باسىنان اياعىنا دەيىن بەلگىلى ءبىر وقيعانى ءفيلمنىڭ تەمىرقازىعى ەتىپ, سوڭعى شەشىمىنە جەتكەنشە كورەرمەندى ءبىر تىنىسپەن ۇستايتىن كلاسسيكالىق ماعىناسىنداعى كوركەم فيلم تالايدان بەرى ەكران بەتىنەن كورىنبەي كەتتى دەسەك, بۇل پىكىرمەن كورەرمەننىڭ كوپشىلىگى كەلىسەتىن بولار.
سوڭعى جىلدارداعى سەنىمسىز سيۋجەتتەرمەن, جالعان ديالوگتارمەن, قولدان قۇراستىرىلعان حيكاياتتارمەن «جاسانىپ» العان قازاق كينوسى ءوز وتىرىگىنە ءوزى سەنىپ العانى سونشا, ونىسىن كورەرمەنگە كۇشتەپ تاڭىپ, «مەنىڭ شىندىعىما سەنىڭ دە سەنۋىڭ كەرەك» دەيتىن ءوزىمشىل حالگە كەلدى. شىنى كەرەك, كروسسۆورد سياقتى قولدان قۇراستىرىلعان ء«ىشىڭ ءبىلسىن, ءالاۋلاي» فيلمدەردەن جۇرت شارشاپ كەتتى, قۇدايدىڭ ءبىر ازابىنداي اياعىنا دەيىن ارەڭ شىداپ كورەدى. «كوركەم فيلم» ستسەناريدى قاجەت ەتپەستەن, رەجيسسەردىڭ دايىن سحەماسىمەن تۇسىرىلۋگە كوشتى. باسقا جۇرتتىڭ مىڭ رەت پايدالانىپ كەتكەن يدەياسىن مىڭ ءبىرىنشى رەت قىمسىنباستان قايتا باس سالىپ, وزىنىكى سەكىلدى ەتىپ كورسەتۋ قالىپتى جايتقا اينالدى.
حالىقارالىق كينوفەستيۆالداردىڭ ەڭ ۇلكەن پايداسى, ءبىر مەزەتتە بىرنەشە ەلدىڭ ءارتۇرلى جانر, ارقيلى پىشىندە تۇسىرىلگەن ءفيلمىن سالىستىرا وتىرىپ كورۋگە مۇمكىندىك الۋى ارقىلى ءوز كينوڭنىڭ كەمشىلىگىن, ياكي ءوز رەجيسسەرلەرىڭنىڭ ارتىقشىلىعىن قينالماستان تاني الاسىڭ. حالىقارالىق ەۋرازيا كينوفەستيۆالىنىڭ كونكۋرستان تىس «كەرۋەن» باعدارلاماسىندا ءالى جارىققا شىقپاعان, تۇساۋكەسەرى كۇزگە قاراي جوسپارلانىپ وتىرعان «تالانمەن» كەزدەسكەندە, كوپ كينونىڭ ءبىرى ەمەس, ناعىز ۇلتتىق كاسىبي ءتولتۋما تۋىندى ەكەنىن بىردەن تۇيسىندىك.
«تالان» – «سارداردان» كەيىن ون ءۇش جىل بويى فيلم تۇسىرمەگەن رەجيسسەر بولات قالىمبەتوۆتىڭ جاڭا كارتيناسى. فيلم ستسەناريىن جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەكتىڭ «قاسقىر-ادام» پوۆەسىنىڭ جەلىسى بويىنشا عازيز ناسىروۆ ەكەۋى بىرىگىپ جازعان. ۇمىتسىزدىك جايلاعان 1930 جىلدارداعى ۇركىنشىلىكتە ەلى مەن جەرىن تاستاپ شىعۋعا ءماجبۇر بولعان ءبىر اۋىل قازاقتىڭ قاسىرەتتى تاعدىرىمەن ورىلگەن كارتينا ەڭ الدىمەن تاقىرىبىمەن ەرەكشەلەنەدى. زامانا تۇمانى بەتىن بۇركەگەن وتكەن كۇننىڭ شىندىعىن ونەر تىلىمەن اشۋدى ءجون كوردى مە, ەندەشە, ب.قالىمبەتوۆ زامان قاھارمانىنىڭ بەينەسىن جاساۋدى دا پارىز ساناپ وتىر.
ول قاھارمان – كەرىم مەن تاعاي. بۇل تاقىرىپتا «اماناي مەن زاماناي» باستاعان بىرقاتار كارتينالار ءتۇسىرىلدى, بىراق «تالاننىڭ» ولاردان باستى ايىرماشىلىعى, قويۋشى رەجيسسەردىڭ بۇگىنگى كينونىڭ باعىتىن باستى نازاردا ۇستاي وتىرىپ, «كينو تىلىنە» كوبىرەك ءمان بەرگەندىگى. «كينو ءتىلى» دەگەندە, بۇل كەيىپكەرلەردىڭ اۋزىنداعى ءسوز ەمەس, رەجيسسەردىڭ شارىقتاعان ويى مەن قيالىن دامىتۋدا قولدانعان تۇسپالى, ەمەۋرىنى, كورەرمەنگە ايتقىسى كەلگەن وي-يشاراسى كوپ ءسوزدىڭ ورنىنا ورايلى «ويناپ» تۇرادى. كوركەم فيلمدەردە مولىنان قولدانعان, بىراق الدەقاشان ۇمىتىلا باستاعان, ەڭ وزەكتى ويدىڭ ءبىر عانا شتريحپەن بەرىلۋ شەبەرلىگى مۇندا ونداپ سانالادى.
ارعى بەتتى كوزدەپ, اعايىنىن باستاپ شەكارادان وتكەلى تۇرعان جەرىنەن قىزىلدىڭ قىراعى جەندەتتەرىنىڭ قولىنا ءتۇسىپ, مەرت بولعان تالاسبەكتىڭ سوڭىندا قالعان قوس جەتىمەك, تاعاي مەن كەرىمنىڭ كەيىنگى ءومىرىن سۋرەتتەۋگە قۇرىلعان فيلم تۇتاس ءبىر كەزەڭنىڭ شىندىعىن كورسەتەدى. قاسقىردىڭ اپانىنا تىعىلىپ امان قالعان جۇمابايدىڭ نەمەرەسى كەرىمنىڭ مىنەزىندە ءبورى جۇرەگىنىڭ باتىرلىعى بار. ادامداردان جىراق, جالعىز ءوزى تاۋ ىشىندە, تابيعاتپەن ەتەنە وسكەن كەرىم مەيلىنشە باتىل, ەركىن. تالاسبەكتەن قالعان ءبىر قورجىن التىننىڭ كەزدەيسوق مۇراگەرى بولا تۇرا, بۋىنا بۋىنىن الدىرماعان تەكتىلىگىن تابيعاتپەن ادەمى ۇيلەستىرىپ اكەتكەن.
كەرىسىنشە, زامانىنا ساي وتكىر ادام بولسىن دەپ اسىراپ العان اكەسى ءبورىنىڭ جۇرەگىن جالاڭاش قولىمەن سۋىرىپ الىپ, قانىن سورعالاتىپ تۇرىپ جەگىزسە دە, باتىر تالاسبەكتىڭ ۇلى تاعاي سونشاما جاسىق. سولاي بولا تۇرا قۋ, قاتىگەز. كەرىم بالا كۇنگى دوسى تاعايمەن كەزدەسكەنشە ءفيلمنىڭ سوڭىنا دەيىن سويلەمەيدى. مىلقاۋ ادام ەمەس ەكەنىن ءىش سەزەدى, بىراق كوزدەرى سويلەپ تۇراتىن كەيىپكەردىڭ ۇندەمەگەنىن كورەرمەننىڭ ءوزى دە قالايتىنداي. ءتىل جوق. نەگە؟ بالا كۇنىندە كوز الدىندا قىرىلىپ قالعان اكە-شەشەسى, اعايىنى, اسىرەسە ۇكىسى ۇلبىرەپ, ت ۇلىمشاعى جەلبىرەگەن كىشكەنتاي ءۇمىت قارىنداسىنىڭ تامشىلاعان قانىن كورگەن كەرىم ءىشىن كەرنەگەن كۇللى الەمگە دەگەن ىشكى قارسىلىعىن وسىلاي كورسەتەدى. كەرىم جاستايىنان ز ۇلىمدىق, قيانات كورىپ وسسە دە, تابيعاتپەن قويان-قولتىق ۇندەستىكتە ءومىر سۇرگەندىكتەن بولار, ادامدار اراسىندا, وركەنيەت ىشىندە جۇرگەن تاعايعا قاراعاندا, الدەقايدا ادامي, مەيىرىمدى.
اق قار, كوك مۇز, الاسۇرعان بورانى كوپ قاتال تابيعاتپەن كۇرەسىپ ءومىر ءسۇرىپ ءجۇرىپ تە ول جانىنىڭ جۇمساقتىعىن, جۇرەگىنىڭ تازالىعىن ساقتاي العان. ادامداردى جەك كورىپ, جاتباۋىر بولىپ كەتسە دە, مەيىرىمسىزدىكتىڭ نە ەكەنىن, قاتالدىقتىڭ قانداي بولاتىنىن ۇمىتقان. اڭعا دا, ادامعا دا ايالاپ قارايتىن كەرىمگە قاراعاندا, ادامدارمەن كۇن سايىن قارىم-قاتىناس جاسايتىن تاعاي تاسجۇرەكتىڭ ءوزى. تاۋ ىشىندە بۇيىعىپ تىرشىلىك كەشىپ جاتقان وركەنيەتتەن تىم الىس بۇل اۋىلدا ءتىپتى تىنىستايتىن اۋا دا جوق سەكىلدى, رەجيسسەر ءبارىن بۇرىشقا اپارىپ «تىعىپ تاستاعان».
«كينو ءتىلىنىڭ» ادەمى كورىنىس تاپقان تۇسىنا وقيعانىڭ ۇنەمى «پودۆالدا», ءۇي استىنان قازىلعان جەرتولەدە وتەتىنىن جاتقىزار ەدىك. ء«ۇي» – بولەك الەم, «جەرتولە» – پاراللەل ءومىر, كەڭەستىك قوعامنىڭ شىندىعى مەن ادامنىڭ ءوز ىشىندەگى جاراتىلىس, بولمىس شىندىعى ءبىر-بىرىمەن ەش قابىسپايدى. كۇندىز-ءتۇنى, ءتىپتى ۇيىقتاعاندا دا ۇستىنەن پورتۋپەياسىن تاستامايتىن تاعاي ىلعي وسى جەرتولەدەن تابىلادى. ول نەگە پورتۋپەيانى شەشپەيدى؟ سەبەبى تالاسبەك اكەسىن اتقان كەزدە قىزىلدىڭ قانىشەرىنىڭ ۇستىندە دە ءدال وسىنداي پورتۋپەيا بولعان.
پورتۋپەيا تاعاي ءۇشىن – بيلىكتىڭ ءوزى. ونى كيسە, بويىنا كۇش قۇيىلعانداي, ءوزىن قۋاتتى ادام سەزىنەدى. ەكى ادامعا باستىق بولىپ, ءبىر ادامعا بيلىك ايتسا, ءوزىن تاق ۇستىندە وتىرعانداي سەزىندىرەتىن كەڭەستىك جۇيەنىڭ تاربيەسى تاعايدىڭ جەكە تۇلعاسىن دا سولاي قالىپتاستىرعان. ەكى بولەك الەمنىڭ قارسىلىعى بەتپە-بەت كەلسە تەك تالاسقا, كيكىلجىڭگە باستايدى. قولدان قاۋقار كەلمەگەن سوڭ, تىڭ تىڭداتادى. ساپتىاياققا اس قۇيىپ, سابىنان قاراۋىل قاراعان 1930-40 جىلدارداعى ءسوز تاسيتىن, قۇپيا تۇردە ءبىرىن-ءبىرى كورسەتىپ, يتجەككەنگە ايداتاتىن جاعىمسىز ادەتتى ب.قالىمبەتوۆ كەيىپكەرلەرىنىڭ ۇنەمى تەرەزەنىڭ ارعى جاعى مەن بەرگى جاعىنان سىعالاۋى ارقىلى كورسەتەدى.
جىميىپ كەلىپ, باس باعىپ, تەرەزەگە ۇڭىلەتىن كورىنىس فيلمدە ءجيى قايتالانادى. سول كەزەڭنىڭ ەڭ اششى شىندىعى وسى. بۇل كورىنىستەردى ءفيلمنىڭ باس قاھارمانى تاعايدىڭ رولىندەگى اكتەر اسان ءماجيت ءبىر-بىرىنە كەرەعار مىنەز قۇبىلىسىن تۇيدەك-تۇيدەگىمەن كورسەتۋ ارقىلى اشتى: ءبىر راحات, ءبىر قاپا, بىردە بۇيىعى, بىردە ويلى كەسكىنمەن حاراكتەرلى اكتەر ەكەنىن تانىتتى.
تاۋ «تاعىسى» كەرىم مەن پوشتاشى ءبيبىسارانىڭ اراسىنداعى ماحاببات «تالانداعى» تارتىمدى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولعانىمەن, سۋرەتتەلۋى, كورىنىس تابۋى جاعىنان م.اۋەزوۆتىڭ «قاراگوزىن» بىردەن ەسكە تۇسىرەدى. بۇل ماحابباتتا سۇيىسپەنشىلىكپەن بىرگە, اۋىر شەر بار. كۇيەۋى سوعىستا ولگەن جەسىر ءبيبىسارانىڭ بۇكىل دەنەسىن جىلانشا وراپ, جىبىرلاتىپ, ويناق سالعان ءناپسىنىڭ قۇرتىن, ماحاببات اڭساعان جاس جانىنىڭ قالاۋىن قوس قولىنداعى قايىڭ ساباۋمەن قارا قويدىڭ ءجۇنىن اسپانداتىپ ەكىلەنىپ, ەنتىگىپ, اياۋسىز ساباسا عانا ساباسىنا ءتۇسىرىپ, تۇنشىقتىراتىنداي.
سۇم تىرلىككە ايتقان لاعىنەتى, تاۋ-تاستى تاسالاپ ءجۇرىپ, جۇرەگىنە شوق سالعان «جابايى» جىگىتكە قۇمارلىعى, جالپى ايەل جانىنا جاسىرىنعان شىندىقتىڭ سۇستى كەلبەتى اكتريسا شىنار جانىسبەكوۆانىڭ ويىنىمەن بۇكپەسىز تۋرا بەينەلەنگەن. ءبيبىسارا مەن كەرىم اراسىنداعى ماحاببات, ەروتيكالىق كورىنىستەر اشىق-شاشىقتىقتان گورى ۇلتتىق كينو ونەرىنىڭ ەستەتيكاسىنا باعىنىپ, ماڭىز-ماعىنا ۇستەي تۇسەدى.
«تالانداعى» سەزىمدى قوزعايتىن تاعى ءبىر دەتال – شەكارا ايىرىعىنداعى وزەن بويىندا اتىلىپ, مۇردەلەرىن سۋعا اعىزىپ جىبەرگەن اكەلەرىنىڭ باسىنداعى تىماعىن كەرىم كەلىپ تاۋىپ العاندا دا, كەيىن اياعى اۋىر ءبيبىسارا كەرىمنەن ايرىلىپ, قۇرساعىنا بىتكەن شاراناسىمەن شاراسىز حالدە كەلگەندە دە, ءىشىن ورتەگەن كۇيىكتەن باۋىرىن وسى وزەنگە توسەپ, الاقانىمەن سۋ توسىپ جاتادى. جەتىسۋ جەرىنىڭ جاۋھارى – كولساي مەن شارىن شاتقالدارىنىڭ مارجانداي ءمولدىر سۋى كەرنەگەن سۇلۋ وزەندى ءفيلمنىڭ قويۋشى وپەراتورى ساپار كويچۋمانوۆ جانىنان دا, استىنان دا, ۇستىنەن دە ءتۇسىرىپ, سۋ سيقىرىن ءار قىرىنان كورسەتۋ ارقىلى سۇلۋلىعىنا نازار اۋدارتادى.
قاراپايىم بولسا دا, ازىرگە, ۇلتتىق كينومىزداعى توسىن ءادىس. ب.قالىمبەتوۆتىڭ بۇل وزەندى ءومىر بەينەسى ەتىپ العانى انىق. ء«ومىر قانداي كۇردەلى, قيىن بولسا دا, ول سونداي سۇلۋ, قاراپايىم...» ءفيلمنىڭ باستالعاندا جانە اياقتالار تۇسىندا بارلىق قىرىمەن كورىنگەن ءومىر-وزەندە قولمەن باسىلعان ويۋلى تەكەمەت الدەكىمنىڭ لاقتىرا سالعان كەرەكسىز تۋلاعى سەكىلدى بەتى اۋعان جاققا اعىپ بارا جاتتى. تەكەمەتتىڭ سيمۆوليكالىق تەرەڭ ءمانى بار. تەكەمەت – ءسىزدىڭ جانە ءبىزدىڭ ءومىرىمىز, قازاقتىڭ ءومىرى. بىراق ول قايدا كەتىپ بارا جاتىر؟..
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى