تۇعىرىڭ تۇلعالانا بەرسىن, تۋعان ەل!

  ماڭگىلىك ەل – سالتانات قاقپاسى  ەگەمەن ەلدىڭ باس قالاسى – استانادا بوي تۇزەدى كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى كۇنى استانادا «ماڭگىلىك ەل» سالتانات قاقپاسىن اشۋ سال­تا­نا­تى­نا قاتىستى. 16 جەلتوقساننىڭ اق تاڭى الاۋ­لاي اتتى. اشىق اسپاندا شوكىم­دەي بۇلت جوق. ارقانىڭ شىڭىل­تىر ايازى شىمىرلاتا قىسقا­نى­مەن, اۋا تازا, توڭىرەك تىمىق. اق قاردى كۇن نۇرىمەن شاعى­لىس­تى­را, كوز قارىقتىرا شىقىرلاتقان ارقانىڭ ايازى ارۋ استانانى اراي­لاندىرا تۇسكەن. مەرەكە قۇ­شا­عىنداعى ەلوردا تۇرعىندارى مەن قوناقتارى قىستىڭ قىسقا كۇنى ارقان بويى كوتەرىلگەن كەز­دەن-اق جاڭا قالا – ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىنا اعىلۋدا. ايازبەن الا­بۇرتقان جۇرت جۇزىندە ەرەكشە ءبىر تاماشاعا ىنتىققان اۋەستىك بار. ءيا, قالىڭ جۇرتتىڭ نازارى قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىز­دىگىنىڭ 20 جىلدىعىندا – مەرەكەلى تاۋەلسىزدىك كۇنى ازات ەلدىڭ اس­تاناسىندا اشىلاتىن «ماڭگىلىك ەل» سالتانات قاقپاسىنا اۋعان. ساعات تۋرا – 11.00. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى, ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ». اشىق اسپاندا قالىقتاعان قۋات­تى ميكروفوننان شىققان ديكتور ءۇنى ىنتىققان جۇرتتىڭ نازارىن بىردەن اۋدارتتى. «ماڭگىلىك ەل» سالتانات قاقپاسىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سالتاناتتى قادام باستى. الاڭ تولى ازات ەل ۇلاندارى ايازدى اۋانى جاڭعى­رىق­تىرا ۇرانداپ, تۇڭعىش پرەزيدەنتىن, قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتىن رياسىز قۇرمەتپەن قارسى الدى. سالتاناتتى جيىنعا جي­نال­عان 20 مىڭعا جۋىق جۇرتتىڭ اسقاق ءۇنى استانانىڭ اشىق اسپا­نىندا ۇزاق قالىقتادى. ءيا, تاۋەلسىز ەلىمىز ازات­تىق­تىڭ ايتۋلى مەرەكەسىن زور ورلەۋ ۇستىندە قارسى الىپ جاتقان 16 جەلتوقسان كۇنى مەملەكەت باس­شى­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىز­دى­گىنىڭ 20 جىلدىعى قۇرمەتىنە استانادا سالىنعان «ماڭگىلىك ەل» سالتانات قاقپاسىن سانىنە ساي سالتاناتپەن اشتى. سالتاناتتا سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت استانادا سالتانات قاق­پاسى­نىڭ اشىلۋى قازاق­ستان­نىڭ ءتاۋ­ەلسىزدىكتىڭ 20 جى­لىن­داعى تابىس­تا­رىن بىلدىرەتىنىن اتاپ ءوتتى. – ءبىز بۇل تاماشا سالتانات قاقپاسىن ءبىزدىڭ ەڭبەگىمىزدىڭ, ءبىزدىڭ تابىستارىمىزدىڭ بەلگىسى رەتىندە, بولاشاققا وتۋدەگى بەلگىمىز رەتىندە تۇرعىزدىق. قاقپا ءبىز­دىڭ جاس, اسەم ەلوردامىز – استا­نانىڭ تاعى ءبىر سيمۆولىنا اينا­لاتىن بولادى. ءبىزدىڭ بەرەكە-بىرلىگىمىز, ءبىزدىڭ دوستىعىمىز, ءبىزدىڭ كوپ ۇلتتى مەملەكەتىمىزدەگى ءوزارا سەنىم ءبىزدى ۇلكەن جەڭىستەرگە جەتكىزدى. ءبىز بۇگىن وسى جەرگە ۇلى مەرەكەنى – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ ءۇشىن كەلىپ تۇرمىز, دەدى مەملەكەت باسشىسى. ودان ءارى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ەلىمىزدى بىرىكتىرۋدەگى جاڭا ەلور­دانىڭ ەرەن جەتىستىكتەرىن ايتا كەلىپ, «تابالدىرىقتان اسقان تاۋ جوق», دەگەن قازاق ماقالىن ەسكە تۇسىرگەن ەلباسى بۇگىنگى اشىپ وتىرعان «ماڭگىلىك ەل» سالتانات قاقپاسى قاسيەتتى تابالدىرى­عى­مىز ىسپەتتەس, بولا­شاق­تا بۇل ەسكەرتكىشتىڭ توڭىرە­گىن­دە ادەمى-ادەمى عيماراتتار سا­لى­نىپ, گۇلزارلار كومكەرگەن الاڭ­عا اينالاتىنىن اتاپ كور­سەتتى. – مەن بارلىعىڭىزدى وسى مەرەكەمەن قۇتتىقتايمىن. حال­قى­مىز­عا جاقسىلىق, باقىت, ءار­بىر وتباسىنا اماندىق تىلەيمىن, قا­زاقستان جاساسىن, تاۋەلسىزدىك جا­س­ا­سىن. قازاقستاندىقتاردىڭ بىرلىگى جاساسىن, مەرەكەلە­رى­ڭىزبەن, – دەدى ءوز سوزىندە ەلباسى. «ماڭگىلىك ەل» سالتانات قاق­پاسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى مىڭ­داعان قازاقستاندىقتاردىڭ كوز الدىندا ءوتتى. ولاردىڭ قا­تا­­رىندا – پرەزيدەنت اكىمشى­لى­گىنىڭ باسشىلىعى, ۇكىمەت ءمۇ­شە­لەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ۇلت­تىق كوم­پا­نيالاردىڭ باسشى­لارى, وبلىس­تار مەن استانا جانە الماتى قا­لالارىنىڭ اكىم­دەرى, استاناداعى سال­تا­نات­قا قاتىسۋعا كەلگەن ءوڭىر­لەردىڭ دەلەگاتسيالارى, قالا جۇرت­شى­لى­عى, جوعارى وقۋ ورىن­دارى­نىڭ باسشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى بار ەدى. سالتاناتتى راسىمدە قازاق­ستان­نىڭ ءانۇرانى شىرقالىپ, قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قا­رۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەرلەرى سالتانات قاقپاسى الدىنان ساپ تۇزەپ ءوتتى. «ماڭگىلىك ەل» – قازاقستان­داعى تۇڭعىش سالتانات قاقپاسى – ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازا­ماتى ءۇشىن قاشاندا بارىس بەينەلى بولاشاققا نىق قادام باسقان مەملەكەتتىلىكتىڭ ايشىقتى بەلگىسى, ۇلتتىڭ عاسىرلار بويعى ارمان-ويى مەن ومىرلىك ونەگەسىن ۇنەمى ەسكە سالاتىن كورنەكتى تۇعىر. «ءماڭ­گىلىك ەل» سالتانات قاقپاسى – بۇل ازات ەلدىڭ تاۋەل­سىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا تۇرعى­زىلعان اس­قاق تۇعىرى. ال وسى تاۋەلسىزدى­گىمىز توبەدەن سالبىراپ تۇسە قالعان جوق. بۇل تاۋەلسىزدىك ەركىندىگىن وزدىگىنەن وزگەنىڭ قو­لىنا ۇستاتا سالمايتىن ۇلان دالا ۇلدارىنىڭ ۇلى شايقاستارىندا شىڭدالعان. بۇل تاۋەلسىزدىك بو­دان­دىق بۇعاۋىنان بۇلقىنعان قايسار قازاق قانىمەن سۋا­رىلعان. بۇل تاۋەلسىزدىك حالىق شەجىرەسىندە كومەسكىلەنبەگەن ءىرىلى-ۇساق­تى ۇلت-ازاتتىق كوتە­رىلىستەرىمەن شىڭدالعان. بۇل تاۋەلسىزدىك تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارا باسشىلى­عى­مەن عاسىرعا پارا-پار دامۋ جو­لىنان وتكەن بۇگىنگى ۇلاندار قايسارلىعىمەن نى­عايعان. سالتانات قاقپاسى – الەمدەگى ساناۋلى قالالارعا ءتان ەرەكشە ساۋلەتتىك-مونۋمەنتى تۋىندى. ادەتتە مۇنداي قاقپا جەڭىس رۋ­حىن اسقاقتاتۋ نەمەسە جاسامپاز جەتىستىكتەردىڭ قۇرمەتىنە قالا­نىڭ كىرەبەرىسىنە, ۇلكەن جولدىڭ بويىنا ورناتىلادى. «ماڭگىلىك ەل» سالتانات قاقپاسى – استانا ساۋلەتىنىڭ ءسانىن ارتتىرار سالتانات تۋىندىسى. ونىڭ بيىكتىگى 20 مەتر. بۇل ەل ءتاۋ­ەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن پاش ەتەدى. سىرتقى قاسبە­تى­نىڭ بەزەندىرىلۋ جاعىنان دا قا­زاقتىڭ ۇلتتىق ورنەكتەرىنە تولى, نەگىزى بەرىك, مازمۇنى تولايىم نىسان. قاقپانىڭ ءاربىر قابىر­عا­سىنىڭ سيممەتريالىق ولشەم­دە­رىنىڭ تەڭدىگى بىردەي. سوندىقتان دا ول حالىقارالىق اۋەجاي جاعى­نان دا (قالاعا كىرەبەرىس), قالا جاعىنان دا (قالادان شىعابەرىس) بىردەي كورىنەدى. «ماڭگىلىك ەل» سالتانات قاقپاسى ورىنبور كوشەسى مەن № 25 كوشەسىنىڭ قيىلىسقان جەرىنە ورنالاسقان. قاقپانىڭ بيىكتىگى 20 مەتر, ەنى – 13 مەتر. ار­حي­تەك­تۋرالىق زاڭدىلىققا سايكەس «ماڭگىلىك ەل» قاقپاسىنىڭ ءاربىر قابىرعاسىنىڭ سيممەتريالىق ءول­شەمدەرىنىڭ تەڭدىگى بىردەي. ءاربىر قابىرعانىڭ تومەنگى تابانىندا بيىكتىگى 4,4 مەتر بو­لا­تىن كولەمدى مۇسىندەر بار. قاق­پا­نىڭ سول جاق قاپتالىندا «اقسا­قال» ءمۇسىنى ورناتىلعان. بۇل حالىقتىڭ ابىز ويى مەن رۋحاني ولشەمىنىڭ كورىنىسى, دانالىقتىڭ سيمۆولى. قاقپانىڭ سول جاق قاپ­تالىندا وت يەسى – «ايەل انا­نىڭ» رەلەفتى ءمۇسىنى ورناتىل­عان. «انا» بەينەسى قازاق ۇلتى ءۇشىن «وتان انا», «جەر انا», «انا ءتىلى» سىندى كيەلى ۇلتتىق ۇعىمدارىنا ۇلاسادى. قاقپانىڭ سول جاعىنداعى ورىندا كوشپەندى ساربازدىڭ, ال وڭ جاعىندا قازىرگى قازاقستان جاۋىنگەرىنىڭ ءمۇسىنى ورنالاسقان. ەجەلگى كوشپەندىلەر ساربازىنىڭ ءمۇسىنى قازاق باتىر­لا­رىنىڭ جانقيار ەرلىكتەرى مەن قاھارماندىعىن بەينەلەيدى, ال ونىڭ سىرتقى ءستيلى اڭىراقاي شا­يقاسى كەزەڭىنە نەگىزدەلگەن. جالپى العاندا, بۇل مۇسىندەر جي­ىنتىعى قازاق حالقى ءۇشىن قاستەرلى ۇعىم – ەل قورعاۋ ىسىنەن باس­تاۋ الادى. جاۋگەرشىلىك تا­قى­رىبى سوناۋ كوشپەندىلەر سارباز­دا­رىنان قازىرگى زامان اسكەر­لە­رىنە دەيىنگى سوعىس سالتتارىن دارىپتەپ, قاھارماندىق تاريحىن پاش ەتەدى. سونىمەن قاتار قازىرگى زامانعى اسكەري قىزمەتكەر ءمۇسىنى ءوز كەزەگىندە جاستىق پەن جالىن­دى ۇرپاقتىڭ, ەل بولاشاعىنىڭ بەلگىسى بولىپ تابىلادى. ءار ءمۇ­سىن­نىڭ جوعارعى جاعىندا ەلتاڭبا ورنالاسقان. سىرتقى بولىكتىڭ جو­عارعى جاعىندا «ماڭگىلىك ەل» جازۋى بار. «ماڭگىلىك ەل» ءتىر­كە­سىنىڭ پالساپالىق تامىرى تەرەڭ, ماعىناسى زور. كومپوزيتسيانىڭ جو­عارعى بولىگىن تۇتاس كۇردەلى ويۋ-ورنەكتەر شوعىرى الىپ جاتىر. ءدال وسى ورنەكتەر مەملە­كەتىمىزدىڭ كوك بايراعىندا دا كورىنىس تاپقان. مەملەكەتتىك تۋعا ءتان كۇن مەن قالىقتاعان قىران بەينەسىندەگى سيمۆول بۇكىل كوم­پوزيتسيانىڭ وزەگىنە اينالعان. كۇن – ءومىردىڭ, كۇش-قۋاتتىڭ كوزى. قىران – رامىزدەر تىلىندە بيلىكتى, كەڭدىك پەن قىراعىلىقتى بىلدىرەدى. ۇلتىمىزدىڭ دۇنيەتانى­مىن­دا ول بوستاندىقتىڭ, تاۋەلسىزدىك­تىڭ, شىرقاۋ كوككە, بيىك ماقسات­تار­عا ۇمتىلۋدىڭ, بولاشاققا قا­نات قاعۋدىڭ سيمۆولى. نىساننىڭ ەكى جاعىندا «تاي- قازان» ءمۇسىنى ورنالاسقان وزىندىك ورىندارمەن ەرەكشەلەنەدى. «تاي- قازان» تىنىشتىق پەن توقشى­لىق­تىڭ, بىرەگەي كوڭىل مەن قو­ناقجاي پەيىلدىڭ تەرەڭ ۇعىمىن بىلدىرەدى. قابىرعالارى قازاقتىڭ كۇردەلى ۇلتتىق ورنەكتەرىمەن بەزەندىرىلىپ, ورتاسىنا قازاق جاۋ­ىن­گەرىنىڭ بەس قارۋىنىڭ ءبىرى «قال­قان» ورنالاسقان. قالقان قا­شاندا قاۋىپ-قاتەردىڭ قورعانى, سەنىمدىلىك, تۇراقتىلىق, جەڭىستىڭ بەلگىسى. قاقپانىڭ ىشكى جاعىن­دا­عى ەكى قابىرعانىڭ ءاربىرى 7 ح 3,5 مەتر بولاتىن بەدەرلى سۋرەتتەرمەن اشەكەيلەنگەن. ولاردىڭ بىرىندە «ساقتار» – «تۇركىلەر» – «قىپ­شاقتار» – «قازاقتار» تىزبەسىندەگى قازاقتىڭ شىعۋ تاري­حى­نىڭ كەزەڭى كورسەتىلگەن. كەلەسى قابىرعانىڭ باس تاقىرىبى, ەڭ قاستەرلى ۇلتتىق قۇندىلىق – تاۋەلسىزدىككە ار­نالادى. ورنەكتى قابىرعا بۇگىنگى تاۋەلسىزدىكتىڭ ماز­مۇنىن اشىپ, ماعىناسىن تار­قاتاتىن «اقوردا», «بايتەرەك» جانە باسقا دا نىسان سۋرەتتەرىمەن بەدەرلەنگەن. بولاشاققا دەگەن باتىل قادامدى جاس بۋىنعا ارنالعان بەدەرلى سۋرەتتەر بەينەلەيدى. تۇتاس يدەولوگيالىق قۇرى­لىم­نىڭ تۇجىرىمداماسىن قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋ­تسيا­سىنىڭ ءبىرىنشى بابىنان الىن­عان. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇ­قىق­تىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىم­بات قازىناسى – ادام جانە ادام­نىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارى» دەگەن ءۇزىندى بەكىتەدى. مىنە, الەمنىڭ ايتۋلى قالا­لارىمەن سالتانات جاراستىرعان استانادا ەگەمەن ەلدىڭ تاعى ءبىر ەرەن ەسكەرتكىشى بوي كوتەردى. بۇل – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ 20 جىل جاسامپازدىق جولىندا ءجۇرىپ وتكەن ەرەن ەرلىگىنىڭ, ەلەۋلى جەڭى­سىنىڭ سالتاناتى. وسى ەرەن ەسكەرتكىش اشىلاردان ءبىراز بۇرىن ءباسپاسوز بەتىندە «ەگەمەن قا­زاقستان» گازەتىندە با­سىلىم باس­شىسى ساۋىت­بەك ابدراحمانوۆتىڭ «استانا­نىڭ اركاسى – ازاتتىقتىڭ ار­قا­سى» اتتى ماقالاسى جا­ريالانعان ەدى. ءبىز بۇگىنگى ايتۋلى كۇندەگى سالتاناتتى ءراسىم تۋرالى ءسوزى­مىزدى وسى اتالعان ماقالاداعى تەبىرەنىستى تولعانىسپەن ءتۇيى­ندەۋدى ءجون كوردىك: «ءبىز, اق-ادالىن ايتقاندا, وزگە­لەرمەن بىرگە ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن كەزدە تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرا الساق تا, ەل قاتارلى تۇرا الساق تا تاۋبە, تاۋبە دەيتىندەي جاعدايدا ەدىك. شۇكىر, ونداي بولعان جوق. ەل ەكەنبىز. رۋحى كۇشتى, جىگەرلى جۇرت ەكەنبىز. باسقالار ىستەگەندى ءبىز دە ىستەپ, باسقالار تىندىرعان شارۋالاردى ءبىز دە تىندىرا الادى ەكەنبىز. ءتىپتى تالايلاردان ارتىق ىستەپ, ارتىق تىندىرا الادى ەكەنبىز. وعان الدىمەن ءوزىمىزدىڭ كوزىمىز جەتتى. ودان كەيىن وزگەلەردىڭ كوزىن جەتكىزدىك. ءتىل-اۋزىمىز تاس­قا. تاۋەلسىزدىك تويىنا وسىلاي, اسقاق ابىرويمەن كەلىپ وتىرمىز. بۇل سالتانات پا؟ ءسوز جوق, سالتانات. ەلدىكتىڭ سالتاناتى». ەندەشە, ەگەمەن ەل, ازات حالىق, تاۋەلسىز قا­زاقستان «ماڭگىلىك ەل» سالتانات قاقپاسى قۇتتى بولسىن! جىلقىباي جاعىپار ۇلى. سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.   باقىت بوساعاسى استانا نۇرعا بولەپ شارتاراپتى, قاناتىن قۇانىشتىڭ سەرپە قاقتى. ەلوردا بوساعاسىن بيىكتەتىپ, ورناتتىق الىپ قاقپا سالتاناتتى.   قايتەمىز قوزعاي بەرىپ شەرلى كۇندى, جىرلايمىن عاجايىپتى مەن بۇگىنگى. ات باسىن تىرەگەندەر بۇدان بىلاي, قاقپاما قاراپ تانىر ەلدىگىمدى.   تالايلار ماڭدايشاسىن كورگەننەن-اق, ماڭگىلىك ەل بولۋدى ارمانداماق. الدىمەن بوساعاما ءتاجىم ەتەر, تورىمە شىعۋ ءۇشىن كەلگەن قوناق.   كوركىنە جالت قاراتىپ مىنا الەمدى, بۇل قاقپا ماڭگى-باقي تۇرادى ەندى. ايبىنىن ازاتتىقتىڭ اسقاقتاتقان, ايگىلەپ نۇر-اعامداي قىران ەردى!   جاراسار كۇندىز-ءتۇنى جىرلاسا دا, ءار جىلىن بوستاندىقتىڭ مىڭعا سانا. بابام دا, الاشىم دا جەتە الماعان, باقىتتىڭ بوساعاسى – بۇل بوساعا!   قالدىرعان كەمەڭگەرلەر ەلگە وسيەت, قاقپادا قۇدىرەتتى بار قاسيەت. قارسى الار كەلەر ۇرپاق كەرۋەنىن, ماڭدايىن جارقىراعان تاڭعا سۇيەپ.   بىرلىگىن بەرەكەمەن قۇنداقتاعان, قازاقپىز جۇرەگىندە ءزىل جاتپاعان. ساپ تۇزەپ, شەرۋ تارتىپ سالتاناتپەن, عاسىرلار وتەدى ءالى بۇل قاقپادان!   ەڭسەسى بيىك ەلدىڭ يىق كەرگەن, قاشاندا بوساعاسى بيىك كەلگەن! تاۋەلسىز تۋعان وتان جاساي بەرسىن, اقوردام اق ساۋلەسىن قۇيىپ توردەن! نەسىپبەك ايت ۇلى.