«قازاقستانىم – جاسىل ورمانىم». وسى ءبىر قانىڭدى تاسىتىپ, جانىڭدى كۇش-جىگەرىمەن جەلپي جونەلەتىن كوتەرىڭكى رۋحتاعى قازاقى ءاندى تىڭداعان سايىن تىڭداي بەرگىڭ كەلەدى. ءوزىڭ دە قوسىلىپ الىپ بىرگە ىڭىلداپ وتىرعانىڭدى بىلمەيسىڭ. بۇل ءان قازاقتىڭ ءۇنىن عارىشقا قاراي الا جونەلەدى. كوك اسپاننىڭ زەڭگىرىندە قالىقتاي ۇشقان قىران قۇس ۇلت رۋحىنا اينالىپ سامعاپ بارا جاتادى...
ءيا, قازاق! قازاقستان – جاسىل ورمانىم, وتانىم مەنىڭ. اللاعا تاۋبە! بۇگىن, مىنە, تاريح ساحناسىنا سان كوتەرىلىپ, سان باسىلعان قازاق ەلىنىڭ جاڭا مەملەكەتىنىڭ تاۋەلسىزدىك جاريالاعانىنا دا جيىرما جىل تولىپتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ وسى ءبىر اق تاڭىن سارعايا كۇتكەن شەتەلدەگى 5 ميلليون قازاقتىڭ العاش ەگەمەندىك جاريالاعانداعى قۋانىشىن ايتىپ سۇراماڭىز. وزگە ۇلتتىڭ وتارىندا وتىرىپ-اق بىرىنەن ءبىرى ءسۇيىنشى سۇراپ, كوزدەرىنەن ىستىق جاسىن توككەن ەدى-اۋ. تالاي قاريانىڭ ساقالىنان سۋ تامشىلاپ: «قايران ەلىم-اي, جەرىم-اي, سەنىڭ دە جاقسىلىعىڭدى ەستيتىن كۇن بولادى ەكەن-اۋ», دەگەنىن ەت قۇلاعىمىزبەن ەستىدىك. بالا كۇنىمىزدەن ۇلكەندەردىڭ كۇبىر-سىبىرى ارقىلى قۇلاعىمىزعا قۇيىلعان اتامەكەن – قازاقستان ۇعىمى جۇرەگىمىزدى تولقىتتى. باسقا ەمەس, «سول جەرگە قاشان جەتەر ەكەنبىز» دەگەن الىپ-ۇشپا كوڭىلمەن تالاي تاڭدى ۇيقىسىز اتىردىق.
ءوز باسىم تاۋەلسىزدىك قارساڭىندا ءۇرىمجىدە جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ جاتقان بولاتىنمىن. 1989 جىلى كۇزدە روزا رىمباەۆا جانە «اراي» ءانسامبلى شىڭجاڭدا بولىپ, ۇرىمجىدە بىرنەشە كونتسەرت قويدى. تاماشاعا جۇگىرگەن قازاقتار قىرىلارمانعا جەتىپ, قىزىقتى اۋزىمىزدىڭ سۋى قۇري وتىرىپ تاماشالاعانبىز. اسىرەسە, روزانىڭ ورىنداۋىنداعى «اتامەكەن» ءانى ىشىمىزگە شوق سالىپ, «ۇشارعا قاناتىم جوق, نە قىلايىن» دەگەن كۇيگە تۇسىرگەن ەدى. كورمەگەن تاۋدى كوكسەگەن بەلگىسىز ساعىنىشتىڭ ىستىعى سۋىعاندى قويىپ, ۇدەي باستادى.
ۇلكەن شاھاردا قىتايلار مەن ۇيعىرلاردىڭ اراسىندا كوزىمىز ءار جەردە جىلتىراپ جۇرسە دە تەز باس قوساتىن ەدىك. ەندىگى اڭگىمەمىز قازاقستان بولدى. قايدان كەلگەنىن بىلمەيمىن, تاۋەلسىزدىك جاريالانباي تۇرىپ-اق قولىمىزعا سماعۇل ەلۋبايدىڭ «الىستاعى اعايىنعا حات» اتتى ماقالاسى كەلىپ تيگەن ەدى. ول كەزدە كوشىرمەنىڭ (كسەروكوپيا) تابىلۋىنىڭ ءوزى قيىن. اشىق اڭگىمەگە قىتاي جاعى رۇقسات ەتپەيتىن كەز. ونىڭ ۇستىنە «كوز-قۇلاقتار دا» كوپ. سوعان قاراماي, الگى حاتتىڭ كوشىرمەلەرىن جاساپ, ونى ساندىعىمىزدىڭ تۇبىنە ساقتاپ, كەشتەردە قىزۋ اڭگىمەگە كىرىسەتىن ەدىك. ءسويتىپ جۇرگەندە تاۋەلسىزدىكتىڭ حابارى جەتتى. وسى تۇستا جاستاردىڭ پىكىرى ەكىگە ءبولىندى. ءبىر ءبولىمى «قىتايدىڭ قولىنان قاشىپ شىعىپ, شەكارا بۇزىپ, وتانعا جەتىپ تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋىن بىرگە كوتەرۋ كەرەك» دەگەن يدەيانى كوتەرسە, ەكىنشى توبىمىز «شەكارا بۇزباي-اق, زاڭدى جولمەن كەتۋدى» قۋاتتادىق.
«شەكارا بۇزىپ, وتانعا جەتۋ كەرەك» دەگەن يدەيانى قۋاتتاۋشى توپ, ءبىزدىڭ اقىلىمىزدى تىڭداۋ تۇگىلى ءوز قاتارلاستارىن كوبەيتتى. ءسويتىپ, ەندىگى جەردە «قاشۋ» باستالدى. كوبى ۇرىمجىدە ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىپ جاتقان ستۋدەنتتەر ەدى. ءبىر قىزىعى – قاشقىنداردى قىتاي شەكاراشىلارى ەمەس, قازاقستان تاراپى قولعا ءتۇسىرىپ, ارت-ارتىنان كەرى قايتارىپ بەردى. ءىشىمىز قان جىلاسا دا, ىستەرگە وزگە امالىمىز بولمادى. «قاشۋ ۇيىمىنىڭ» سەركەلەرى تۇگەلدەي جازالاۋعا ۇشىرادى. ءبىر ءتاۋىرى – ءدال وسى كەزدە قىتاي ساياساتى «شەتەلگە شىعۋ – الەمدى بەتكە الۋ» دەگەن يدەيانى كوتەرىپ جاتقانىنا بايلانىستى ولاردى اسا اۋىر جازالارعا تارتقان جوق. قىتاي قوعامىنا قاۋىپ توندىرەرلىك بوتەن ويلارى بولماعانىن نەگىزگە السا كەرەك, الدى جارىم جىل, ارتى ون بەس كۇندىك قاماق جازاسىن الدى. ءبىر ءبولىمى ۋنيۆەرسيتەتتەردەن قۋىلدى. «قاشقىنداردىڭ» تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ءبىرىن-ءبىرى اشكەرەلەۋدە ەشقانداي بەلسەندىلىك تانىتپاي, اۋەلدە ۋاعدا ەتكەندەرىندەي اركىم ءوز باسىن عانا قارالاپ كورسەتتى.
«قاشقىنداردىڭ» ءساتسىز ساپارى ءبىزدىڭ اۋەلگى ويىمىزدىڭ دۇرىستىعىن كورسەتكەندەي بولدى. دەسە دە, شىندىعىن ايتۋ كەرەك, سوڭعى بايلامدى قۋاتتاۋشىلاردىڭ قاتارىندا بولسام دا, قىتاي ۇكىمەتىنىڭ ءبىزدى جىبەرە قوياتىنىنا ۇمىتتەن گورى كۇدىگىم باسىم بولدى. «ءمۇبادا جىبەرمەي قويسا, قايتەمىن؟» دەگەن وي دا مازالادى. وندا امالسىز العاشقى توپتىڭ يدەياسىنان باسقا امالدىڭ جوقتىعىن دا اڭعاردىم. جانە ونى الدىڭعىلارعا ۇقساپ دابىرا تۇردە ەمەس, مۇلدەم قۇپيا ىسكە اسىرۋدى كوزدەدىم.
ءسويتىپ, ءۇرىمجىدەن التايعا بارعاننان كەيىنگى ەكى-ءۇش جىلىمدى شەكارا «شارلاۋمەن» وتكىزدىم. قىتاي التايىمەن شەكارالاسىپ جاتقان اق قابا مەن مارقاكول, جەمەنەي مەن مايقاپشاعاي, تارباعاتايدىڭ باقتىسى مەن ماقانشىسى ارالىعىنداعى شەكارا وتكەلدەرى مەن ونىڭ باس-اياعىنداعى ەلسىز مەكەندەردى «تەكسەردىم». سونىڭ ىشىندە قابا مەن مارقاكولدى ءبولىپ جاتقان اق قابا وزەنىنىڭ باس-اياعى ءبىرشاما «ۇنادى». زايساندا تۋىپ كەلگەن قاريالاردىڭ ايتۋى بويىنشا, ونداعى جەردىڭ جىرا-جىقپىلىنا دەيىن «كارتا» جاسادىم. «ءمۇبادا قازاق شەكاراسى قيىن بولعاندا موڭعول جاق شەكارانى دا كورۋ كەرەك» دەگەن وي تۋدى. ءوزىمىزدىڭ كونە قونىس سانالاتىن التاي قالاسىنىڭ جايلاۋلارى مەن بۋرىلتوعاي, كوكتوعاي, شىڭگىل ەلىنىڭ ءبىر ءبولىم جەرى موڭعوليامەن شەكارالاسىپ جاتاتىن ەدى. وسىلايشا ەندىگى جەردە باياعىدا سەيىتحان ابىلقاسىم ۇلى اسىپ كەتكەن «ورمەگەيتى اسۋى» جانە قارا ەرتىس وزەنىنىڭ باسى كيتىڭارشا اتالاتىن جايلاۋدىڭ موڭعولمەن شەكارالاساتىن سىزىعىن «قىزىقتادىم». كەي جەرىنىڭ اتتى ادام تۇگىلى جاياۋ ادام ازەر وتەتىن قورىم تاستى, يەن سايلارى «ەرەكشە ۇنادى».
ءبىر ءتاۋىرى, «قاشقىندىق» ويىمدى وزىمنەن باسقا ەشكىم بىلمەيتىن ەدى. مۇنىڭ ءبارى «جىبەرمەي قويسا» دەگەن قورقىنىشتى ويدىڭ يتەرمەلەۋىمەن ىستەلگەن «دايىندىقتار» بولاتىن. باقىتىما قاراي, تاعدىر ماعان قاشقىندىقتى جازعان جوق. ەكى جىلعا سوزىلعان سارپالداڭمەن 1996 جىلى قولىما تولقۇجات ءتيدى. 1997 جىلى 16 قاڭتار كۇنى ارمان بولعان قاسيەتتى قازاق دالاسىنا, اتا-بابالارىمىزدىڭ كۇل توككەن كيەلى جۇرتىنا قادام باستىم. ءوزىمنىڭ باقىتتى جان ەكەنىمدى سەزىندىم. اقىن بولماسام دا اق كوڭىلدىڭ ايناسىنان ءتاپ-ءتاتتى ولەڭ تاۋىپ الدىم.
تاۋەلسىزبىن,
تاۋبە ساعان, جارىق كۇن,
ارعىماعىم – اق بوستاندىق,
اعىتتىم.
جەردىڭ بەتىن جەلىپ وتكەن جەلمىن مەن,
قۇبىلادان قۇيىلعان ءبىر جارىقپىن.
كىندىگىمدى ايبالتامەن كەسكەنمىن,
قۇزدا تۋىپ, مۇزدا تۇلەپ وسكەنمىن.
كەرۋەنىمدى جەتەكتەتىپ پەرىگە,
بۋرادايىن بۇلتقا ءمىنىپ كوشكەنمىن.
ۇزىلەردەي بولعان ساتتە قۇرعىر دەم,
جالعىز حاققا جالبارىنىپ تۇردىم مەن.
قازاق ءۇشىن ءبىر قۇدىرەت اسپاننان,
كۇندى ارقانداپ ۇستاپ تۇردى شىلبىرمەن.
بورىگى – اسپان, كەبىسى – جەر كەڭ مەكەن,
مەن قالايشا باقىتىڭنان كەندە ەكەم.
وزەنىمنەن ۋىز ەمدىم,
ۇل-قىزعا
تاۋلارىمدى تال بەسىك قىپ تەربەتەم.
وعىز,
قىپشاق,
تۇركى بولعان توركىنى.
جارقىراپ تۇر قازاق كۇنى – ەل كۇنى.
باتپاسىن دەپ ءبىر اللادان سۇرادىم,
قۇبىلاعا قۇلاپ تۇرىپ سول ءتۇنى –
تاۋەلسىزدىك – ەل كۇنى!
ءبىز اتاجۇرتقا 1997 جىلى قادام اتتاعان سوڭ, كەلەسى جىلى ەل استاناسى اقمولاعا (قازىرگى استانا قالاسىنا) كوشىرىلدى.
ەسىل وزەنىنىڭ بويىنا, ارقانىڭ توسىنە جاڭا قالا ورناتۋ بۇل ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاريحي ءارى ماڭگىلىككە قالاتىن باعالى ەڭبەگى ەدى. سول اسەم ەسىلدىڭ جاعاسىن بويلاي پرەزيدەنت سارايى, پارلامەنت عيماراتى, «ينتەركونتينەنتال» قوناق ءۇيى, ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى, جاستار سارايى جانە كوپتەگەن ۇلكەن-ۇلكەن عيماراتتار ءتۇسىپ, جۇتاڭ قالانى مۇلدەمگە كوركەيتىپ-گۇلدەندىرىپ جىبەرگەن تاريحي وقيعاعا كۋا بولۋ باقىتى بىزگە دە بۇيىردى.
ەسىلدىڭ سول جاعىندا بوي كوتەرگەن «بايتەرەكتىڭ» ءوزى ادامدى تالاي ءتاتتى قيالعا جەتەلەيدى. «ءبايتەرەكتى» «ءومىر اعاشى» دەپ تە اتايدى.
كەڭەس وكىمەتى كەزىندە, اسىرەسە, 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى تۇسىندا قازاق جاستارىن ەرەكشە رۋحپەن تولقىتا بىلگەن ج.ناجىمەدەنوۆتىڭ سوزىنە جازىلعان ش.قالداياقوۆتىڭ «مەنىڭ قازاقستانىم ءانى» ەدى. كەيىننەن ءان ءماتىنىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ قايتا تولىقتىرىپ, ءىشىنارا وزگەرىستەر ەنگىزىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءانۇرانىنا اينالدىردى.
ءبىزدىڭ قازاق توپىراعىنا قادام تاستاعان تۇسىمىز وتپەلى كەزەڭدەردەگى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ءبىرشاما قۇلدىراعان داۋىرىنە ءدوپ كەلسە دە, وسى جەردىڭ تۇرعىلىقتى حالقى كورىپ جاتقان قيىندىقتاردى ءبىزدىڭ دە باسىمىزدان كەشۋىمىزگە تۋرا كەلدى.
الماتىعا قادام اتتاعانىمىزدا ءبىزدى دۇنيە ءجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى ءتوراعاسىنىڭ سول كەزدەگى ءبىرىنشى ورىنباسارى, مارقۇم قالداربەك نايمانباەۆ قارسى الدى. العاشىندا الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاتاقحاناسىنا ورنالاستىرىپ, كەيىننەن اباي اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋرا بولىمىنە وقۋعا تۇسۋىمىزگە جاعداي جاسادى. وندا نىعمەت عابدۋللين باستاعان, عاريفوللا ەسىم, بالتاباي ابدىعازيەۆ سەكىلدى اعا ۇستازداردىڭ ساباعىن تىڭداۋ بۇيىردى. اتالعان وقۋ ورنى كوپ جاعدايدا ءبىزدى شەتتەن كەلگەن باۋىرلارىمىز دەپ «ەركەلەتىپ» ءجۇردى. تۇرالاعان ەكونوميكا, نارىقتىق قىسىم سالدارىنان «بازار جاعالاي جونەلسەك», كەشىرىممەن قارايتىن ەدى.
ءوز باسىم قايتكەن كۇندە دە ادەبيەتتەن الىستاعىم كەلمەدى. باراحولكا اتالاتىن بازاردا تاۋار ارقالاپ «جول, جول!» دەپ ايعايلاپ بارا جاتقان ساتتەرىمدە بولسىن, اسحانا اشىپ ەلگە تاماق ۇلەستىرگەن كەزدەرىمدە بولسىن, تاكسي جۇرگىزۋشىسى بولىپ ماس جولاۋشىلاردى تاسىعان ۇيقىسىز تۇندەرىمدە بولسىن ادەبيەتشى بولعىم كەلگەن ادال ارمانىمنان اداسقان جوقپىن. كۇندەلىكتى كۇيبەڭ بارىسىندا قانشاما شارشاپ-شالدىقسام دا ءوز ەلىمنىڭ اراسىندا, ءوز جەرىمنىڭ توبەسىندە ءجۇرۋ باقىتى تاعى ءبىر تاڭنىڭ تامىلجىپ اتۋىمەن از بەينەتىمدى ۇمىتتىرىپ جىبەرەتىن ەدى.
1998 جىلى جاركەن بودەش ۇلىنىڭ تانىستىرۋىمەن اقىن ادىلعازى قايىربەكوۆ «شالقار» گازەتىنە جۇمىسقا الدى. «شالقار» مەن «قازاق ەلى» بىرگە شىعادى ەكەن. «قازاق ەلىنىڭ» باس رەداكتورى باقىت ساربالا, «شالقاردىڭ» باس رەداكتورى ادىلعازى قايىربەكوۆ ەدى. ولاردىڭ اعالىق اقىل, قالامداستىق قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا جەرگىلىكتى قالامگەرلەرمەن ۇندەستىك تاۋىپ, ءوز ءبىلىمىمدى جەتىلدىرۋگە بارىنشا كۇش سالدىم. وسىلايشا ءبىر جاعى اباي اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنەن اسپيرانتتىق ءبىلىم الىپ جاتسام, ءبىر جاعى «شالقار» گازەتىندە تىلشىلىك جۇمىس اتقاردىم. قىتاي قازاقتارىنىڭ مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنە قاتىستى كوپتەگەن ماقالالارىم جاريالانا باستادى.
2006 جىلى قاراشادا «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ پروزا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ورنالاسسام, 2007 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن 2009 جىلدىڭ قازانىنا دەيىن دۇنيە ءجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ «اتاجۇرت» باسپا ورتالىعىندا باس رەداكتورلىق قىزمەت اتقاردىم. 2010 جىلدىڭ باسىنان بەرى «جاس قازاق ءۇنى» گازەتىندە باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەپ كەلەمىن.
اتالعان جىلدار ىشىندە سىن, پروزا, بالالار ادەبيەتى سالالارىندا قاتار ەڭبەكتەنىپ, كوپتەگەن ەڭبەكتەر جازىپ, جاريالادىم.
قوعامدىق جۇمىستاردان جوڭعار زامانىنداعى ابىلايمەن تىزە قوسا شايقاسقان ايگىلى باتىر ەر جانىبەك بەرداۋلەت ۇلىنىڭ اتىندا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋ جانە باسىنا كەسەنە قويۋ, اقىت ء ۇلىمجى ۇلىنىڭ 140 جىلدىعى, اسقار تاتاناي ۇلىنىڭ 100 جىلدىعى, وسپان باتىردىڭ 110 جىلدىعى سەكىلدى ءىس-شارالاردىڭ وتۋىنە مۇرىندىق بولدىم.
وسىنىڭ ءبارىن اتاپ وتىرعان سەبەبىم, بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ ماعان بەرگەن كول-كوسىر شابىتى مەن شۋاعىنىڭ جەمىسى ەدى. ال مەنىڭ تاۋەلسىز قازاقستاندا قالامگەر بولىپ وسى ەڭبەكتەردى حالقىما ارناي الۋىم قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي بولماشى عانا ۇلەسىم دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل ءۇشىن مەن باقىتتى بولماي, ءبىز باقىتتى بولماي, كىم باقىتتى بولسىن؟! مەن عانا ەمەس, مەنىڭ الدى-ارتىمدا اتامەكەنگە كەلگەن اعالارىم – حاليفا التاي, زاردىحان قينايات, قارجاۋباي سارتقوجا, سەيىتحان ءابىلقاسىم ۇلى, جاقسىلىق ءساميت ۇلى, سەرىك قاپشىقباەۆ, تۇرسىنالى رىسكەلديەۆ, ءنابيجان مۇحامەتحان, يسلام جەمەنەي, مۇستافا وزتۇرىك, دۇكەن ءماسىمحان, مۇرتازا بۇلۇتاي, ت.ب. باستاعان زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن ونەر ادامدارى وتانىمنىڭ رۋحانياتىنا بۇلاق بولىپ قۇيىلىپ, باقىت ءدامىن بىرگە تاتتى.
كەشە عانا ءبىرىمىز كەڭەستىك شەكپەندى, ءبىرىمىز قىتايلىق قىزىلدىڭ تونىن جامىلىپ, زورەكەر ۇلتتاردىڭ قاباعىنا جالتاقشىل بولىپ وسسەك, ەندى, مىنە, توڭىرەكتىڭ ءتورت بۇرىشىنان جينالىپ ەگەمەن ەلدىڭ ەركەلەرى مەن سەركەلەرىنە اينالدىق. بارلىعىمىز تاۋەلسىز زاماننىڭ, ەگەمەن ەلدىڭ باقىتتى قوجاسى بولدىق.
بۇگىندەرى قازاقتى بۇكىل الەم تانىدى.
ءجادي شاكەن ۇلى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.