كەشە استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جينالىس بولىپ, وندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز سويلەدى.
بۇل كۇنى ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن جانە ەڭ باستى ساۋلەتتى سارايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ ىرگەتاسىن قالاسىپ, ونى نىعايتۋعا ءوز دەڭگەيىندە اتسالىسقان ەلىمىزدىڭ بارلىق جاقسىلارى مەن جايساڭدارى: الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە مادەني دامۋعا ۇلەس قوسقان قايراتكەرلەر, ءوندىرىس پەن بيزنەس سالالارىنىڭ ۇزدىكتەرى, عىلىم مەن ونەردىڭ, ءاسكەري جانە قۇقىق قورعاۋدىڭ, سپورتتىڭ ايتۋلى وكىلدەرى جينالعان ەكەن. كەڭ سارايدىڭ قاي بۇرىشىنا قاراساڭىز دا ەلىمىزگە بەلگىلى, ۇلتىمىزدىڭ اتاعىنان ات ءۇركەتىن ۇران تۇتار ازاماتتارى. ءبارىنىڭ دە جۇزدەرى جارقىن, كوڭىلدەرى شات, ءبىر-بىرىمەن قۋانا قاۋىشۋدا. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن جاندار ءبىر-ءبىرىن ءومىر بويى بىلەتىندەي, جاقىنداسا كەتسە جاتسىنباي, قۋانىشتان نۇرلانعان جۇزبەن جىلى جاۋاپتاسۋدا. اتاقتى ادامدارمەن سۋرەتكە تۇسكىسى كەلىپ, ۇمسىنا ۇمتىلىپ جۇرگەندەر قانشاما؟ ولاردىڭ كوڭىلگە تۇيگەن پىكىرلەرىن, قۋانىشتى ساتتەگى جان تەبىرەنىسىن جازىپ الۋعا تىرىسىپ جۇرگەن جۋرناليستەر قانشاما؟
جينالعان جۇرتتىڭ ءبارى دە قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا جەتكىزگەن, جاستارى كەلىپ قالعاندارى سونى كورسەتكەن جاراتقانعا ىشتەرىنەن مىڭ دا ءبىر ريزاشىلىعىن ايتاتىن سەكىلدى. شەتەلدىك قوناقتار, ولاردىڭ اراسىندا ديپلوماتتىق كورپۋس پەن شەتەلدىك باق وكىلدەرى دە قازاقستاندىقتاردىڭ شەكسىز قۋانىشىنا قىزىعا قاراپ, تاڭىرقاي قىزىقتاپ ءجۇر.
ساعات تۋرا 15.00 بولعاندا ءماجىلىس زالىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كىردى. ونى قارسى الىپ, قۋانعان حالىقتىڭ ىشكى تولقىنىسى قانداي جانعا بولسا دا ايرىقشا قۋات بەرەرلىك كۇيدە ەدى. ۇزاققا سوزىلعان قول سوعۋ اياقتالعان سوڭ زالعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تۋى مەن پرەزيدەنتتىڭ شتاندارتى سالتاناتتى جاعدايدا ەنگىزىلدى. وسىدان كەيىن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جينالىس اشىق دەپ جاريالاندى. مەملەكەتتىك ءانۇران ورىندالعاننان كەيىن جينالىستى جۇرگىزۋشى, سەنات توراعاسى قايرات ءمامي العاشقى ءسوزدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بەردى (پرەزيدەنتتىڭ ءسوزى جەكە بەرىلىپ وتىر).
پرەزيدەنت ءسوزىن اياقتاعان سوڭ العاشقى ءسوز ەڭبەك ارداگەرى, ەلىمىزدىڭ ابىز اقساقالدارىنىڭ ءبىرى بايان جانعالوۆقا بەرىلدى. ونى مىنبەرگە سۇيەپ شىعارعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە تاۋەلسىزدىك تۋرالى العاشقى ولەڭىن شىعارعان جامبىل 7 جاستا, ال بايان اقساقال 97 جاستا دەپ, قازاقتىڭ ەڭبەكتەگەن جاسىنان ەڭكەيگەن كارىسىنە دەيىن ۇلى تويعا ءۇن قوسىپ جاتقاندارىن ءبىلدىرىپ كەتتى. مەن ءۇش ءداۋىردى باستان ءوتكەرگەن كونەمىن, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ءسوزىن بايان اقساقال. پاتشا زامانىندا دۇنيەگە كەلىپ, تالاي اۋىرتپالىقتى, الماعايىپ زامانداردى باستان كەشىپ, مىنە, بۇگىن تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ ابىرويى اسقاقتاعانىن كورىپ, اللاعا مىڭ دا ءبىر شۇكىرشىلىك ەتىپ وتىرمىن. ازاتتىقتىڭ العاشقى جىلدارى جادىمىزدان ءالى شىعا قويعان جوق. تاعدىردىڭ تالقىسىنا ءتۇسكەن ەلدىڭ ەڭسەسىن تىكتەۋگە پاراساتتى پايىم, اسقان بىلىك كەرەك بولدى. تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋ, ەگەمەن مەملەكەتتى ورنىقتىرۋ ءۇشىن كورەگەن كوسەم قاجەت ەدى. سول كەزدە ەنشىسىن العان ەلدىڭ كوشىن ءسىز باستاپ, ونى كولىكتى قىلىپ, كەرەگەسى مىقتى, كورىكتى مەملەكەت ورناتتىڭىز. ۇلتتى ۇيىستىرىپ, ونى بىرلىگى مىقتى ىنتىماقتى ەلگە اينالدىرا ءبىلدىڭىز, دەدى ول ەلباسى ن.نازارباەۆقا قاراپ. «سۇيەر ۇلىڭ بولسا – سەن ءسۇي, سۇيىنەرگە جارار ول» دەپ ۇلى اباي ايتقانداي, ءسىز حالقىڭىزدىڭ ارقا تۇتار پاناسى, ماقتان تۇتار داناسى بولدىڭىز. قازاقستان ايداي الەمگە تانىلعان ابىرويلى مەملەكەتكە اينالدى. ءسىز مۇراتىڭىزعا جەتتىڭىز, قازاق دەگەن ەلدى ءدۇيىم الەمگە ايگىلى ەتتىڭىز. ءسىزدىڭ ەرەن ەڭبەگىڭىزدى قازىر الەم جۇرتشىلىعى تەگىس مويىنداۋدا. ءسىز ءداۋىردىڭ دارابوزى, عاسىردىڭ ەرەن تۇلعاسىسىز. حالقىڭىزدى جارقىن بولاشاققا باستاي بەرىڭىز, دەدى اقساقال.
ءسوز اراسىندا ول ءوزىنىڭ العاش رەت نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن قالاي تانىسقانىن دا اڭگىمەلەپ بەردى. ونىڭ «اسسالاۋماعالەيكۋم» دەپ سول كومپارتيانىڭ ءداۋرەنى ءجۇرىپ, قازاقشىلىقتىڭ زامانى قۇرىپ تۇرعان كەزدىڭ وزىندە قازاقشا قول بەرگەنىنەن كوپ ءۇمىت ەتىپ قالعانىن اۋىزعا الدى. مەن جىر الىبى جامبىل سەكىلدى ءجۇزگە جەتەعابىل جانمىن. وسى مەرەكەلىك ساتتە جۇرەكجاردى تىلەگىمدى ايتايىن, دەي كەلىپ, اقساقال پرەزيدەنتكە باسىڭىزدان باعىڭىز, استىڭىزدان تاعىڭىز تايماسىن, بەرەكەلى ءىسىڭىزدىڭ جەمىسىن كورىڭىز, ەلىمىز دۇنيە ءجۇزىنىڭ الدى بولسىن, تاۋەلسىزدىگىمىز ماڭگى بولسىن! دەپ باتاسىن بەردى.
اقساقال ءسوزىن اياقتاعان سوڭ جينالىس توراعاسى قايرات ءمامي قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ اتىنا تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا وراي شەتەلدىك مەملەكەتتەر باسشىلارى مەن حالىقارالىق ۇيىمدار توراعالارىنان كەلىپ جاتقان قۇتتىقتاۋلاردىڭ بىرقاتارىن وقىپ بەردى.
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, «حالىق قاھارمانى» مۇحتار التىنباەۆتىڭ ءسوزى ەلباسىعا باعىتتالدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ جولى داڭعىل بولعان جوق. بىراق كەزدەسكەن قيىندىقتاردىڭ ءبارىن ءسىزدىڭ دانا باسشىلىعىڭىز ارقىلى جەڭە بىلدىك. بۇگىندە ءسىز ايقىنداعان مەملەكەتتىك دامۋ ستراتەگياسىنىڭ دۇرىستىعىنا ءدۇيىم جۇرتتىڭ كوزى جەتتى, دەدى سەناتور.
ءسىز يادرولىق قارۋدان ءبىرىنشى بولىپ باس تارتىپ, بەيبىت ەل ەكەنىمىزدى دۇنيە جۇزىنە دالەلدەدىڭىز. ۇلان-عايىر دالامىزدىڭ زاڭ جۇزىندە تۇڭعىش رەت شەكاراسىن ايقىنداپ, ىرگەمىزدى بەكىتتىڭىز, دەي كەلىپ, كەڭ بايتاق قازاقستان جەرىنىڭ شەكارالىق شەڭبەر بويىندا تاتۋ كورشىلىگى قالىپتاسقانىن, جيىرما جىل ىشىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە ۇلكەن ناتيجەلەرگە قول جەتىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى قورعايتىن ايبارلى اسكەرىمىزدىڭ جاساقتالعانىن, ساربازدار مەن ساردارلاردىڭ ەلىمىزدىڭ شەكاراسى مەن تىنىشتىعىن قاس قاقپاي كۇزەتىپ تۇرعانىنا توقتالدى. ءارى قاراي ەلىمىزدى ءتۇرلى داعدارىستاردان امان الىپ شىعۋداعى ەلباسىنىڭ رولىنە ءمان بەرە كەلە, قازاقستان بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ, تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتىڭ ۇلاعاتتى مەكەنىنە اينالدى, وسىنىڭ ءبارى ساياسي تۇلعاسى بيىك ۇلت كوشباسشىسىنىڭ ارقاسىندا ءجۇزەگە استى, ءسىزدىڭ 20 جىلدا اتقارعان ءىسىڭىز تەڭدەسى جوق عاجايىپ ساياسي ەرلىك بولىپ سانالادى, دەدى
مۇحتار قاپاش ۇلى ەل جۇرەگى استانانىڭ ارقا توسىنە سوناۋ قيىن كەزدە كوشىپ, قازىرگىدەي ءوسۋىن ايتا كەلە «استانا ءسىزدىڭ ەرلىگىڭىزدىڭ جارقىن كورىنىسى. سوندىقتان بارشا قازاقستان حالقى ءوزىڭىزدى حالىق قاھارمانى دەپ ەسەپتەيدى.
قازاقستان بۇگىن ىرگەسى بەرىك, ىنتىماعى جاراسقان, ەكونوميكاسى قۋاتتى, ساياسي جۇيەسى سارالانعان, ءوز جولىن, ءوز بولاشاعىن ايقىنداعان الەمدىك قاۋىمداستىق الدىنداعى بەدەلى بيىك مەملەكەت. ونىڭ تۋعان حالقىن زاماننىڭ سان-الۋان سىنىنان امان الىپ شىعىپ, بيىكتەن-بيىككە باستاپ كەلە جاتقان, ەلى سۇيگەن – ەلىن ءسۇيگەن ەلباسى بار», دەدى. مۇنان سوڭ شەشەن تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلى – بۇل بارشا حالىقتىڭ تاباندى ەڭبەگىنىڭ 20 جىلدىق جەڭىسى جانە تابىسى ەكەنىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعى دەكلاراتسياسىندا ايتىلعانىنداي, بارلىعىڭىزدى بۇگىنگى ۇلى كۇنمەن قۇتتىقتايمىن, دەي كەلە وسى 20 جىلدىڭ ەكى عاسىردى سىيدىرعانىنا, ال ولاردىڭ ەلباسى ومىرىندەگى ۇلكەن ءداۋىر ەكەنىنە توقتالدى. ءوزىم ءاسكەري ادام بولعاندىقتان, جوعارعى باس قولباسشى قابىلداعان دۇرىس ستراتەگيا مەن تاكتيكانىڭ قانداي ماڭىزدى ەكەنىن بىلەمىن دەگەن ول ءارى قاراي «ەگەر ول دۇرىس بولسا تابىستىڭ سەنى اينالىپ وتپەيتىنىن انىق بىلەمىن. 20 جىل ىشىندە ءسىز, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, مۇمكىن ەمەستى مۇمكىن ەتتىڭىز. ءسىز تەك ۇلى كوشباسشى اتقاراتىن ىستەردى اتقاردىڭىز. ءسىز بۇعان دەيىن بولماعان جاڭا مەملەكەتتى, جاڭا ەكونوميكانى, جاڭا ەلوردانى سالدىڭىز. ەندى 2012 جىلدان باستاپ ءبىز مەملەكەتتىك مەرەكە – قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى كۇنىن 1 جەلتوقساندا مەيرامدايتىن بولامىز», دەي كەلە, وتكەن تاريحىمىزداعى بابالار ەرلىگىن دە تىلگە تيەك ەتتى.
ءبىزدىڭ باتىر بابالارىمىز وتان ءۇشىن شايقاستى. ولار قازاق جەرىندە ازاتتىقتىڭ تاڭى اتىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ كۇنى تۋاتىنىنا سەندى. ءبىز بۇگىن سول ۇمىتتەردىڭ اقتالعانىن كوزىمىزبەن كورىپ وتىرمىز. ەل ەگەمەندىگى بەكەم. ەكونوميكا ءوسۋ ۇستىندە. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكاراسى بەرىك قورعاۋدا, زاماناۋي قورعانىس قۋاتى بار اسكەر جاساقتالدى. ءبىزدىڭ اسكەرىمىز تاۋەلسىزدىكتى كۇزەتىپ, حالىقتىڭ جاسامپاز ەڭبەگىن قورعاۋدا. وسىنىڭ بارلىعى ەلدى باستاعان ناعىز ساياسي كوشباسشى – ەلباسىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى, دەگەن مۇحتار قاپاش ۇلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەلدى اداستىرمايتىن داڭعىل جولمەن الىپ كەلە جاتقانىنا توقتالىپ, ءسىزدىڭ 20 جىل ىشىندە اتقارعان ىستەرىڭىز ۇلتتىق جانە جاھاندىق ولشەمدەگى ساياسي ەرلىك, سوندىقتان دا حالقىڭىز ءسىزدى ءوزىنىڭ ەلباسى سانايدى جانە بۇكىل حالىق ءسىزدى شىن مانىندە قاھارمان حالىق باتىرى سانايدى. ءسىز بويىڭىزداعى قاراپايىمدىق قاسيەتىڭىزبەن «حالىق قاھارمانى» اتاعىنان دا, زاڭنان دا باس تارتتىڭىز. ول تۇسىنىكتى, الايدا ءبىزدىڭ ءوز پىكىرىمىزدە قالۋىمىزعا رۇقسات ەتىڭىز, دەگەن ول ءسىز قالاي ايتقاندا دا «حالىق قاھارمانى» اتىن يەلەنۋگە تولىق قۇقىلىسىز, دەپ ءسوزىنىڭ سوڭىن بارشا قازاقستاندىقتاردى مەرەكەمەن قۇتتىقتاۋمەن اياقتادى.
مۇنان سوڭ مىنبەرگە تاۋەلسىزدىك قۇرداستارى كوتەرىلدى. زالدا وتىرعانداردىڭ نازارى ەندى تازا قازاق تىلىندە «مارتەبەلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! قۇرمەتتى وتانداستار!» – دەپ ءسوز باستاعان اننا دانچەنكوعا اۋدى. مەن قازاقستان جاستارى, تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتول قۇرداستارى اتىنان سىزدەردىڭ الدارىڭىزدا ءسوز سويلەپ تۇرعانىما قۋانىشتىمىن. ءبىزدىڭ بۋىن قاستەرلى تاۋەلسىزدىك تۇسىندا ءدۇنيەگە كەلگەن شىن مانىندە باقىتتى ۇرپاق, ويتكەنى, جارقىن بولاشاعىمىزدىڭ باياندى بولۋى ءۇشىن ەلىمىزدە بارلىق جاعداي جاسالعان. مۇنى كەز كەلگەن مەملەكەت ماقتانىپ ايتا المايدى. ال ءبىز بولساق, تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ التىن بەسىگىنە اينالعان ءتاۋەلسىز قازاقستاندا عۇمىر كەشىپ, ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ءوز ۇلەسىمىزدى قوسۋ ءۇشىن ءبىلىم الىپ, ەڭبەك ەتىپ كەلەمىز, دەگەن ونىڭ ءاربىر ءسوزى نانىمدى شىعىپ جاتتى. تاۋەلسىزدىك قۇرداسى ءارى قارايعى سوزىندە قاسيەتتى مەكەن قازاقستاننىڭ كوپتەگەن ەتنوس وكىلدەرىنىڭ بەرەكەلى بوساعاسى, جازيرالى جەرۇيىعىنا اينالعانىن ايتىپ, ءار ۇلتتىڭ كەلبەتى مەن بولمىسى, سالت ساناسى مەن ءداستۇرى ۇلتتىق مادەنيەت پەن تىلىندە جاتىر, دەدى.
وسى ورايدا ا.دانچەنكو تاۋەلسىز ەلدىڭ ەلدىگىنىڭ, جاس ۇرپاقتىڭ پاراساتتى دا ءبىلىمدى, ىسكەر دە قابىلەتتى, وتانشىل ءارى مەملەكەتشىل تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ اتقاراتىن قىزمەتىنە توقتالىپ, مىنە, وزدەرىڭىزدىڭ الدارىڭىزدا تۇرىپ, قولىمدى جۇرەگىمنىڭ تۇسىنا قويىپ: «مەن باقىتتىمىن! مەن قازاق ەلىمەن, قازاق تىلىمەن باقىتتىمىن», دەپ اسقاق ماقتانىشپەن ايتا الامىن. قۇداي قالاسا, قازاق جەرىنىڭ كەلىنى بولىپ, قازاقى داستۇرمەن ۇل-قىزدارىمدى ءتاربيەلەسەم دەپ ارماندايمىن. قازاقتىڭ كيەلى قارا دومبىراسىن قولىما ۇستاپ, قۇرمانعازىنىڭ كۇيلەرىن شەرتىپ وسكەن مەنىڭ ۇلتىم قازاق بولماسا دا جانىم – قازاق. قازاقستان – تۋعان جەرىم, قاسيەتتى كىندىك كەسكەن وتانىم. مەملەكەتىمىزدىڭ ءاربىر تابىسىن ءبىز جاستار, ءوز جەڭىسىمىز دەپ ءبىلىپ ماقتان تۇتامىز, ءار قۇتتى قادامىنا جان-جۇرەگىمىزبەن قۋانامىز, دەدى مىنبەردە تولقي تۇرىپ. مۇنان سوڭ تاۋەلسىزدىك قۇرداسى ا.دانچەنكو ەلباسىعا قاراپ: «ەلدە جۇزەگە اسىپ كەلە جاتقان بارلىق جاسامپاز ىستەردىڭ باسىندا ءسىز ءوزىڭىز تۇرسىز. ءبىزدى وسىنداي باقىتتى كۇنگە جەتكىزگەنىڭىز ءۇشىن سىزگە دەگەن العىسىمىز شەكسىز. ءسىز 20 جىل ىشىندە كىرپىشكە كىرپىش قالاپ ساۋلەتتى ءۇي تۇرعىزعانداي, قۇتتى شاڭىراعىمىز – كيەلى قازاقستاننىڭ باس ساۋلەتكەرىسىز! سوندىقتان ءبىز, جاستار, ءاردايىم وزىڭىزگە قاراپ بوي تۇزەيمىز. «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ», دەگەندى 100 جىل بۇرىن ۇلى اباي ايتىپ كەتسە دە, ءسىزدىڭ «قازاقستان جولى» اتتى كىتابىڭىز ءبىز ءۇشىن ابايدىڭ «قارا سوزدەرى» سياقتى ومىرلىك نۇسقاۋلىعىمىز. ءويتكەنى, مادەنيەت, ۇلت دانالىعى, بىلىمگە قۇشتارلىق سەكىلدى ءسوزدەر بايقاعان ادامعا, وسى كىتاپتىڭ ءاربىر جولىنىڭ استارىندا جاتىر. سول سەبەپتى جاستار اراسىندا سىلكىنىس تۋعىزىپ, جاڭا ومىرگە, جاڭا قادام باسۋعا بىردەن-ءبىر سەپتىگىن تيگىزەتىن بۇل كىتاپ جاستاردىڭ سۇيىكتى كىتابىنا اينالدى, دەدى.
ءارى قاراي شەشەن قىز ەلباسىعا: «ءوزىڭىز قالىپتاستىرعان ونەگەلى داستۇرگە ءاردايىم ادال بولۋعا تىرىسامىز. بويىمىزداعى بار ءبىلىمىمىز بەن جاستىعىمىزدى ارنايمىز. ءسىزدىڭ بار سەنىمىڭىزدى اقتايمىز دەپ ۋادە بەرەمىن. ءسوزىمدى ءوزىمنىڭ جازعان ولەڭ شۋماقتارىمەن اياقتاعىم كەلىپ وتىر», دەپ مىنبەردەن ساڭقىلداتىپ ولەڭ وقىپ كەتتى.
تۋعان جەرىم, كەڭ بايتاعىم, بەسىگىم,
قايدا جۇرسەم ماقتان ەتەم ەسىمىن.
قاسيەتتى كىندىك كەسكەن مەن ءۇشىن
قازاقستان ەلباسىمەن بۇل قوس ۇعىم,
– دەپ باستالاتىن جىر جولدارىن اياقتاعاندا زال ءىشىن قول شاپالاعى كەرنەپ كەتتى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ تاعى ءبىر قۇرداسى, «جاسىل ەل» ستۋدەنتتىك قۇرىلىس جانە جاستار ەڭبەك وتريادتارىنىڭ استانا قالالىق فيليالىنىڭ توراعاسى راحات حاميدۋللين: تەرەڭنەن باستاۋ العان سان عاسىرلىق تاريح قويناۋىندا ەرلىكتىڭ, ورلىكتىڭ وشپەس ءىزىن قالدىرعان, تۋدى قولدان بەرمەگەن, ۇلى دالانى قونىس ەتكەن ءور مىنەزدى باتىر بابا ۇرپاقتارى ارمىسىزدار, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ءسوزىن. بۇگىن اتا-بابالارىمىز سان عاسىرلار بويى اڭساعان, ەلباسىمىز جۇزەگە اسىرعان تاۋەلسىزدىگىمىزگە 20 جىل تولىپ وتىر. بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق سالتانات قۇرعان, بەرەكە مەن بىرلىگىمىز جاراسقان ەگەمەن ەلىمىز, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءتول مەرەكەسى قۇتتى بولسىن, اعايىن, دەدى ول. ودان ءارى پرەزيدەنتتىڭ سوزىندەگى جاستارعا ارنالعان تىلەك پەن ءۇمىتتەرگە توقتالىپ, ولاردىڭ ءوز كوڭىلىنەن شىعاتىنىن جەتكىزدى. ءبۇگىنگى كۇنى قازاقستان بۇكىل الەمگە ايگىلى ەل. بۇل تابىسقا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وراسان ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلگەنىن ءبىز جاقسى تۇسىنەمىز. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جاستاردىڭ ءبىلىم الۋى مەن ەڭبەك ەتۋىنە بارلىق جاعدايلار جاسالعان. سونىڭ ىشىندە بىرقاتارىن عانا ايتار بولساق, ولار: الەمنىڭ ايتۋلى جوو-لارىندا ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «بولاشاق» باعدارلاماسى, دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەڭ مىقتى دەگەن وقۋ ورىندارىمەن قاتار تۇسەتىن «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى», «ديپلوممەن – اۋىلعا» باعدارلاماسى جانە ت.ب. مۇندايدى ءبىزدىڭ بابالارىمىز ءتىپتى ارمانداماعان دا ەدى. ودان ءارى راحات ءوزى جۇمىس ىستەيتىن «جاسىل ەل» قوزعالىسى تۋرالى اڭگىمەلەدى. 2011 جىلى «جاسىل ەل» قوزعالىسىنىڭ ساربازدارى استانانىڭ جاسىل بەلدەۋىندە, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق اۆتوجول ماگيسترالى قۇرىلىسىندا ەڭبەك ەتىپ, تابىس تاپتى, دەدى ول. ءسىز بىردە-ءبىر قالا مەن ەلدى مەكەن تۇرعىندارىن نازارىڭىزدان تىس قالدىرمادىڭىز. ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە ءسىزدىڭ «قازاقستاندى ءسۇيۋ دەگەن ءسوز ونى ۇنەمى جۇرەكتەرىڭدە ۇستاۋ» دەگەن اتالى ءسوزىڭىز جاتتالىپ قالدى. ءبىز وتانىمىزدى ارقاشاندا جۇرەگىمىزدە ۇستايمىز, دەدى ۇلان. ودان ارعى ءسوزىندە ر.حاميدۋللين ەلباسىنا ءبىزدى العا باستاي بەرىڭىز, ءبىز سىزبەن الداعى بيىك بەلەستەر مەن جاڭا جەڭىستەرگە بىرگە بارۋعا ءازىرمىز. ءسىز ءبىر سوزىڭىزدە: «ەلىمىزدىڭ بولاشاعى جاستاردىڭ قولىندا. ءبۇگىنگى يگى ىستەرىمىزدى جالعاستىراتىن سىزدەر بولاسىزدار», دەگەن ەدىڭىز. ءبىز ءسىزدىڭ ءۇمىتىڭىزدى اقتاۋعا, ەلدىك سالت-ءداستۇرىمىزدى ساقتاۋعا, تاۋەلسىزدىك مۇراتتارىن جالعاستىرۋعا ارقاشاندا ءازىرمىز, دەپ ءسوزىن اياقتادى.
بۇدان كەيىنگى كەزەكتە ءسوز تىزگىنىن استانا قالاسىنىڭ اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ الدى. اسا مارتەبەلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! ارداقتى دا ارقالى قاۋىم! ءسوزىمدى اتادان قالعان ابىز ويمەن باستاعاندى ءجون كورىپ وتىرمىن. «ەرگە دە, ەلگە دە ءتان ءبىر ۇلى سەزىم بار. ول – ارمان». ادامنىڭ ارمانى – رياسىز ءومىر بولسا, حالىقتىڭ ارمانى – تاۋەلسىز عۇمىر, دەپ باستادى ءسوزىن اكىم. راسىندا دا, تاۋەلسىزدىك پەن تەڭدىك, ازاتتىق پەن ەلدىك, بەرەكە مەن بىرلىك قاي حالىق ءۇشىن دە اسا قىمبات ۇعىمدار. ال قازاقستان ءۇشىن سوڭعى جيىرما جىلدا جەڭىسىن دە, جەمىسىن دە كورسەتە بىلگەن قۇرىشتاي قۇندىلىق. ورىندالعان ۇلى ارمان. وسىلايشا شەشەن تىلمەن ءسوز تيەگىن اعىتقان يمانعالي نۇرعالي ۇلى تاۋەلسىزدىك ۇعىمى, تاۋەلسىزدىك قۇندىلىعى جايىنداعى ءوز كوكەيىندەگى وي-بايلامىمەن ءبولىستى. وسىناۋ ءوزگەلەر عاسىرلاپ وتسە, ەندى بىرەۋلەر اڭساپ كەتەتىن تاريحي جولدى ءبىز نەبارى شيرەك جاستا ءجۇرىپ شىقتىق. سوزىلعان سوعىسسىز, ورتايعان ورتاسىز, كۇل بولعان شوقسىز وتتىك. بۇل تەك كيەسى كۇشتى ەل مەن دانالىعى دارا ەلباسىنىڭ, سول ەلباسىعا سەنگەن ءاز حالىقتىڭ عانا قولىنان كەلگەن, ەرەكشە تاريح. جاسامپاز تاعدىر, دەدى ول.
بۇدان كەيىن ي.تاسماعامبەتوۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ قاندايلىق قيىن سىناقتارمەن كەلگەنىن, وعان حالىقتىڭ قالاي قول جەتكىزگەنىن ءتىلگە تيەك ەتتى. ەلباسىمىز ءوز بايانداماسىندا اتاپ وتكەندەي, ارعى-بەرگى زامانداردا تاريحتىڭ تولقىنى مەن جاۋگەرشىلىكتىڭ جويقىنى جۇتقان نەبىر ەل مەن جەر بولدى. اتاجۇرتى تارىلىپ, كوبەيگەن ەلدەن توبەلدەي ەلگە اينالعانى قانشاما. كەزىندە ءبىز دە ۇلت رەتىندە جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتە جازدادىق. اقتابان حالىقتىڭ «قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى» دەپ زارلاعانى دا, بابالارىمىزدىڭ جەر تىرەنىپ, «ەدىلدى كەلىپ العانى – ەتەككە قولدى سالعانى, جايىقتى كەلىپ العانى – جاعاعا قولدى سالعانى» دەپ جىرلاعانى دا بار قازاقتىڭ جادىندا. اراعا ءۇش عاسىر سالىپ سول كۇپتى كوڭىل, الاڭ كۇي تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭىندا تاعى دا تۋدى. وسى تۇستا ەلباسى استانانى الاتاۋدان ارقاعا كوشىرمەگەندە, قازاق ەندىگى «ەدىلدى» ەمەس, «ەسىلدى» جوقتاپ قالار ما ەدى. وسى تاريحي شەشىم ءۇشىن عانا قازاق حالقى ەلباسىنىڭ الدىندا ماڭگىلىك قارىزدار. بۇل قارىز قاراپايىم وتەۋ ەمەس, ۇرپاق سۇيگەن ەلدىڭ قۇدايى پارىزى, سول ۇرپاق تۇراتىن جەردىڭ ۇدايى مۇراسى. سوندىقتان دا جۇرەگى وزگەشىل سۇلتاندىقتى ەمەس, وتانشىل ۇلتاندىقتى قالاپ تۇراتىن ءاز حالقىمىز ءاربىر تامىرىمەن «سۇيەر ەلىڭ بولسا, سەن ءسۇي, تۇرار جەرىڭ بولسا, جۇبان» دەپ تۇر.
بىزدە ەل دە بار, جەر دە بار. ەڭ باستىسى, وسى 20 جىل ىشىندە ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەشكىمنىڭ ەسىگىنە قارامايتىن, ءوز شاماسىن ءوزى باعالايتىن ۇلتتىق مەملەكەتىمىز بار. مىنە, شارىقتايتىن كەز – وسى. جەڭىس دەگەن – وسى. وتان دەگەن ۇلى ۇعىم وسى, دەدى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ. ەل بيلەۋ – ونەردىڭ ونەرى. ال «ونەردىڭ اناسى – مۇڭ, اتاسى – نۇر» دەيدى. ساياساتتاعى وسىنداي حالىقتىڭ باتاسىنداي شەشىمدەر اللانىڭ نۇرىمەن كەلگەنىنە كۇمان كەلتىرە المايمىز. ەلباسىنىڭ وسىناۋ وردالى ەلىنىڭ قامىن ويلاعان قايراتى مەن اقىلىنىڭ, پاراساتى مەن پايىمىنىڭ ارقاسىندا وسى كۇنى ەلدىڭ شۇكىرلىگى مەن جەردىڭ ءبۇتىندىگىنە جەتىپ وتىرمىز. سوندىقتان دا, «بارىمىزدى بار, جوعىمىز تولار, ەڭ باستىسى, ەڭسەلى ەلىمىز مىناۋ» دەپ ايقارا تۇرىپ ايتار كەز كەلدى, حالايىق.
قالا اكىمىنىڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭا ەلورداسى – استانا تۋرالى جۇرەك تەبىرەنىسى دە اسەرلى شىقتى. «وسىناۋ جۇرەكجاردى سەزىمگە ءمان دە, ءسان دە بەرەتىن, ءبۇگىن بارشامىزدى تورىنە وزدىرىپ, ايبارىمەن الاشتىڭ ارقاسىن قوزدىرىپ تۇرعان مىناۋ استانا. بۇل – اجارى اق ساۋلەمەن جارقىراعان, نازارى كۇن نۇرىنداي سارقىلماعان, التىن كۇمبەزدى استانا. ءار داڭعىلى گۇل اشقان, باياندى بولاشاققا جول اشقان استانا. استانا بولماعاندا وسىناۋ جيىرما جىلدا تىزبەكتەلگەن مول جەتىستىكتى وسىنشاما سەزىنبەس ەدىك. جەتسەك تە جەمىسى جۇتاڭ, ەگىسى سيرەك ەل بولار ەدىك. ولاي بولسا, بۇل تۋعان ەلدىڭ تاعدىر الدىنداعى, ەلباسىنىڭ تاريح الدىنداعى تۇعىرلى جەڭىسى, ۇلى ماقتانىشى, دەدى قالا اكىمى. تاۋەلسىزدىك ءبىر كۇننىڭ اڭگىمەسى ەمەس. ال 20 جىل اتا تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ءسات, تاس ءتۇستى مەزەت. دەسە دە, ءبىز ءۇشىن بۇل ەل ىشىندە بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىق سالتانات قۇرعان ەڭ جاۋاپتى كەزەڭ – سىندارلى ۋاقىت بولدى. وسى ساتتە ءبىز داڭعىل جولدىڭ الدىندا, ۇلكەن تىلەكتىڭ ۇستىندە تۇرمىز. ال ەندىگى ارمان نە؟
ءسوز جوق, ول – باسقا قونعان تاعدىردىڭ كەڭدىگى مەن سول باقتى باياندى ەتكەن ەلباسىنىڭ ەرلىگىن اقتاۋ, تويعان بەلدى ەمەس, تۋعان جەردى ساقتاۋ, وسىلايشا بوستان ەلدىڭ بيىك بايراعىن ماڭگىلىككە بايلاۋ. ەندەشە, اقىن ماعجانشا ايتقاندا, «بوستاندىق – ىزگى پەرىشتە, قادىرىن ءبىلىپ, قۇرمەتتەيىك», اعايىن.
ءسوز سوڭىن يمانعالي تاسماعامبەتوۆ: «ءسوز باسىندا مەن «مالىم جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى», دەپ جاتسا-تۇرسا ەردىڭ ەمەس, ەلدىڭ قامىن جەگەن بابالاردىڭ دۋالى وسيەتىن ادەيى اتاپ ءوتتىم. ويتكەنى, ءدام-تۇزى اسىندا, ۇل-قىزى قاسىندا, كوسەمى باسىندا تۇرعان ەل باقىتتى. ال باقىت – تەك اقيقاتقا اينالعان ارماننان تۋادى. ىنتىماعى جاراسقان ەلدە عانا تۇرادى. ولاي بولسا, وسىناۋ حالىقتىڭ كوڭىلدەگىسىن تاۋىپ, كوكەيدەگىسىن ىستەيتىن ەردى – ەلباسىن قازاقتىڭ ۇلى دالاسى تالاي عاسىر تولعاتىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ باعىنا بەردى. بۇرىنعىلار « ۇلىلار ەكى ءداۋىر الماسقاندا تۋادى» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. ءسوز جوق, اۋمالى-توكپەلى, ەڭ قيىن كەزەڭدە ەل تىزگىنىن العان ازاماتقا ۇلكەن جۇرەك تە كەرەك, قايراتتى بىلەك تە كەرەك, ەڭ باستىسى, ونى قولدايتىن تىلەكشى حالىق كەرەك. بىراق ۋاقىت جيناقتاۋعا, كوبەيتۋگە, كەرى قايتارۋعا كونبەيتىن قۇدىرەت. ادامي قاسيەتتەردىڭ ىشىندە ونى جەڭەتىن تەك كورەگەندىك قانا. ولاي بولسا, بۇگىن مىنە, ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني قۋاتىن, قايىسپايتىن قارا نارداي قايراتىن, ارىس الداسپانداي سەنىم مەن جىگەرىن جەلدىڭ جۇزىنە سۋارىپ, شىڭداپ جاتقان ۋاقىت – ەلباسىنىڭ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كورەگەندىگى الدىندا باسىن يەدى. بۇل ەسەلى ەڭبەك – ەلىنىڭ ەسىندە, تاريحتىڭ توسىندە ماڭگىلىك قالاتىن تاۋتۇلعانىڭ تەڭدەسسىز ميراسى. ءتاڭىرى موينىنا تاققان تالاسسىز تۇمارى. ءوز كەزەگىمدە ءسوزىمدى ەلباسىنىڭ كۇللى الاشتىڭ بالاسىنا ارناعان مىنا ۇرانىمەن تامامداۋعا رۇقسات ەتىڭىزدەر: «سالتاناتى جاراسقان قالاسى بار, بايتاعى ۇشان-تەڭىز دالاسى بار, ارۋاق قولداعان باباسى بار ەل ەكەندىگىمىزدى ماقتان ەتەيىك, اعايىن!», – دەپ ءتۇيىندەمەكپىن دەپ اياقتادى.
كەشكە قاراي تورقالى توي سالتاناتى «قازاقستان» ورتالىق كونتسەرت زالىندا جالعاستى.
* * *
بۇل كەشتىڭ بەتاشارى قۇرمانعازى اتىنداعى اكادەميالىق حالىق اسپاپتار وركەسترىنىڭ ورىنداۋىندا قۇرمانعازىنىڭ «سارىارقا» كۇيىمەن اشىلدى. ارينە, ودان ءارى ابايدىڭ انىمەن جالعاسقان بۇل كونتسەرتتە اۋەلەگەن ءان دە كۇمبىرلەگەن كۇي دە, مىڭ بۇرالعان بي دە مول بولدى جانە ونىڭ ءبارى كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىعىپ, كەش اجارىن بارىنشا اشا ءتۇستى دەسەك, الىبەك دىنىشەۆ, ايمان مۇساقوجاەۆا, ءجانيا اۋباكىروۆا, روزا رىمباەۆا, نۇرجامال ۇسەنباەۆا سىندى تالانت يەلەرى ءوز ونەرلەرى ارقىلى توي تىنىسىنا لايىق شاشۋ شاشتى.
بۇل كەشتە بولە-جارا ايتا كەتەتىن ءبىر ءجايت, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, ا.جۇبانوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق جانە ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى دارىندى بالالارعا ارنالعان مۋزىكالىق مەكتەپتەردىڭ دومبىراشىلار انسامبلدەرى بىرىگىپ ورىنداعان «كۇي تارتىس» كوپشىلىكتى ەرەكشە جەلپىنتىپ ءوتتى. ءيا, وسىناۋ جاس دومبىراشىلار وزدەرىنىڭ ورىنداۋ شەبەرلىگىمەن قازاق ونەرىنىڭ كوكجيەگى كەلەشەكتە بۇدان دا كەڭ ەكەنىن بايقاتقان. سونداي-اق جۇرتشىلىق جاس دومبىراشى ءنۇركەن ءاشىروۆتىڭ ورىنداۋىنداعى قارشىعا احمەدياروۆتىڭ «ەلباسى» اتتى كۇيىن دە اسا جىلى قابىلدادى. كەشتە بىرقاتار كلاسسيكالىق شىعارمالارعا دا ورىن بەرىلگەن ەكەن. ايتالىق, دج.پۋچچينيدىڭ «دجانني سكيككي» وپەراسىنداعى لاۋرەتتانىڭ ارياسىن حالىقارالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتى ماريا مۋدرياك ورىندادى. ەندى ونى نەگە بولە-جارا ايتىپ وتىرمىز دەگەنگە كەلسەك, كەزىندە ەلباسى پاۆلودار وڭىرىندە ءىسساپاردا بولعانىندا بالاۋسا ماشانىڭ ونەرىن كورىپ, وعان ەرەكشە ريزا بولىپتى. ءسويتىپ, جاس وسكىنگە اق جول تىلەپ, ونىڭ ءوز ونەرىن ودان ءارى شىڭداۋىنا قامقورلىق جاساۋدى جەرگىلىكتى ازاماتتارعا, ونەر قايراتكەرلەرىنە تاپسىرعان دا كورىنەدى. ەندى, مىنە, بۇگىندە سىرت ەلدە ءوز ونەرىن جەتىلدىرىپ جۇرگەن جاس تالانت ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيلى مەرەكەسىنە قاتىسۋ ءۇشىن سوناۋ يتاليادان قازاقستانعا اسىعا جەتىپ, كەشەگى كەشتە ونەر كورسەتۋى ءوز ەلىنىڭ قامقورلىعىنا دەگەن جاس قىزدىڭ ريزالىعى دەسە دە بولادى. جالپى, تەك ماريا عانا ەمەس, بۇگىنگى كونتسەرتتە ونەر كورسەتكەندەردىڭ بارلىعى دەرلىك ورىمدەي جاستار بولدى. مۇنىڭ ءوزى دە ەلمەن بىرگە قازاق ونەرىنىڭ دە جاسارىپ, جايناپ, تولىسىپ كەلە جاتقانىن اڭعارتتى.
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» تىلشىلەر توبى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.