تاۋەلسىزدىكتى ماسكەۋدىڭ تورىنە شىعاردى
مىنەزدى ماسكەۋدە جەلتوقساننىڭ العاشقى اپتاسى ەرەكشە جىلىمىق تارتىپ تۇرعان ەدى. ايتپەسە, بۇل كەزدە مەگاپوليس قالا مۇز-قارعا ورانىپ جاتۋى ءتيىس-ءتىن. ءبىزدى شەرەمەتەۆ اۋەجايىنان كۇتىپ العان ءماسكەۋلىكتەر: «الماتىلىقتاردىڭ اياعىمەن قالامىزعا كۇن ىلەسىپ كەلدى» دەپ جىميدى. ساپارىمىزدىڭ ماقساتىن ايتا كەتەلىك. الماتىداعى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ ستۋدەنتتەرى ەكى كۇن بويى رەسەي استاناسىندا «قازاقستان ەستراداسى – جاڭا ەسىمدەر» اتتى كونتسەرت قويدى.
ونەر اكادەمياسىنىڭ ورەندەرى ءماسكەۋگە بىزدەن ءبىر كۇن بۇرىن كەلىپ جەتكەن ەكەن. كونتسەرتكە قىزۋ دايىندالىپ جاتقان ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ كوڭىلى قوبالجۋلى. باسقاسى باسقا, ەسترادا ونەرى مايتالماندارىنا كەندە ەمەس, كلاسسيكالىق ونەرىنىڭ ءوزى عاسىرلارمەن قۇرداس, مىڭ جىلدار بويى مىزعىماعان ماسكەۋدى قانداي دا ءبىر كونتسەرتپەن تاڭعالدىرا قويۋ استە وڭاي ەمەس.
وعان قوسا: «قازاق ستۋدەنتتەرى ءماسكەۋدە كونتسەرت قويادى», دەگەندى ەستىگەندە وسىدان بەس جىل بۇرىن الىنعان سۇحبات ەسكە تۇسە بەردى. ول 1936 جىلى ماسكەۋدى دۇركىرەتكەن قازاق ونەرى مەن ادەبيەتىنىڭ ونكۇندىگىنە قاتىسۋ باقىتىنا يە بولعان سول كەزدەگى 19 جاسار بويجەتكەن, 90 جىلدىق عۇمىرىنىڭ 71 جىلىن ونەر جولىنا باعىشتاعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى حابيبا ەلەبەكوۆامەن ورىلگەن اڭگىمە بولاتىن. «كۇلاشتىڭ جىبەك بولىپ ساحنادا بوتاداي بوزداپ تۇرعان جانارى بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا», دەپ اتالاتىن سول سۇحباتتاعى 70 جىل بۇرىن وتكەن وقيعالار جاڭعىرىعىنىڭ تىزبەگى كوز الدىما كەلدى. سول كەزدە 300-دەي ادام قاتىسقان ونكۇندىكتىڭ وتكەنىنە بيىل 75 جىل بولىپ قالىپتى.
«ماسكەۋدەگى ونكۇندىككە قاتىسۋ ول كەزدە ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا بۇيىرماعان باق بولعانى, بۇل وقيعا ءتىپتى تالايلاردىڭ تاعدىرىن وزگەرتكەنى ايان. وسى ونكۇندىك قانشاما ساحنا تارلاندارىنىڭ جولىن اشتى دەسەڭىزشى! ءبىرازىنا اتاق بەرىلىپ, وردەن-مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. ءماسكەۋدىڭ وزىندە دە كسرو حالىق ءارتىسى اتاعىن الماعان ماسكەۋلىك ارتىستەر بار ەمەس پە؟! سولارمەن قوسىپ ءبىزدىڭ كۇلاش ءبايسەيىتوۆاعا دا وسى اتاق بەرىلدى. ءبىز ۇلكەن تابىسپەن ورالدىق. بۇل ونكۇندىك قازاق كوركەم ادەبيەتى مەن كوركەم ونەرىنىڭ ءۇلكەن مۇمكىندىگىن كورسەتىپ بەردى. شەتەلدەرگە دە ۇيالماي شىعا الاتىنىن دالەلدەگەن وقيعا بولدى», دەيدى حابيبا اپانىڭ ەستەلىكتەرى.
مىنا قىزىقتى قاراڭىز, سول ونكۇندىكتى ۇيىمداستىرۋعا ۇيىتقى بولىپ, بارلىق وقيعانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ەسىمى دە وسى كونتسەرتتى قويىپ وتىرعان ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنا بەرىلىپتى. بۇل دا جاي نارسە ەمەس شىعار؟!
ماسكەۋدەگى «قازاقستان ەستراداسى – جاڭا ەسىمدەر» كونتسەرتىن قويۋعا وسى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ رەكتورى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى باستاما كوتەرگەن. بۇل دا زاڭدىلىق. ەسترادا سالاسى دا توقىراۋ ءبىر كۇي كەشىپ, تاڭ قالىپ بولۋدان جالىققان, جاڭا ەسىمدەر, جاڭا جۇلدىزدار كۇتىپ جۇرگەن ماسكەۋدىڭ تالعامپاز كورەرمەندەرى ءۇشىن بۇل كونتسەرت تىمىرسىق كۇنى سوققان سالقىن لەپتەي اسەر ەتتى. قازاقتىڭ بالعىن ونەر يەلەرى بولەك كۇي سىيلادى دەسە دە بولادى.
بۇل جەردە رەكتور ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلىنىڭ ۇتقان جەرى – ستۋدەنتتەردى بىردەن ۇلكەن سىننىڭ تەزىنە سالىپ جىبەرمەي, العاشقى كونتسەرتتى ليۋدميلا ريۋمينا جەتەكشىلىك ەتەتىن ماسكەۋ فولكلورلىق مادەني ورتالىعىندا وتكىزۋگە قول جەتكىزگەنى. ال بۇل ونىڭ تۇراقتى كەلۋشىلەرى جاسى ۇلعايعان جاندار بولىپ كەلەدى ەكەن. سوندىقتان دا دايىندىق تۇرعىسىنداعى العاشقى كونتسەرتتىڭ كورەرمەندەرى دە سولار بولدى. العاشقى تولقىنىستى ساتتەردى باستان وتكەرگەن قازاق ستۋدەنتتەرى ازداپ قوبالجىپ, كاسىپقويلىق تۇرعىدا كەمشىلىكتەر جىبەرىپ الىپ جاتقانداي كورىنگەنى راس. بىراق, كورەرمەندەردىڭ كوڭىل-كۇيىنەن بۇل اڭعارىلمادى. تالانتتى جاستارعا قوسىلىپ ءان ايتىپ, قول شاپالاقتاپ وتىردى.
مىنە, جاۋاپتى كونتسەرت وتەتىن كۇن دە كەلىپ جەتتى. ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىنىڭ ۇلكەن كونتسەرتى ماسكەۋدەگى اتاقتى ەسترادا تەاترىندا ءوتتى. ايتقانداي, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان ءارى ەكى مەملەكەتتىڭ مادەني بايلانىسى شەڭبەرىندە وتكەن كونتسەرتتى ۇيىمداستىرۋعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت مينيسترلىگى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عانا ەمەس, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ مادەنيەت مينيسترلىگى دە ءبىر كىسىدەي اتسالىسقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل – بايىرعى دوستىقتان قالعان جۇرناق ەمەس, جاڭا داۋىردە باسقا سيپات الىپ, جاڭاشا سالتانات قۇرعان بارىس-كەلىس بولاتىن. ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ كونتسەرتىن ماسكەۋدەگى بەدەلدى ساحناعا شىعارۋعا ورىس اعايىندار كوپ سەپتەسكەنى ايقىن اڭعارىلدى. ماسەلەن, وسى مادەني شارانى وتكىزۋگە ايتۋلى كونتسەرتتەردى جوعارى دەڭگەيدە اتتاندىرىپ سالىپ جۇرگەن ماسكەۋدىڭ حالىقارالىق مادەني ورتالىعى دا بىلەك سىبانىپ ارالاستى.
كونتسەرتكە رەسەي فەدەراتسياسى مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اندرەي بۋرلىگين مەن ەسترادا تەاترىنىڭ ديرەكتورى گەننادي حازانوۆتىڭ ءوزى قاتىسىپ, ەكى مەملەكەتتى بايىرعىدان بەرى بايلانىستىرعان باۋىرلاستىقتى, مادەني بايلانىستاردى تىلگە تيەك ەتىپ ءوتتى. جاستارىمىزدى دەبيۋتتىك قادامدارىمەن قۇتتىقتادى. قازاقستاننىڭ بارلىق تۇكپىرىندە كونتسەرت قويىپ, حالىقتىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن حازانوۆ ءوز تۋىسقاندارى كوشىپ كەلگەندەي كوڭىل-كۇيى كوتەرىڭكى ءجۇردى.
بۇرىن بولماعان مۇنداي شارادان رەسەيدەگى قازاقستان ەلشىلىگى دە قالىس قالعان جوق. العاشقى كۇننەن باستاپ-اق كونتسەرتتىڭ باسى-قاسىندا بولىسىپ ءجۇرگەن ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ ىقىلاسى مەن قامقورلىعىن ستۋدەنتتەرىمىز تەرەڭ سەزىنگەنى انىق.
ال كونتسەرتكە رەسەي فەدەراتسياسىنداعى قازاقستاننىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ قاتىسىپ, ءسوز الدى. ەجەلدەن تۋىس, ەجەلدەن كورشى ەكى ەلدى ەلدەستىرىپ جۇرگەن ازاماتتىڭ كونتسەرتتەن كەيىنگى پىكىرى تومەندەگىدەي بولدى.
– كونتسەرت ماعان عانا ەمەس, ەلدىڭ بارىنە ۇنادى. زالدا رەسەيلىكتەر مەن ءماسكەۋدە تۇراتىن قازاقتار قاتار وتىردىق قوي. كورەرمەن شىن نيەتپەن قانداي جاقسى قولپاش ءبىلدىردى. مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم, رەسەي مەن قازاقستاننىڭ جاستارى بىرىگۋى كەرەك. شىن مانىندەگى بىرەگەي ەكونوميكالىق ايماققا اينالۋ ءۇشىن كەيىنگى ۇرپاق قوسىلىپ, ارالاسىپ-قۇرالاسۋى قاجەت, – دەدى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ.
سونىمەن ماسكەۋلىكتەر كىمدەرگە قول سوقتى دەيسىز عوي؟ ەگەر كونتسەرتتىك باعدارلاما قازاقتىڭ حالىق اندەرىنەن عانا قۇرالسا, سىڭارجاق بولىپ شىعار ەدى. بۇل جاعىن ونەر اكادەمياسى دۇرىس ويلاستىرعان بولىپ شىقتى. ساحنادا ستۋدەنتتەر ەسترادانىڭ بارلىق جانرى بويىنشا ونەر كورسەتتى.
بۇل كۇنى ماسكەۋ وزەنىنىڭ جاعاسى جانەل بولات پەن ەرجان مۇسىرمانقۇلوۆتاردىڭ ورىنداۋىندا اقان سەرىنىڭ «قاراتورعايىنا» ەلىتىپ, حالىق ءانى «حالاۋلايىم» ء(انشى جاسۇلان ايتەنوۆ) بولىپ شالقىدى.
اسىرەسە, دانيەل دانلادي مەن ارماناي مۋحامەديروۆانىڭ «اڭساعانىم» ءانى ورىنداۋ ستيلىمەن, ساحناداعى ەركىندىگىمەن, داۋىس اۋەزىمەن كورەرمەنگە ۇناعانى بايقالدى. ايتقانداي, بويىندا قارا ءناسىلدى قان بار دانيەلدىڭ قازاقشاسى ەشكىمنەن كەم ەمەس. كوپۇلتتى قازاقستان بۇل جولى دا جاڭا قىرىنان جارقىرادى. «امەريكاندىق دجايف» بالل ءبيىن كونستانتين گاليتسىن, دميتري سەرگەيكين, كسەنيا پاحوموۆا مەن باحتي رامازانوۆا كەلىستىرىپ ورىنداپ, كورەرمەننىڭ دەلەبەسىن قوزدىردى. سول سياقتى قازاق اندەرىنىڭ ءپوپۋرريى – «اق ماڭدايلىم», ەركەلەدىڭ سەن», «التىنىم», «اسىل ارمان» اندەرى بىردە ەركەلەپ, بىردە اۋەلەپ, بىردە قازاقتىڭ سامالىن سوقتىرىپ, جانەل بولات, باقىتگۇل بەكبەرگەنوۆا, اقبوتا ساكەنوۆا, اسەل بايتايدىڭ داۋىستارىمەن سالتانات قۇردى.
ماسكەۋدى ماسكەۋدىڭ وزىمەن تاڭ قالدىرا المايتىنىمىز بەسەنەدەن بەلگىلى دەسەك تە, ماسكەۋ تۋرالى اندەردىڭ ءپوپۋرريى – «يا شاگايۋ پو موسكۆە», «موسكوۆسكيە سنى», «لۋچشي گورود زەملي», «پودموسكوۆنىە ۆەچەرا» اندەرىن جاڭا داۋىسپەن, جاڭا رەڭكپەن قانشا تىڭداساڭ دا جالىقپايسىڭ. بۇل اندەردى بەردىبەك قۇلعاراەۆ, الىبەك الماديەۆ, ارداق سالقاشەۆ, ايداربەك دۇيسەباەۆ ورىنداپ, ءانشىلىك قارىمدارىن تانىتتى.
كونتسەرتتىڭ سالماعى مەن سالتاناتىن ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ ۇستازدارى, قر ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرلەرى – ۇلتتىق ونەر ايدىنىندا دا اتتارى بەلگىلى تولقىن زابيروۆا مەن لاكي كەسوگلۋ ارتتىردى. قالاي دەسەك تە, كاسىپقوي ونەرپازداردىڭ ورنى بولەكتىگى بايقالادى ەكەن.
جوعارىدا ايتىپ وتكەن, ماسكەۋدەگى حالىقارالىق مادەني ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ۆلاديمير لينچەۆسكي مىرزامەن ەكى كۇن بويى ديدارلاسىپ, پىكىرىن سۇراپ جۇرگەنبىز. ول كىسى ءبىر جاعى بۇرىنعى جەرلەسىمىز بولىپ شىقتى. وسى ۋاقىتقا دەيىن نۇرجامال ۇسەنباەۆا, مايرا مۇحامەدقىزى, الىبەك دىنىشەۆ سياقتى ساحنا مايتالماندارى دەڭگەيىندە كونتسەرت ۇيىمداستىرىپ جۇرگەن ونەر وكىلى:
– مەن وسى جولى ءوز تاجىريبەمدە ءارى جاس, ءارى ەشكىمگە تانىلىپ ۇلگەرمەگەن ادامداردىڭ كونتسەرتىن وتكىزۋگە ءبىرىنشى رەت بارىپ وتىرمىن. بۇل سىناق بولاتىن, باعىمىزعا وراي, ءبارى ءساتتى ءوتتى. ەندىگى جەردە كەلەسى جىلدىڭ مادەني باعدارلامالارىن قولعا الاتىن بولامىز. جانە ونىڭ رەپەرتۋارىنا ەشكىم بىلە بەرمەيتىن جاس ونەر ۇجىمدارى ەنەتىن بولادى. مەنىڭشە, بۇگىن كونتسەرتكە قاتىسقان جاستاردىڭ كەيبىرەۋلەرى ءسوزسىز ونەر جۇلدىزىنا اينالادى. ەڭ باستىسى, ءوز بولمىستارىن جوعالتپاۋى ءتيىس. قازاقستاندا تاماشا داۋىس يەلەرى, جاڭا دارىندار كوپ-اق. ولاردى تانىتۋ ءۇشىن, تالانتتارىن شىڭداۋ ءۇشىن رەسپۋبليكادان تىس جەرلەرگە ءجيى شىعارۋ كەرەك بولادى, – دەيدى.
«جاس قازاقستاننىڭ» جاڭا ەسىمدەرى جارادى! ماسكەۋ ەسترادا تەاترىن ساحنا ونەرىنىڭ بارلىق جانرىنا بولەگەن ءانشى-بيشىلەردىڭ بىرقاتارى, ءتىپتى, وزىمىزگە دە تاڭسىق, توسىن تالانتتار دەۋگە بولار ەدى.
ايناش ەسالي,
الماتى – ماسكەۋ – الماتى.