قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن الىپ, جۇمىر جەرگە جار سالعاندا ەڭ الدىمەن تاعدىردىڭ جازۋىمەن الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە شاشىلىپ ءجۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ جۇرەكتەرى جارىلا قۋانعانىنا دا جيىرما جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. سودان بەرى اتاجۇرتقا ءبىر جارىم ميلليونداي اعايىندارىمىز ورالسا, ەلىمىزدىڭ وسى ۋاقىت اۋانىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى مەن تابىستارىنا سول ورالمان باۋىرلارىمىزدىڭ قوسقان ۇلەسى دە زور. سولاردىڭ ءبىرى تاريحي وتانىنا ەگەمەندىكتىڭ ەلەن-الاڭىندا ماڭداي تىرەپ, حالقىمىزدىڭ باعا جەتپەس قۇندىلىعى – ۇلتتىق كيىمدەردى تىگىپ, ونى مازمۇندىق جاعىنان دا, ءتۇر-ءتۇسى, ۇلگىسى جاعىنان دا جاڭارعان مودەلدەرىمەن وزىمىزگە عانا ەمەس, شەت مەملەكەتتەرگە دە تانىتىپ, ناسيحاتتاپ جۇرگەن «ەركە-نۇر» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى فاريدا مەرحاميتقىزىمەن توي قارساڭىندا جولىعىپ, اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن-ءدى.
– فاريدا مەرحاميتقىزى, ەلگە ورالعانىڭىزعا 20 جىلعا تاياپ قالىپتى. تاۋەلسىزدىگىمىزبەن بىرگە ءوستىڭىزدەر, وندىڭىزدەر. ءوزىڭىز 1997 جىلى قۇرعان «ەركە-نۇر» اتتى فيرماڭىز بۇگىندە جەڭىل ونەركاسىپتىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرگەن ۇلكەن كومپانياعا اينالدى. تىگىن ونەركاسىبىن دامىتتىڭىز. اتاجۇرتقا كەلە سالىپ جۇمىسىڭىزدى تىگىنشىلىكتەن باستاۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟
– ادام نە نارسە ىستەسە دە جانىنا جاقىن جۇمىستى ىزدەيدى عوي. مەن دە بالا كەزدەن جۇرەگىمە, جانىما جاقىن ىسپەن اينالىسۋدى ءجون كوردىم. قىتايداعى قازاقتاردىڭ قايماعى بۇزىلماي, ول جاقتا دا قولونەردىڭ ءتۇر-ءتۇرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاقسى ساقتالىپ, ورىستەپ كەلەدى. «ەلىم-ايلاپ» ءان سالىپ وتىرىپ ءىس تىگەتىن ىسمەر انالارىمىزدىڭ قولىنان شىققان ءدۇنيەلەرگە تامسانىپ, كىشكەنتايىمىزدان قانىعىپ وستىك. سونىمەن قاتار, اتا-بابانىڭ قانىمەن بەرىلگەن ونەرگە دەگەن ىڭكارلىگىم مەنى تىگىنشىلىككە الىپ كەلدى دەپ ويلايمىن. اتام قابىل ون ساۋساعىنان ونەرى تامعان كىسى بولىپتى. مۋزىكالىق اسپاپتاردى ەش قيىندىقسىز-اق جاساپ الىپ جانە ءتاپ-ءتاۋىر ويناعان كورىنەدى. اكەم مەرحاميت پەكين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اتوم-فيزيكا فاكۋلتەتىندە العاش ءبىلىم العان قازاقتاردىڭ ءبىرى. دەسە دە تۋعان جەرى شاۋەشەك قالاسىندا مادەنيەت سالاسىندا قىزمەت ىستەدى. سۋرەت سالاتىن تالانتى مەن اللانىڭ بەرگەن مۋزىكا ونەرى ارقاسىندا ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن وسى سالادا ەڭبەك ەتتى. بالالارىنىڭ تۇڭعىشى بولعاندىقتان, اكەم ماعان ەرەكشە كوڭىل بولەتىن. مەنى قاسىنا ەرتىپ دۇكەننەن ماتا ساتىپ الاتىن دا, تىگىن شەبەرحاناسىنا اپارىپ, نەشە ءتۇرلى كيىمدەر تىكتىرىپ بەرەتىن. تالاي رەت مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ «كيىمىڭدى اۋىستىرىپ كەل» دەپ ساباقتان بوساتىپ جىبەرگەن كەزدەرى بولعان. اكەم تىكتىرىپ بەرگەن كيىمدەر توزىڭقىراپ قالسا دا سىڭلىلەرىم تالاسىپ كيەتىن. ەندەشە, مەنىڭ ساپاسى مەن ءسانى جاراسقان ادەمى كيىمدەر تىگۋدى قولعا الۋىم كەزدەيسوقتىق ەمەس. اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان كيەلى ونەر مەنى دە وزىنە باۋراپ كەلەدى.
ەكىنشىدەن, اتاجۇرتقا كەلگەننەن كەيىن ءدال وسى سالانىڭ دامىماي جاتقانى, اسىرەسە, ۇلتتىق كيىمدەرگە جاڭا سەرپىن بەرۋ كەرەكتىگىن سەزىندىم. ۇلتىمىزدىڭ باي ونەرىن قارا بازارداعى قىرعىزدىڭ ارزانقول دۇنيەلەرى الماستىرىپ جاتقانىنا قاراپ جانىم اۋىردى. وسىلاي ەلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك پەن ءوزىم تاڭداعان كاسىپكە دەگەن ىستىق ىقىلاس زور تابىسقا كەنەلتىپ, جەتىستىكتەرگە جەتكىزدى. ءبىر كاسىپتى باستاۋدىڭ ءوزى دە وڭاي شارۋا ەمەس. بۇگىندە «ەركە-نۇردىڭ» نەگىزى ءۇش تىگىن ماشيناسىمەن قالاندى دەگەنگە بىرەۋ سەنسە, بىرەۋ سەنبەس. دەسە دە كۇنى-ءتۇنى تىنباي ەڭبەك ەتۋ قاراپايىم ادامدى بيىككە جەتەلەيتىنى راس. اللاعا شۇكىر, قازىرگى تاڭدا جۇزدەن استام ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ, وزىندىك ەرەكشە باعىت-باعدارمەن كوپشىلىكتىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ وتىرمىز.
«ەركە-نۇر» كاسىپورنى – ۇلتتىق كيىم جانە ۇلتتىق كيىم ۇلگىلەرىنىڭ نەگىزىندە وركەنيەت تالعامىنا ساي قازىرگى زامانعى كيىم تىگەدى. بۇگىندە وزىندىك ەرەكشە باعىت-باعدارىمەن كوپشىلىكتىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ, تالعامى جوعارى تۇتىنۋشىنىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ وتىرعان كاسىپورىن حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرى مەن قولونەر شەبەرلەرىنىڭ ەجەلگى ءادىسىن ساقتاي وتىرىپ, ەرلەرگە, ايەلدەرگە جانە بالالارعا ارنالعان جوعارى ساپالى كيىم ۇلگىلەرىن, مەكتەپ فورماسىن, سونىمەن قاتار ءارتۇرلى ارنايى جۇمىس كيىمدەرىن جانە سىيكادەلەر شىعارادى.
ءسانى مەن ساپاسى ۇيلەسكەن «ەركە-نۇردىڭ» تاۋارلارى نارىقتا ۇلكەن سۇرانىسقا يە. تالاي جۇرتتىڭ تورىندە تۇرعان «ەركە-نۇر» وندىرەتىن جوعارى ساپالى ونىمدەر حالىقتىڭ قاجەتىن وتەپ, ۇلتتىق قولونەرىمىزدى جاڭعىرتۋدا.
ەلىمىزدەگى جىلت ەتكەن جاڭالىقتان شەت قالماۋعا تىرىسامىن. ماسەلەن, قازاقستاندى الەمگە تانىتقان ازيا ويىندارىنا ارناپ كادەسىيلار دا جاسادىق. بۇل مەن ءۇشىن دە, ۇجىم ءۇشىن دە ايتىپ جەتكىزگىسىز ماقتانىش.
– اتا-بابالارىڭىزدىڭ كىندىك قانى تامعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ءسىزدىڭ جۇرەگىڭىزدەن قالاي ورىن الدى؟
– حح عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىندا شىعىس وڭىردەن اۋا كوشىپ, تارباعاتايدىڭ كۇنگەي بەتىنە قونىس تەپكەن اعايىننىڭ ۇرپاعىمىز. اجەم اينالاسىندا ءشۇپىرلەگەن نەمەرەلەرىنىڭ باسىنان سيپاپ قويىپ: «قايران جەرىم-اي, ارتتا قالعان ەلىم-اي» دەپ ءجيى ەگىلەتىن ەدى. سويتسەك الىستا قالعان, شەكارانىڭ ارعى بەتىندەگى كىندىك كەسكەن اتامەكەنىن اڭساپ, اھ ۇرادى ەكەن عوي. ءبىز بالا بولعان سوڭ, ول سوزدەردىڭ پارقىنا جەتە قويماپپىز. دەسە دە, اجەلەرىمىزدىڭ تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىشى ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزگە وتانشىلدىقتىڭ ۇرىعىن سەپتى دەپ ويلايمىن. كىشكەنتاي كەزىمىزدەن قۇلاعىمىزعا قۇيعان «قازاق دەيتىن ۇلتىڭ بار, قازاق ەلى دەيتىن جەرىڭ بار, قازاقستان – سەنىڭ اتا قونىسىڭ» دەگەن سوزدەر سانامىزدا ابدەن جاتتالىپ قالدى. بالا كۇنگى ساعىنىش, بالا كۇنگى ارمان-ماقساتتارعا ەس جيىپ, ەتەك جيناعان ساتتە قولىمىز جەتتى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن شەت ەلدەردە تارىداي شاشىلىپ ءجۇرگەن اعايىنداردى تاريحي وتانىنا قايتارۋ ماسەلەسىن قولعا العان كەزدە قىتايداعى قازاق جاستارى ىركىلىپ قالا المادىق. الدىڭعى لەكتىڭ قاتارىندا جولداسىم تالعات مامىر ۇلى ەكەۋمىز دە بولدىق.
قىتايدا باسپادا رەداكتور بولىپ قىزمەت ىستەدىم. عىلىمي-تەحنيكالىق كىتاپتار شىعاراتىنبىز. جۇبايىم تالعات مامىر ۇلى شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتۋشى ەدى. ول كىسىنىڭ ماماندىعى ينفورماتيك-فيزيك. ول ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا قىزمەتكە شاقىرتۋ الدى دا, ارتىنان كوپ ۇزاماي تۋعان ەلگە مەن دە كەلدىم. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزعا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, اتامەكەن توپىراعىن باسۋ باقىتى بۇيىردى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ جاتاقحاناسىنان اياداي بولمەگە كوشىپ كەلدىك. العاشقى كەزدەرى كىشكەنتاي عانا بولمەدە تۇرۋدىڭ قيىن بولعانى راس. بىراق ءبىزدى قۇشاق جايا قارسى الىپ, سول بولمەگە ورنالاسۋىمىزعا سەپتىگى تيگەن ازاماتتاردىڭ اعايىندىق ارەكەتىنە بۇگىندە ريزاشىلىعىمىز شەكسىز. سول كەزدەرى ول كىسىلەر تۋرالى ءدال وسىلاي ويلاماعان ەدىم. قۋىقتاي بولمەگە قاماپ قويدى دەپ رەنجىدىك تە. قازىر ويلاپ قاراسام, ءبىر ءۇزىم نانىن ءبولىپ بەرۋگە دايىن تۇرعان اعايىننىڭ بۇل ارەكەتى بىزگە كورسەتكەن شەكسىز قامقورلىعى, رياسىز كوڭىلى ەكەن. تاۋەلسىزدىكتىڭ ۋىعى ەندى عانا قادالىپ جاتقان كەزەڭدە, ءارى قازىرگىدەي كوشى-قون ماسەلەسى رەتتەلمەگەن, نارىقتىق ەكونوميكا تاڭدالماعان, ونى دامىتۋدىڭ تەتىكتەرى جاسالا قويماعان ۋاقىتتا, ورالماندار تۇگىلى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ وزدەرى دە جۇمىسسىز بولعاندىقتان, كۇنكورىس قامىنىڭ قيىن كەزەڭىنە ءدوپ كەلدىك. وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزدە قايتادان كەتىپ قالۋعا دا بولاتىن ەدى. بىراق ءبىز ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىن جات جەردە جۇرسە دە ارمانداپ وتكەن ۇرپاقتىڭ بالالارىمىز. اتا-اجەلەرىمىز تۋعان جەردىڭ توپىراعىنا جەتۋدى ومىرباقي ارمانداپ كەتتى. بابالارىمىز اڭساعان ازاتتىققا, تاۋەلسىزدىككە ءبىزدىڭ قولىمىز جەتتى. ەندەشە, ءبىزدىڭ بۇل كورگەن قيىندىعىمىز, ەشتەڭە ەمەس. ءبىز ءالى-اق اياعىمىزدان تۇرىپ, قادام باسىپ كەتە الامىز دەگەن سەنىم بولدى. ومىردە قيىندىقتاردى جەڭۋ ءۇشىن ءبىر شارۋانى قولعا الىپ, بيزنەستىڭ كوزىن تابۋ كەرەكتىگىن تۇسىندىك.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى نارىقتىڭ زاڭىنا ۇيرەنبەگەن ەلدەگى اعايىندار ساۋدا-ساتتىقتى الىپساتارلىقتان باستاپ, بازارعا شىقتى. بۇل جاعدايدى ءبىز دە باستان كەشتىك. ەڭبەگىمىز جانىپ, قولىمىزعا ءبىرشاما قور جينالعاننان كەيىن, ءوز كاسىبىمىزدى باستاۋدى ءجون كوردىك. 1997 جىلى «مەرحاميتقىزى» كاسىپورنىن قۇرىپ, سونىڭ نەگىزىندە 2000 جىلى جاڭا ءوندىرىس ورنىنىڭ نەگىزىن قالادىق. ۇلدارىمىز ەركەبۇلان مەن نۇرسۇلتاننىڭ ەسىمدەرىمەن ۇيلەستىرىلگەن «ەركە-نۇر» كومپانياسى وسىلايشا دۇنيەگە كەلدى.
– ەستۋىم, سىزدەردە ءسان ورتالىعى دا جۇمىس ىستەيتىن كورىنەدى. قازاقتىڭ ءساندى ۇلتتىق كيىمدەرىمەن تالاي ەلدى ارالاپ, قاتىسقان بايگەلەردەن وزا شاۋىپ, ەۋروپا, شىعىس ازيا ەلدەرىن تامساندىرىپ قايتتىڭىزدار ەمەس پە؟
– كاسىپورىن جانىنان 2004 جىلدان بەرى «ەركە-نۇر» ءسان تەاترى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. جىل سايىن جاڭا كوللەكتسيالارمەن تولىعا تۇسەتىن ءسان تەاترى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 15 جىلدىعى كەزىندە گەرمانيا, بەلگيا, گوللانديا, امەريكا ەلدەرىن ارالاپ, قازاقتىڭ كيىم ۇلگىلەرىن كورسەتىپ, ۇلكەن قۇرمەتكە يە بولىپ قايتتى. سونداي-اق, قىتاي, تۇركيا, گەرمانيا, شۆەتسيا, رەسەيدە وتكەن بۇكىلالەمدىك ءسان ونەرى سايىستارى مەن فوتومودەل بايقاۋلارىندا «ەركە-نۇردىڭ» كيىمدەرى جۇلدەلى ورىنداردى يەلەندى. 2007 جىلى «جىل تاڭداۋى» بايقاۋىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «ەڭ ۇزدىك ءسان ورتالىعى» اتاندى.
ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ جولىنداعى جۇمىسىنا قولداۋ كورسەتۋدە كومپانيامىز قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. 2004 جىلى 2 جەلتوقساندا اسسامبلەيامەن بىرلەسىپ رەسپۋبليكا سارايىندا قازاق حالقىنىڭ جانە قازاقستان حالىقتارىنىڭ ۇلتتىق كيىم ۇلگىلەرىنەن العاش رەت «اتامەكەن كوڭىل سازى» دەگەن قويىلىم جاساپ, كورەرمەندەر نازارىنا ۇسىندىق. سونىمەن قاتار, اسسامبلەيامەن ءبىرلەسە وتىرىپ «دوستىق» ۇيىندە عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, ءسان ۇلگىلەرىن تارتۋ ەتتىك. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى ەلىمىزدەگى ءسان شەبەرلەرى اراسىندا مۇسىلمان قىز-كەلىنشەكتەرگە ارنالعان شاريعات تالابىنا ساي, قازاقى ناقىشتارمەن ارلەنگەن, زامانعا ساي تىگىلگەن كيىم ۇلگىلەرىن جاساپ شىعارۋعا باستاما كوتەرگەن ەدى. بەس ايعا سوزىلعان «اسەم كيىم – ايەل كوركى-2011» بايقاۋىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 22 كيىم ۇلگىسىن ۇسىنعان ءسان تەاترىمىز باس جۇلدەنى يەلەندى.
– كومپانيا تەك وندىرىسپەن عانا اينالىسپاي, جاڭا وقۋ ورنىن اشىپ, ءبىلىم سالاسىنا دا ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولسىن, وقۋ ورنى جايىندا قىسقاشا ماعلۇمات بەرە كەتسەڭىز...
– مەملەكەتتىڭ بولاشاق يەلەرى جاستار دەسەك, ماماندىقتى جەتىك مەڭگەرگەن, كوپ ءتىلدى ەركىن يگەرگەن, الەمدىك باسەكەگە قابىلەتتى, وتانسۇيگىش ۇرپاق تاربيەلەۋ بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسى بولىپ وتىر. وسى ورايدا «ەركە-نۇر» كومپانياسى 2007 جىلى حالىقارالىق قازاق-قىتاي ءتىل اكادەمياسى كوللەدجىن اشتىق. اتالعان وقۋ ورداسى التى ءتۇرلى ماماندىق بويىنشا ورتا بۋىن كاسىبي-تەحنيكالىق كادرلار دايىندايدى. ءبىلىم ورداسىن جۇبايىم تالعات مامىر ۇلى باسقارادى. سونداي-اق كاسىپورىن جانىنان «ەركە-نۇر» – شاراپات» قوعامدىق قورىنىڭ قۇرىلعانىنا از ۋاقىت بولسا دا, قينالعان جاننىڭ جانىنان تابىلىپ, جەتىمنىڭ باسىنان سيپاپ دەگەندەي, يگى ىستەرىمەن كوپشىلىكتىڭ العىسىنا بولەنىپ كەلەدى. حالىقارالىق قازاق-قىتاي ءتىل اكادەمياسى مەن كوللەدجىندە ورالمان جەتىم جانە تۇرمىسى تومەن وتباسىنان شىققان جيىرمادان استام ستۋدەنتتىڭ تەگىن ءبىلىم الۋىنا, جاتاقحانامەن قامتىلۋىنا جاعداي جاساپ وتىرمىز. ستۋدەنتتەردىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا قىتاي تىلىنەن العان بىلىمدەرىن ءتاجىريبەمەن ۇشتاپ قايتۋىنا كومەك قولىن سوزۋدامىز.
– فاريدا مەرحاميتقىزى, ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان كوشى-قون ساياساتى جايلى نە ايتاسىز؟
– قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن-اق مەملەكەت ساياساتىنداعى باستى ۇستانىمداردىڭ ءبىرى شەتتەگى قانداستارعا قاتىستى بولدى. سول كەزدە ۇلت كوشباسشىسى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ باۋىرلارىمىزعا قۇشاعىمىز اشىق دەپ, الەمگە جار سالدى. سودان بەرى ەلباسىنىڭ تىكەلەي قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا ميلليونعا جۋىق قانداسىمىز ەلگە ورالۋ باقىتىنا يە بولدى. سونىڭ ەسەبىنەن رەسپۋبليكا حالقى ءبىر جارىم ميلليون ادامعا كوبەيدى. بۇل, ءسوز جوق, ۇلتىمىزدىڭ ۇلى جەتىستىگى. وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا وتكەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءىV قۇرىلتايىندا ەلباسىنىڭ: «شەتتەگى باۋىرلارىمىزدىڭ تابانىنا كىرگەن شوڭگە ءبىزدىڭ جان جۇرەگىمىزدى سىزداتۋى كەرەك... تۋعان ەلگە تابان تىرەيمىن, كوشىپ كەلەم دەۋشىلەرگە قاشان دا ەسىگىمىز اشىق ەكەنىن مەن تاعى دا قايتالاپ ايتامىن» دەگەن ساليقالى پىكىرى قازاقستانداعى ەتنيكالىق كوشى-قون ساياساتىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمىنا اينالۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. شىنىندا بۇل سالادا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىز اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي. كەلگەن ورالمانداردىڭ جارتىسىنان استامى, ياعني 54 پايىزى ەڭبەك جاسىنداعى ادامدار بولسا, 41 پايىزى 18 جاسقا دەيىنگى بالالار ۇلەسىن قۇرايدى, ال شامامەن 5 پايىزى زەينەتكەرلەر. ءبىلىم دەڭگەيى بويىنشا: 10 پايىزدان استامى جوعارى ءبىلىمدى, ءاربىر بەسىنشى ادامنىڭ, ياعني 234 مىڭ ادامنىڭ ارناۋلى, 65 پايىزىنىڭ جالپى ورتا ءبىلىمى بار.
وكىنىشكە قاراي, كوشى-قون سالاسىندا كەلەڭسىزدىكتەر دە جوق ەمەس. بۇل جونىندە ەلباسى ءتورتىنشى قۇرىلتايدا: «بۇل ورايدا ءبىر نارسەنى كاپەردە ۇستاعان ءجون. سوڭعى كەزدە بەرىلگەن كۆوتا تولماۋدا...» دەپ شەتتەن كەلەتىن قازاق كوشىنىڭ باياۋلاعانىنا ءوز رەنىشىن بىلدىرگەن بولاتىن. سونداي-اق ەلباسى: «كەڭىنەن تالقىلانىپ قابىلداناتىن جاڭا كوشى-قون زاڭى قانداستارىمىزدىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ەسەپتەيمىن. ول قانداستارىمىزدىڭ قۇجات تاپسىرۋدا, تىركەۋگە تۇرۋدا, ازاماتتىق الۋدا كەزدەسەتىن ءتۇرلى كەدەرگىلەردى جويۋعا ءتيىس...» دەپ قاداپ تاپسىردى. شىنىندا كوشى-قونداعى كۇردەلى جاعداي ءدال ەلباسى الاڭداعان وسى ماسەلەلەردەن تۋىنداپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا بۇل ماسەلەلەر دە ءوز كەزەگىندە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ بىرلەسكەن بەلسەندى جۇمىستارى ناتيجەسىندە وڭ شەشىمىن تابادى دەپ ويلايمىن.
– ءسىزدىڭ باستاماڭىزبەن, ۇيىمداستىرۋىڭىزبەن «قازاقستانداعى ورالماندار ماسەلەسى بويىنشا تۇراقتى جۇمىس كوميسسياسى ۇيىمىنىڭ تۇجىرىمداماسى» جاسالعانىنان حاباردارمىز. تۇجىرىمداما جاساۋدىڭ قاجەتتىلىگى نەدەن تۋىندادى؟
– مەن قاشاندا قوعامدا بولىپ جاتقان كەز كەلگەن ماسەلەگە سەرگەك قاراۋعا تىرىسامىن. كاسىپكەر بولسام دا ساياسي, مادەني وقيعالاردان وزىمشە وي ءتۇيىپ جۇرەمىن. قىتايدان كوشىپ كەلگەن كۇننەن باستاپ, ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە بەلسەنە ارالاسا باستادىم. 1999 جىلدان دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى اتىنان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ (قحا) ءىس-شارالارىنا قاتىناسىپ ءجۇردىم. ءوزىم دە ورالمان بولعاندىقتان, ەلىنە ورالعان قازاقتاردىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن جاقسى بىلەمىن. سودان بولار, ماعان اسسامبلەيا ۇلكەن سەنىم ارتادى.
«ەركە-نۇر–شاراپات» قوعامدىق قورىنىڭ ەسەبىنەن «قازاقستانداعى ورالماندار ماسەلەسى بويىنشا تۇراقتى جۇمىس كوميسسياسى ۇيىمىنىڭ تۇجىرىمداماسىن» جاساۋىما سەبەپ بولعان نەگىزگى جاعدايدىڭ ءبىرى – كوشى-قون كوميتەتىنىڭ تاراپ كەتۋى بولدى. بۇل ءجايت, ماعان قاتتى اسەر ەتتى. سەبەبى, بۇكىل ورالماننىڭ قامقورشىسى وسى كوميتەت ەدى. دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى نەگىزىنەن شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىمەن جۇمىس ىستەيدى. وسىنداعى ورالمانداردىڭ تاعدىرىن شەشۋ – ولاردىڭ باستى مىندەتى ەمەس. ال كوشى-قون پوليتسياسىنا كوپ ادام قۇجاتتارىن ءجوندەۋگە, بولماسا جانىن مازالاعان وزەكتى ماسەلەسىن بارىپ ايتۋعا قورقادى. ۇكىمەتتىڭ رەسمي ورگانىنا بارعانمەن, ولارعا كىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. مىنە, وسىنداي جاعدايدىڭ ءبارىن ساراپتاپ, ويلانىپ جۇرگەن بولاتىنمىن.
2003 جىلدان بەرى قحا-نىڭ مۇشەسى بولعاندىقتان, بيىلعى جىلى اسسامبلەيانىڭ استانادا وتكەن سەسسياسىندا قۇرمەتتى تورالقالاردىڭ قاتارىندا وتىردىم. سول ساتتە قاتتى تولقىپ, وزىمە قاتال سىنمەن قاراپ: «10 جىلدان بەرى اسسامبلەيا مۇشەسىمىن, ال مەن قانداي جۇمىس تىندىردىم؟ ەلىمنىڭ, وسى قوعامدىق ۇيىمنىڭ وسكەنىن, مارتەبەسىنىڭ بيىكتەگەنىن كورىپ وتىرمىن. ماعان وسى قۇرمەت نە ءۇشىن بۇيىردى؟» – دەپ, ەلىمنىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىمدى سەزىندىم. ءوزىمنىڭ ازاماتتىق بورىشىمدى وتەپ, ورالماندار ماسەلەسى بويىنشا جۇمىس ىستەۋگە بەكىندىم. سودان ءوز قاراجاتىممەن جۇمىس توبىن ۇيىمداستىرىپ, 20 جىل ىشىندە ورالمانداردىڭ قانداي پروبلەمالارى بار, سوعان تالداۋ جاسادىق. ياعني, تۇجىرىمدامانى جاساۋدىڭ نەگىزى سول بولدى. اسىرەسە, بۇل قازاق ماسەلەسى ەكەنىنە كوزىم جەتتى. سەبەبى, قازىرگى تاڭدا ورالماندار قازاقستانداعى حالىقتىڭ 10 پايىزىن قۇراپ وتىر. بۇۇ-نىڭ مالىمەتى بويىنشا, قازاقستانعا قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ اعىمى 2050 جىلدارعا دەيىن ۇزدىكسىز ارتا بەرەدى. ەندەشە, قازاق حالقىنىڭ سانىنىڭ ارتۋى بۇگىنگى كۇننىڭ № 1 ماسەلەسى دەسەك, شەتەلدەگى اعايىن كەلە بەرسە دەموگرافيا دا كۇشەيەتىنى ءسوزسىز.
– جاساعان تۇجىرىمداماڭىز قانشالىقتى قولداۋ تاپتى؟
– تۇجىرىمداما ءتيىستى مەملەكەتتىك, قوعامدىق ۇيىمدارعا جولدانعان بولاتىن. قۇزىرەتتى بيلىك تارماقتارى تاراپىنان قولداۋ تاپقاندىقتان قحا-مەن بىرلەسىپ دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدىك. قازىر 2011 جىلدىڭ 20 شىلدەسىندەگى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ قارارىنا سايكەس قحا-نىڭ شەڭبەرىندە قازاقستانداعى ورالماندار ماسەلەسى بويىنشا تۇراقتى جۇمىس كوميسسياسىن قۇرۋ ماسەلەسى قارالىپ جاتىر.
كەڭەستىك كەزەڭدە جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى دىنىنەن, تىلىنەن جانە سالت-ءداستۇرلەرىنەن الشاقتادى. ورالمان بولسا, رۋحاني قايماعىن جوعالتپاعان قازاق. وسى تۇرعىدان العاندا, تۇجىرىمداما سىرتتاعى, ىشتەگى قازاقتىڭ ءوزارا ارالاسىپ, قالىپتاسىپ كەتۋىنە جاعداي جاسايتىن ماڭىزدى قۇجات. ارقيلى مەملەكەتتەن كەلىپ, ءتىل جانە باسقا قيىندىقتارعا ۇشىراعان ورالمانعا قولداۋ كورسەتۋ دە, ولاردىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن شەشۋ دە وسى تۇجىرىمدامانىڭ ەنشىسىندە. ەگەر العا قويعان ماقساتىمىز ورىندالىپ جاتسا, وندا ەلباسىنىڭ ەلدىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ مەن دامىتۋ جونىندەگى ساياساتىنا مىسقالداي بولسا دا قوسقان ۇلەسىمىز بولار ەدى دەپ ويلايمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى.