. سەيفتەردى كوتەرىپ, جابدىقتاردى العاندارىمەن قويماي, قالعان زاتتاردى قيراتتى. دۇكەنگە وت قويدى. قازىر ءجۇز مىڭداعان دوللاردىڭ زاتى قولدى بولىپ, دۇنيەمىز قيراپ, ەشتەڭە قالمادى. نە ايتارىمىزدى ءبىلمەي, وپىق جەپ وتىرمىز. بايقاساق, ءتارتىپ بۇزعاندار 15-16 جاستاعىلار. ەشتەڭەنى دە, ەشكىمدى دە ەلەڭ قىلمادى. وكىنىشتى. ءوزىمىز امان قالعانىمىز ولجا دەپ وتىرمىز. ق.قازاقباەۆ, «اتلانتا» ساۋدا ءۇيى فيليالىنىڭ ديرەكتورى.ەلدىگىمىزگە سىن دەپ بىلەمىن
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن بۇكىل حالقىمىز بولىپ كەڭىنەن اتاپ ءوتىپ جاتقان شاقتا جاڭاوزەندەگى وقيعا ايازدى كۇنى ءتوبەمىزدەن سۋىق سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي اسەر ەتىپ وتىر. مۇنى ەندى نە دەۋگە بولادى؟ شىندىعىندا, اركىم ءوز جۇمىسىن ءبىلۋى كەرەك قوي. بىراق سولاي ەكەن دەپ قوعام ءومىرىنەن قالايشا سىرت قالاسىڭ. ونىڭ ۇستىنە مىناداي جاعدايدا. ەلىمىز ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەننەن بەرگى جەردەگى قوعام ومىرىندەگى وڭدى وزگەرىستەردى تەك قانا كەشەگى سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ استاناسى ىسپەتتەس كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ مىسالىنان ايقىن اڭعارۋعا بولادى. جاڭاوزەندەگىدەي قيىندىقتى مۇنداعىلار دا باسىنان كەشكەن بولاتىن. بۇرىنعى وداق تاراعاندا اتاجۇرتىنا اۋا كوشكەن اسكەريلەر قالانى مەيلىنشە ءبۇلدىرىپ كەتكەن ەدى. بىراق, ابىروي بولعاندا, سول قالا ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەندىك ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قايتا تۇلەپ, ساقتالىپ قالدى. قازىردە مۇندا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق پەن يادرولىق تەحنولوگيالار پاركى جۇمىس جاساپ تۇر. قايسىبىر عالىمدار بىزگە رەسەيدىڭ سىبىردەگى كورشىلەس قالالارىنان ۆاحتالىق ادىسپەن قاتىناپ جۇمىس ىستەۋدە. ال بۇدان كىمگە زيان؟ ونىڭ نەسى ماقتان دەيتىن بولساڭىزدار, كۋرچاتوۆقا الىستان كەلگەن قانداستارىمىزدى دا جايعاستىرىپ, ورنالاستىرىپ جاتىرمىز عوي. قازىر مۇندا قازاق مەكتەبى, مۇسىلماندار مەشىتى جۇمىس جاساپ تۇر. ال كەشەگى زاماندا بۇل تۇسىمىزگە دە كىرمەيتىن شارۋا ەدى. سوندىقتان وسىنىڭ ءبارى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ارقاسى ەكەندىگىن كىم جوققا شىعارادى! سەمىزدىكتى قوي عانا كوتەرەدى دەيدى حالقىمىز. سولاي دەگەندە مەن جاڭاوزەندىكتەردى ءبىرجولا قارالاۋدان اۋلاقپىن. دەسە دە, «سابىر ءتۇبى – سارى التىن» دەگەن ناقىلدى نەلىكتەن ەستەن شىعارىپ الدىق. الەمدى شارپىعان داعدارىستىڭ العاشقى كەزەڭىنەن جاقسى شىقتىق ەمەس پە؟ داعدارىستىڭ كەلەسى تولقىنىنا دا وسىنداي تاس-ءتۇيىن بەكەمدىكپەن كىرىسىپ جاتقاندا جاراتقاننىڭ حالقىمىزعا تارتىپ وتىرعان باعىن باسقا تەبۋىمىزدىڭ ءجونى قايسى؟ وسى ورايدا باسقالاردىڭ ايتاعىنا ىلەسپەيىك, اعايىن, دەگىم كەلەدى. سونداي-اق, باسقاعا ەلىكتەۋدىڭ دە جارعا جىعاتىنىن ەستەن شىعارمايىق. ودان دا جاقسىدان ۇيرەنىپ, جاماننان جيرەنە بىلەيىك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, داۋرىقپا دەموكراتيا مەن ءدىني ەكسترەميزم ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ تابيعاتىنا جات, سوندىقتان سىن ساعاتتا ەلدىگىمىزدى تانىتا بىلەيىك, اعايىن! قايرات كادىرجانوۆ, ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى. شىعىس قازاقستان وبلىسى, كۋرچاتوۆ قالاسى.جەكە توپتاردىڭ جەتەگىندە كەتپەيىك
جاڭاوزەن ماسەلەسىنىڭ كوتەرىلىپ جۇرگەنىنە ءبىراز بولدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان دا, ۇكىمەت تاراپىنان دا ءبىرقاتار شارالار جاسالدى. مەملەكەت ناقتى ماسەلەلەر بويىنشا ولاردىڭ ايتقان تالاپتارىن ورىنداعان بولاتىن. بىراق, بۇل ەرەۋىلشىلەردى قاناعاتتاندىرمادى. سوڭىندا سىنىققا سىلتاۋ ىزدەپ, ماسەلەنى كەشەگى جاعدايعا اكەلىپ وتىر. ەلىمىز وسى 20 جىلدا ۇلكەن بەلەستەردەن ءوتتى. ەكونوميكادان باستاپ, بارلىق سالادا زور جەتىستىكتەرگە جەتتىك, تابىستى تىرلىكتەرىمىز بار. ال مۇنىڭ ىشىندە ماڭعىستاۋ وبلىسى ەكونوميكالىق دامۋى جاعىنان ەلىمىزدەگى ۇزدىك ۇشتىككە كىرەدى. بۇل – جالاقىسى جاقسى, الەۋمەتتىك جاعىنان قامتىلعان, جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلگەن ايماق. قازاقستاننىڭ تۇراقتى العا جىلجۋىنا ءمۇددەلى ەمەس توپتار دا, سىرتقى كۇشتەر دە بار ەكەندىگىن جاسىرۋدىڭ قاجەتى جوق. وسىنداي جاعدايدا جەكە توپتاردىڭ جەتەگىندە كەتپەي, ەل ىشىندەگى تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتى جالعاستىرۋدىڭ كوكەيكەستى ەكەندىگىن حالىق ءتۇسىنۋى قاجەت. بۇل جەردە ەرەۋىلشىلەرگە سىرتقى كۇشتەر دەم بەرىپ وتىرعاندىعىن دا جوققا شىعارماۋ كەرەك. ويتكەنى, جاڭاوزەن ماسەلەسى تىم ۇزاققا سوزىلدى. بۇل جەردە سىرتقى كۇشتەردىڭ ىقپالى مەن ارەكەتىن انشەيىن قوزعاپ وتىرعان جوقپىز. سەبەبى, قازاقستان ءوز ايماعىنداعى جەتەكشى مەملەكەتكە اينالىپ كەلەدى. ال ترانسۇلتتىق كومپانيالار ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتقان ەلدىڭ قۋاتتى بولۋى, تۇراقتى دامۋى اسا پايدالى ەمەس. وسىنداي جاعدايلاردى ولار دا ءوز مۇددەلەرىنە پايدالانۋى مۇمكىن. الايدا, مەملەكەتىمىز ۋشىققان ماسەلەنى زاڭ جۇزىندە رەتتەپ, انىق-قانىعىن تەكسەرىپ, ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىمىز بويىنشا تۇراقتىلىقتى مۇنان بىلايعى جەردە دە ساقتاۋعا ۇمتىلاتىن بولادى. نۇرلان سەيدىن, قر پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ الەۋمەتتىك ساياسي زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.باسسىزدىققا ءباتۋا جۇرمەيدى
ءبىز, قازاق حالقى, ەشكىمدى جاۋ كورمەگەن, ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن ىستىق ىقىلاسىمىز بولەك باۋىرمال حالىقپىز. ءبىزدىڭ قوناقجاي قۇشاعىمىزدا قانشاما حالىقتاردىڭ پانا تاپقانىن الەم بىلەدى. 140-تان استام ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ باسىن قوسقان ەلىمىزدە تىنىشتىق پەن بىرلىكتىڭ, تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالعانى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش. ەگەمەن ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان 20 جىل ىشىندە قانشاما تابىستارعا جەتكەنىن الەم مويىنداپ وتىر. وسى جىلداردا ەلىمىز ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋىمەن الەمدى تاڭعالدىردى. بۇرىنعى كەڭەس وداعى ەلدەرىنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ نارىقتىق قاتىناستارعا كوشكەن جانە ءوز ەكونوميكالىق دامۋ باعىتتارىن ايقىنداعان ەل رەتىندە تانىلدى. بۇل كەيبىرەۋلەرگە ۇناماۋى دا مۇمكىن. كەشەگى جاڭاوزەندەگى قايعىلى وقيعا وركەنيەتتى 50 ەل قاتارىنا قوسىلۋعا ۇمتىلعان قازاقستاننىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن جاعداي. مۇنى كەيبىر جاعىمسىز توپتاردىڭ ارامىزعا ىرىتكى سالۋعا باعىتتالعان قادامى دەپ باعالاۋ كەرەك. ءبىزدىڭ تۇرمىسىمىزدا دا, الەۋمەتتىك دامۋىمىزدا دا ىلگەرىلەۋ بار ەكەنىن بۇكىل الەم مويىنداپ وتىر. سوعان قاراماستان كەرىتارتپا كۇشتەردىڭ وسىنشالىقتى بايبالام سالۋى بۇگىنگى ومىرلىك قاعيداتتارىمىزبەن سىيىسا بەرمەيدى. جەكە باستىڭ, بولماسا بەلگىلى ءبىر توپتىڭ ەگەمەن ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىمىزداعى ىلگەرىلەۋشىلىككە سەلكەم تۇسىرەتىن كەيبىر قىلىقتارى قازاقستاندىقتاردى اشىندىرادى. ولار ەلىمىزدەگى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى وركەندەۋ مەن ىلگەرىلەۋدى جوققا شىعارعىسى كەلەدى. مەن كوپ جىلدار جوعارى وقۋ ورىندارىندا قىزمەت ەتكەن ازامات رەتىندە جاڭاوزەندەگى قايعىلى وقيعاعا سەبەپشىلەردى ايىپتايمىن. الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق ماسەلەلەردى بۇلاي بەيباستاقتىقپەن شەشۋگە بولمايدى. ءار نارسەنىڭ وزىندىك ورنى بار. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ نەبارى 20 جىل تولعان تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ وركەنيەتتى ەلدەر قاتارىنا قوسىلۋىنا تەك قانا بىزدەر – قازاقستاندىقتار سەبەپشى ەكەنىمىزدى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بۇكىل ەلىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى سياقتى تاڭعاجايىپ مەرەكەنى باستان وتكىزىپ جاتقانىندا وسىنشالىقتى وقيعاعا ۇيىتقى بولعانداردى ەشقانداي دا اقتاي المايتىنىمىز شىندىق. الەۋمەتتىك وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ سان تاراۋ جولى بار. مۇنداي قايعىلى وقيعاعا سوقتىرعان, بەلەڭ الدىرعان ءجايتتەردىڭ ارتىندا كىمدەر تۇرعانىن ءتيىستى ورىندار انىقتاي جاتار. دەسەك تە, ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن كورىنىپ قالىپ جۇرگەن وسىنداي جاعدايلارمەن جالپى جۇرت بولىپ كۇرەسپەسەك, قاتەرى كوبەيە بەرەتىنى شىندىق. سوندىقتان وتباسىنداعى تاربيە مەن ورتامىزداعى قارىم-قاتىناستى قوعام مۇددەسىنە باعىتتاۋ كەرەك. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىندا جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزگە سىرت كوز قۋانىپ جاتقاندا ەلىمىزدە وسىنداي وقيعالاردىڭ ەتەك الۋى جانىڭدى قينايدى. وسىلايشا جەكە باستىڭ ماسەلەسىن شەشۋ مۇمكىن بولعان ەمەس. بىرەۋگە قيانات جاساپ, ءوز ماسەلەڭدى شەشۋ ەشقاشاندا جاقسىلىققا اپارمايدى. سوندىقتان جاڭاوزەندىك اعايىندارعا سابىرعا كەلىڭىزدەر, وزەكتى ماسەلەنى وركەنيەتتى جولمەن شەشۋگە ۇمتىلىڭىزدار دەپ ايتقىم كەلەدى. «اشۋ – دۇشپان, اقىل – دوس» دەگەن قاعيدانى باسشىلىققا الىپ, سابالارىڭىزعا تۇسىڭىزدەر دەگەن وي ايتامىن. التاي تايجانوۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. اقتوبە.تارتىپكە باس يگەن قۇل بولمايدى
مەملەكەتىمىزدىڭ مەرەيلى مەرەكەسى تۇسىندا جاڭاوزەن قالاسىنان جاماناتتى حابار جەتىپ جاتىر. تاۋەلسىزدىك اتتى قاسيەتتى ۇعىمدى ارداقتايتىن, ازاتتىق اتتى الداسپان ءتۇسىنىكتى ۇلىقتايتىن ساتتە جاڭاوزەندىك كەيبىر اعايىننىڭ «بۇيرەكتەن سيراق شىعارعانى» جانىمىزعا شانشۋداي-اق باتىپ وتىر. بۇل ەلدىككە جاتپايتىن تىرلىك بولدى. قازاق تورقالى تويدىڭ ۇستىندە بارلىق وكپە-رەنىشىن ۇمىتىپ, قۇشاقتارىن ايقارا اشىپ, « ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى عوي» دەپ تاتۋلاسىپ جاتاتىن. قاي قىرسىقتىڭ شالعانىن قايدان بىلەيىك, وسى جولى ءبارى كەرىسىنشە ورىن الىپ تۇر. قازاقشىلىققا جاتپايتىن ءۇردىستى كورىپ وتىرمىز. تەلەديداردان كوردىك, جىگىتتەر قارسى كەلگەننىڭ ءبارىن جايپاپ بارادى. تاۋەلسىزدىككە ءتاۋ ەتكەن ەلدىڭ تاۋىن شاقتى. ەل بولىپ تويلاپ جاتقان ەگەمەندىكتىڭ مەرەكەسىن بەرەكەسىز ەتتى. ونى ايتاسىز, ادامداردىڭ قانى توگىلدى. ون ادام و ءدۇنيەلىك بولدى دەگەندى ايتىپ جاتىر. نە ءۇشىن؟ وسىدان 25 جىل بۇرىن الماتىداعى برەجنەۆ الاڭىندا قان توگىلگەن ەدى. بىراق ول كەزدە ازاتتىق اڭساعان جاستاردىڭ الدىندا ماقساتى بولاتىن. ولار سول ماقساتتىڭ جولىندا جانىن پيدا ەتتى. ال جاڭاوزەندەگى نە ماقسات؟ بەلگىسىز. بەلگىلىسى – جازىقسىز ادامدار وپات بولدى. جاڭاوزەن قالاسىنداعى 46 نىسان باسبۇزارلاردان زارداپ شەگىپتى. ءوزى شاعىن قالا ەدى. 46 نىسان دەگەنىڭىز, قالانىڭ باسىم بولىگى زارداپ شەكتى دەگەن ءسوز. قالانىڭ ورتاسىنداعى قوناق ءۇي ورتەنىپتى. اكىمدىك عيماراتى دا باسبۇزارلاردىڭ نازارىنا ىلىگىپتى. قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىنە شابۋىل جاسالدى دەيدى. ەستىگەن ەل جاعاسىن ۇستاپ وتىر. قازاقستان جالپى الەمگە بەيبىت, بىرلىگى جاراسقان ەل رەتىندە تانىلعان. ول دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوما. قازاق حالقى دا تۋمىسىنان قاق-سوقپەن جۇمىسى جوق, كورشى-قولاڭىمەن تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشەتىن حالىق. «الىستاعى اعايىننان جانىڭداعى كورشىڭ ارتىق» دەيتىن قازاق ناقاقتان-ناقاق ەشكىمنىڭ باسىن جارىپ, كوزىن شىعارمايدى. جاڭاوزەندە جازىقسىز ادامداردىڭ قانى ءتوگىلدى. قازاقشىلىققا جاتپايتىن قۇبىلىس دەپ وتىرعانىمىز دا وسى. جالپاق جۇرت مۇنى «مۇنايشىلاردىڭ ارەكەتى» دەپ جاتىر. سولاي بولعان كۇننىڭ وزىندە مۇنايشىلار ءدال بۇلايشا ەلدىڭ كوڭىلىن مۇڭايتپاۋى كەرەك ەدى. نارازىلىقتىڭ بارىن بىلەمىز. دەگەنمەن, ءۇش اي بويىنا جۇمىسقا بارماعان ادام ەڭبەك كودەكسى بويىنشا جازاعا تارتىلىپ, جۇمىستان شىعارىلاتىنىن ولار دا بىلەتىن ەدى عوي. سوندىقتان ولاردىڭ وسىلاي ءبۇلىك شىعاراتىن رەتى جوق-تىن. كەيبىرەۋلەر جاڭاوزەندەگى ب ۇلىككە ءدىن وكىلدەرىنىڭ قاتىسى بارىن دا ايتىپ قالىپ جاتىر. ايتەۋىر, ەل ءىشىندە اڭگىمە كوپ. ونىڭ اق-قاراسىن ايىرىپ, كىمنىڭ ۇيىمداستىرىپ, قانداي جازاعا تارتىلاتىنىن قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرى انىقتايدى. بىزدىڭشە, ايرانداي ۇيىعان قازاق جۇرتىنىڭ اۋىزبىرلىگى الدەكىمدەردى ماي جۇتقانداي مازالايتىن سەكىلدى. سوندىقتان تاۋەلسىزدىكتىڭ تورقالى تويىنىڭ قارساڭىندا ەل اراسىنا ىرىتكى سالىپ, حالىقتى ارانداتىپ, بەرەكەمىزدى قاشىرعىسى كەلگەندەي اسەر بەرەدى. ءدال ءتاۋەلسىزدىك كۇنى وسىنداي جاعدايدىڭ ورىن الۋى ءبىزدى جوعارىداعىداي ويلاۋعا ءماجبۇر ەتەدى. سونان سوڭ شەرۋدى قانعا ۇلاستىرماي, تىنىش, بەيبىت تۇردە دە وتكىزۋگە بولاتىن ەدى عوي. بىراق ولار ارانداتۋشىلىق ارەكەتكە باردى. مۇنىڭ ءبارى بەكەر ەمەس. ونىڭ ارتىندا قازاقستاننىڭ جەتىستىگىنە كوز الارتقان قىزعانىشتىڭ تابى بايقالادى. بارىنەن بۇرىن جازىقسىز ادامداردىڭ جاپا شەككەنى قينايدى. «باس جارىلسا, بورىك ىشىندە» دەيتىندەي ەمەس. كىنالىلەر جازاسىن تارتۋى كەرەك. ال جالپى قازاق جۇرتى مۇنداي ارانداتۋ ارەكەتتەرگە اسا ساقتىقپەن قاراعانى دۇرىس. ءويتكەنى, تارازى باسىندا ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىز بەن تۇتاستىعىمىز تۇر. باتىر باۋىرجان مومىش ۇلى «ءتارتىپسىز ەل, ءتارتىپكە باس يگەن قۇل بولمايدى», دەگەن. سوندىقتان بارلىعىمىز ەلىمىزدىڭ زاڭىنا باعىنايىق. ەرنياز بايبوسىنوۆ, قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ ارداگەرى. قىزىلوردا.