جاقىندا ەلورداداعى «فوليانت» باسپاسىنان بەلگىلى جازۋشى مەدەۋ سارسەكەنىڭ اكادەميك قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆ تۋرالى قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندەگى دەرەكتى ەسسە تۇرىندەگى ەڭبەگى جارىققا شىقتى. ءبىز وسى كىتاپتىڭ قالاي ازىرلەنگەنى تۋرالى قالامگەرمەن سۇحباتتى ۇسىنىپ وتىرمىز.
– قانىش ساتباەۆ تۋرالى جۇرتشىلىققا جاقسى ءمالىم ەڭبەگىڭىز ءۇش تىلدە جارىق كورگەن ەكەن. قايىرلى بولسىن, اعا! سول كىتاپتى ءبىز قاشان كورەمىز؟
– مىنە, كىتاپتىڭ ءسۇيىنشى داناسى. ءارى دەگەندە ءبىر اپتادا ءتۇرلى-ءتۇستى تىسپەن كوركەمدەلگەن, 960 بەت كىتاپتىڭ 2000 داناسى پاۆلودار جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىنا اكەلىنەدى. ودان ءارى كىتاپحانالارعا تاراتىلادى. تاپسىرىستان تىسقارى شىعارىلعان 500 كىتاپتى «فوليانت» باسپاسى دۇكەندەر ارقىلى ساتادى. وعان مەنىڭ قاتىسىم جوق, كەلىسىم سولاي.
– ەرەكشە اسپەتتەلگەن ادەمى دە مول ءپىشىندى دۇنيە! وسى تۋىندىنى قاشان دايىندادىڭىز, مۇنى جارىققا شىعارۋشى كىمدەر؟
– شىنتۋايتىن ايتقاندا, وسى باسىلىم – قاپەرىمدە بولماعان ءىس. ويتكەنى 1980 جىلدان بەرىدە «ساتباەۆ» عۇمىرناماسىن, «قۋعىندالعان «ساتباەۆ» نەمەسە «چەرەز تەرني, ۆوسپومينانيا-ەسسە و پۋتياح-دوروگاح ك ساتپاەۆۋ» دەگەن اتاۋلارمەن ەسسەلەر تولعاپ, نەگىزگى حيكاياتتىڭ ورىسشاسىن 8 مارتە (ەكى رەت ماسكەۋدەگى «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنىڭ جزل توپتاماسىندا, وزگەسىن قازاقستان باسپالارىندا), ال قازاقشا نۇسقالارىن 9 مارتە شىعارىپ, سولاردىڭ جالپى تارالىمى 328 مىڭ دانا بولعان-دى. سول كىتاپتار دۇكەن سورەلەرىندە سۇراۋسىز قالعان جوق. راس, ءاربىر باسىلىمىن ەكشەپ تە, تولىقتىرىپ تا ۇسىندىم, سوعان ەندى ىزدەنىسپەن وتكىزگەن 14 جىلدى قوسىڭىز. قىسقاسى, ءبارى دە جارتى عاسىرعا سوزىلعان اۋىر ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى. ءيا, ايتپاقشى, ءال-فارابي اتىنداعى قازمۋ ۇجىمىنىڭ سۇراۋىمەن «ساتباەۆ ۇلاعاتى» – «ۋروكي ساتباەۆا» دەگەن اتاۋمەن ەكى تىلدە بىردەي دايىندالىپ, تۇساۋكەسەرى ەكسپو-17 كورمەسىنىڭ ۇلكەن زالىندا ءوتىپ, سول كىتاپ ءۇشىن باسپا ۇجىمى كورمە بايگەسىن يەلەنىپ, ەڭ عاجابى, ونىڭ استاناعا اپارىلعان دانالارى نەبارى ەكى ساعاتتا ساتىلىپ, كوڭىلىمدى ەرەكشە سۇيسىندىرگەن ەدى. سول كۇنى مەن باسپا قىزمەتكەرلەرىمەن كەزدەسىپ, راحمەت ايتىپ, اقىرىندا: «بولدى, بۇل تاقىرىپتى وسىمەن توقتاتتىم» دەگەنمىن...
– الايدا, مەدەۋ اعا, ارادا ءبىر جىل دا وتكەن جوق, مىنە, مىنا كىتاپ جارىققا شىقتى. ەندى وسىنىڭ سەبەبىنە توقتالىپ وتسەڭىز.
– البەتتە, دارقان ومىردە سەبەپسىز ەشتەڭە بولمايدى. دالەلگە تاعى ءبىر وقىس جايتتى ايتايىن: «ساتباەۆ» عۇمىرناماسىنىڭ قازاقشا نۇسقاسىن بۇرناعى جىلى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قارجىسىمەن جارىق كورگەن 8 تومدىق شىعارمالار جيناعىما ەنگىزگەنمىن. سول كىتاپتارعا «ساتباەۆ ۇلاعاتىنىڭ» بىرنەشەۋىن قوسىپ, الماتى مەن استاناداعى گەولوگ دوستارىما سىيلاعانمىن; سەنەسىز بە, سول ءۇشىن تاڭعاجايىپ جاعدايعا تاپ بولدىم. بىلتىرعى تامىزدىڭ ورتا شەنىندە قالتا تەلەفونىما توتەنشە اقپار ءتۇستى. جەرلەس ءىنىم, اكادەميك-گەولوگ سەرىكبەك جۇسىپبەك ۇلى داۋكەەۆ (2009 جىلى ول قانەكەڭ تۋرالى عۇمىرناما تۋىندىمنىڭ ەرەكشە كوركەمدەلىپ شىعارىلعان, «فەنومەن» اتتى ورىسشا نۇسقاسىنا دەمەۋشى بولعان) ءوزىم ءسىرا دا كۇتپەگەن وقىس ۇسىنىس جولداپتى: «مەدەۋ اعا, قانەكەڭ تاقىرىبىنا قايتادان ورالىپ, «فەنومەندى» اعىلشىن تىلىنە جەدەل اۋدارتىڭىز. ۇلت ماقتانىمىز ءبىرتۋار ساتباەۆتىڭ ءبىلىم-تانىمىن, جەر سىرىنا قانىق گەولوگتىق كورەگەن قابىلەتىن ءارى قانداي عۇلاما عالىم ەكەنىن اعىلشىن تىلىندە وقيتىن قاۋىم, ياكي شەتەلدىكتەر دە بىلەتىن بولسىن. سوعان قاجەت قارجىنى مەن تابايىن. ونىڭ سوماسى قوماقتى بولسا – ءتىپتى ساسپاڭىز, قانىش ساتباەۆتاي ۇلى تۇلعا ءۇشىن بار بەدەلىمدى سالىپ, گەولوگتەر قاۋىمىن دا وسى ىسكە قوسامىن!..» – دەگەن.
قىسقاسى, ماردامسىعان تىنىش قالپىم, بوي كۇيتتەگەن تىرلىگىم شات-شالەكەي بۇزىلدى. وسى تۋىندىمنىڭ انا تىلىمىزدەگى العاشقى نۇسقاسىن جارىققا شىعارا الماي 14 جىل قينالعانىم, اقىرىندا سونى ورىسشاعا اۋدارتىپ, ماسكەۋدەن شىعارۋدا تارتقان بەينەتىم مەن زەينەتىم ەسىمە ءتۇسىپ, سونى ەندى الەم حالقى اۋەي اعىلشىن تىلىندە جاريالاۋ قانشالىقتى قاجەت... دەگەن وي دا ەركىمدى تەجەپ, تىلەۋقور ىنىلەرىمە ءجا دەۋگە ءداتىم جەتپەدى. وعان قوسا تەحنيكالىق, وندىرىستىك جانە عىلىمي تەرميندەرى مول تۋىندىنى وزگە تىلگە اۋدارۋ دا وڭاي ەمەس, ويتكەنى ءوزىم ول تىلدەن ماقرۇم جانمىن... دەسەم دە سول قارساڭدا «سەمەي قاسىرەتى» جانكۇيەر دەمەۋشىمنىڭ قولداۋىمەن «Citrus Advertising» دەگەن فيرمادا اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلىپ جاتقان-دى. سول ۇجىممەن كەلىسىم شارتقا وتىراردا سونىڭ العاشقى تاراۋىن ەكى جەردە (قاراعاندى مەن استانادا) تەكسەرتكەنمىن, ال ولار اعىلشىن تىلىنە جۇيرىك, قولدارىنان سول تىلدەگى روماندار تۇسپەيتىن ءبىلىمپاز جاستار ەدى (بىرەۋى – ءوزىمنىڭ نەمەرەم ىڭكار), ەكەۋى دە ءماتىندى ورىسشاسىمەن سالعاستىرا وقىپ: «اتا, الاڭ بولماڭىز, اۋدارما وتە جاقسى. سونى ءبىز ادەبي كىتاپتار سياقتى قىزىعا وقىدىق...», دەگەن-ءدى.
– سونىمەن پوليگون قاسىرەتى تۋرالى كىتابىڭىزدىڭ اعىلشىن تىلىنە اۋدارماسىن الماتىلىق فيرماعا بەردىڭىز.
– ءيا. سول جۇمىس سەگىز اي ءجۇرىپ, تامىزدا ءساتتى اياقتالىپ, اعىلشىن تىلىندەگى قولجازبانى 2018 جىلى لوندوندا, الدە الماتىدا شىعارۋ ماسەلەسى تۋىنداپ, اقىرىندا سول ماسەلەنىڭ شەشىمىن وسى ارەكەتكە وي سالىپ ءارى دەمەۋشى بولعان جەرلەسىمنىڭ قۇزىرىنا بەردىم. بۇل كىتاپ تا 2000 دانا, كولەمى سۋرەتتەرىمەن 478 بەت بولدى, وسى ايدا جارىققا شىعادى. القيسسا, سودان تامىز ايى جىلنامادان كوشىپ, قىركۇيەك تۋدى. سول قارساڭدا سەرىكبەك جۇسىپبەك ۇلى تاعى دا بايلانىسقا شىعىپ, بانكىدەگى ەسەپشوتىمدى سۇرادى. كەلەسى كۇنى ەسەپشوتىما ءبىر ميلليون تەڭگە ءتۇستى. ونى جولداۋشى – مەن مۇلدەم تانىمايتىن, ەستۋىمشە, مۇناي مەن گاز ىزدەۋشى ءىرى مامان, «التىن پرومەتەي» سىيلىعىنىڭ يەسى ەسقوجا بازار باتاش ۇلى.
– ءسىرا, قانىش عۇلامانىڭ شاكىرتى الدە سول كىسىنىڭ ۇلتىمىزعا سىڭىرگەن ۇلان-عايىر ەڭبەگىن قادىر تۇتاتىن ازامات. سونىمەن اۋدارما جاساتۋعا بەل بايلادىڭىز؟..
– كەلىسپەسكە امالىم قالمادى. «ساتباەۆتىڭ» ورىس تىلىندەگى سوڭعى ءماتىنىن «Citrus Advertising» باسپاسىنا ۇسىنىپ, شارت جاساسىپ, اۋدارماشى سۇراعان قارجىنىڭ قىرىق پايىزىن جولدادىم (قالعان سوماسىن جىل اياعىنا تامان سەرىكبەك ءىنىم تولەدى). اۋدارما ءماتىنى بيىلعى قاڭتاردا قولىما ءتيدى. ەندىگى مىندەت – اۋدارمانىڭ ساپاسىن تەكسەرتۋ. بىرەر ايدان سوڭ بۇل جۇمىس تا ساتىمەن اياقتالدى.
سونىمەن ءۇش تىلدەگى «ساتباەۆ» ءماتىننىڭ وقىرمانعا ءمالىم اتاۋىن ساقتاپ, قازاقشا نۇسقاسى «قازاقتىڭ قانىشى» (كىتاپتاعى تەرىمى ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەتتەرىمەن 361 بەت بولدى), «فەنومەن» اتالعان ورىسشاسى (312 بەت.), ال اعىلشىن تىلىندەگى اۋدارماسىن «تHE PHENOMENON» (282 بەت) دەدىك. سونىمەن 960 بەت, التى ءتۇستى بوياۋمەن كوركەمدەلگەن سۋپەر تىسقا يە, تارالىمى 2500 دانا بولعان تۋىندى التىنشى ايدا جارىققا شىقتى.
– ءجا, سوندا كىتاپتىڭ قىرۋار شىعىنىن كوتەرىپ, جارىق دۇنيەگە كەلۋىنە سەبەپكەر بولعان كىمدەر؟ شىنتۋايتىن ايتقاندا, بۇل دا قازىرگى ەكونوميكالىق قىسپاق جان-جاقتان بۋعان ۋاقىتتا وڭاي دۇنيە ەمەس...
– سەرىكبەك جۇسىپبەك ۇلى ەكەۋىمىز بۇل جايىندا دا ءوزارا اقىلداسىپ, ءارتۇرلى جوبالار ويلاستىرىپ, اقىرىندا قانەكەڭنىڭ گەولوگيالىق قابىلەت-دارىنى مەن قايراتكەرلىك قولتاڭباسى ايقىن ءبىلىنىپ, ەكونوميكاسىن قاۋىرت كوتەرگەن ولكەلەر باسشىلارىنا بارىپ, ۇسىنىس جاساۋعا توقتادىق. سول ويىمىز اقىرىندا ناتيجە بەردى: پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى بولات جۇمابەك ۇلى باقاۋوۆ پەن شقو-نىڭ اكىمى دانيال كەنجەتاي ۇلى احمەتوۆ وسى ماسەلەمەن مەن قابىلداۋىنا بارعانىمدا بىردەن كەلىسىپ, ءبىز ۇسىنعان يگى ىسكە قۋانىش ءبىلدىرىپ, «حالىققا بۇل ەرەكشە كەرەك باسىلىم, ويتكەنى قانەكەڭنىڭ ءومىرى مەن ەڭبەگى ءتالىم-تاربيەلىك ماقسات ءۇشىن ارقاشاندا اسىل ۇلگى» دەسىپ, وزدەرى باسقاراتىن وبلىس كىتاپحانالارى ءۇشىن ءبىر مىڭ دانادان كىتاپ الامىز دەسە, ءۇشىنشى اكىم «ويلانايىن, ءبىز دە قاقاس قالماسپىز...» دەگەن ەدى, اقىرىندا مۇلدەم باس تارتتى. تاۋبە دەرلىك جايت: مەن حات جولداعان, ءيا تەلەفون شالعان بىرقاتار ازامات قۇپتاۋ ءبىلدىرىپ, ء«ۇش تىلدە بىردەي اسپەتتەلگەن قانەكەڭ تۋرالى كىتاپتى وقۋعا, كەۋدەمىزگە باسىپ قىزىقتاۋعا, بالا-شاعامىزعا ۇلگى ەتىپ تورىمىزدە قۇرمەتتەپ ۇستاۋعا اسىقپىز!..» دەگەن-ءدى ءوزىم بىلتىر ات باسىن بۇرىپ, قوناق بولعان ۇلىتاۋداعى ساتباەۆ جانە جەزقازعان قالالارىنىڭ, قارساقپاي مەن جەزدى كەنتىنىڭ بايىرعى تۇرعىندارى.
– بارەكەلدى, اعا! شىنىندا دا ويىڭىزدى شىرقاۋ بيىككە كوتەرەتىن يگى سوزدەر...
– سوندىقتان دا مەن «فوليانت» باسپاسىنىڭ قوجايىنى نۇرلان يسابەك ۇلىنا ء«ۇشىنشى مىڭ داناعا تاۋەكەل ەت!..» دەدىم, ال ول 500 داناعا كەلىستى.
– ارينە وسىرە ءتۇسۋ كەرەك ەدى.
– سەن بۇل جەردە بۇرىنعى كىتاپقۇمار وقىرمان قازىردە مۇلدەم ازايعانىن ەسكەرمەي ايتىپ وتىرسىڭ. وسى كۇنگى جۇرت كىتاپ وقىمايدى, ينتەرنەتتى اشادى, قالتا تەلەفونى دەگەن شىقتى. كوبىنە كۇن سايىن قاۋلاعان وسەك-اياڭدى وقۋدى قاناعات ەتەدى. ەڭ شاتاعى, جاستاردى ءبىلىم بۇلاعىنا سۋسىنداتۋشى مۇعالىمدەر, ۋنيۆەرسيتەتتەر وقىتۋشىلارى الدىنداعى شاكىرتتەرىنەن اۋەزوۆتىڭ, ەسەنبەرليننىڭ قانداي شىعارماسىن وقىدىڭ دەمەيدى. ناتيجەسىندە قازىرگى قاۋىم كىتاپ وقۋعا اسا قۇمار ەمەس. امال قانشا, XXI عاسىردا ءبىز وسىنداي كۇپىرلىككە تاپ بولدىق. مىسالى, ءبىزدىڭ سەمەيدە نەبارى ءبىر عانا, «اتامۇرا» حولدينگى اشقان كىتاپ دۇكەنى بار, وسكەمەندە دە سونداي جاعدايات. سولاردىڭ سورەلەرىندە ءتىزىلىپ تۇرعاندار – كىلەڭ ادەبي كىتاپتار. ال سولاردى الۋشىلار – بىرەڭ-ساران عانا...
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ەرزات جانات ۇلى
سەمەي