قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلىنداعى تابىستار حالقىمىزدىڭ ورتاق جەتىستىگىنە اينالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ كوش باستاۋىمەن ەلدىڭ جاڭعىرۋى مەن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ەكونوميكاسىنىڭ قۇرىلۋى – قازاقستاننىڭ ءححى عاسىرداعى قارىشتى دامۋىنىڭ كەپىلى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ باستى جەتىستىكتەرى جانە پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى ءبىزدىڭ باسىلىمعا بەرگەن سۇحباتىندا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باعلان مايلىباەۆ بىلاي دەپ اڭگىمەلەپ بەرگەن ەدى.
– باعلان اساۋباي ۇلى, ەلىمىز ايتۋلى تاريحي مەرەكە – تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىن ەرەكشە اتاپ وتۋدە. مەملەكەتىمىزدىڭ مەرەيتويى ءار قالادا, ءاربىر اۋىلدا شىن كوڭىلمەن تويلانىپ, ول ناعىز بىرلىكتىڭ مەرەكەسىنە اينالۋدا. ەل ءومىرىندەگى وسى بەلەستى وقيعاعا ءبىز قانداي جەتىستىكتەرمەن كەلدىك؟
– مەرەيتويلىق جىل قازاقستاننىڭ جاسامپاز باستامالارى اتاۋلارىنىڭ اياسىندا ءوتىپ جاتىر. وسىناۋ جارقىن جيىرما جىلدىقتىڭ بارلىق جەتىستىكتەرى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بيىلعى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردىڭ ءمالىمەتتەرى بويىنشا, قازاقستاندىقتاردىڭ 97 پايىزى مەملەكەت باسشىسىنىڭ الەۋمەتتىك ءجانە ەكونوميكالىق جاڭعىرۋدا ۇستانعان باعىتىن ەلدىڭ دامۋىنىڭ باستى فاكتورى دەپ سانايدى.
بەيبىتشىلىك, كەلىسىم, قوعامنىڭ بىرلىگى, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق, حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالۋ – وسىنىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ شىن مانىندە ماقتان تۇتۋعا قۇقىلى تابىستارى. قازاقستان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ ءۇشىنشى ونجىلدىعىنا ءوز بولاشاعىنىڭ ءورىسىن اڭداتار ولشەمدەردى ايقىن كورە وتىرىپ قادام باسۋدا.
بىرىنشىدەن, ءبىز الەم كارتاسىنداعى ورنىمىزدى ايقىن كورىپ وتىرمىز. كوپتەگەن جاڭا ەلدەر ءۇشىن شەكاراسىنىڭ داۋلى شەكتەرى ءۇشىن كۇرەس قازىرگە دەيىن جالعاسۋدا. كەيبىر جاعدايلاردا بۇل اشىق قاقتىعىستارعا دا ۇلاستى. قازاقستان ونداي ستسەناريدى اينالىپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ تاريحي جەرلەرىمىز بەن بۇكىل قازاقستان حالقىن تۇتاستىرۋشى تۇلعاعا اينالدى. ءبىز بارشامىز پرەزيدەنتتىڭ وسى بىرەگەي بىتىمگەرشىل, كوشباسشىلىق دارىنىنا ءتانتى بولۋعا ءتيىسپىز.
ەكىنشىدەن, ءبىز بولاشاقتاعى ماقساتتارىمىزعا سايكەس ارەكەت ەتۋدەمىز. پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى – الەمدەگى ەڭ ۇزاق مەرزىمدى جانە ءتيىمدى فورسايتينگىلىك جوبالاردىڭ ءبىرى. بۇل – ءبىزدىڭ دامۋىمىزدىڭ قازاقستاندى ۋاقىت سىنىنان سۇرىنبەي الىپ وتەر كارتاسى.
ۇشىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسى قوعامنىڭ رۋحاني وزەگىن – ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىمدى قالىپتاستىردى. ءبىز ءتۇيىندى شەشىمدەر قابىلداردا سوعان سۇيەنەمىز. قازاقستاندىقتاردىڭ قۋاتتى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا قۇرۋعا دەگەن سەنىمدىلىگى دە سوعان نەگىزدەلگەن.
– مەرەيتوي قارساڭىندا ەلىمىز پارلامەنتى سەناتى تاراپىنان قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى دەكلاراتسياسى قابىلداندى. ءبىزدىڭ ەگەمەندىگىمىزدى نىعايتۋ ءۇشىن بۇل قۇجاتتىڭ قانداي ماڭىزى بار؟
– ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاريحى – ءداۋىردىڭ داۋسىز تۋىندىسى, تاۋەلسىزدىك جىلدارى دا ونىڭ جارقىن بەتتەرىنە التىن ارىپتەرمەن جازىلدى.
پارلامەنت قابىلداعان تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى دەكلاراتسياسىندا قازاقستاننىڭ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قول جەتكىزگەن ەڭ باستى تابىستارى قامتىلعان. وندا رەسپۋبليكامىزدىڭ جەتىستىكتەرى ناقتى جۇيەلەنگەن جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلىمىزدى وركەندەتۋ جولىنداعى تەڭدەسسىز ەڭبەگىنە زاڭدىق تۇرعىدا باعا بەرىلگەن.
دەكلاراتسيادا ەگەمەن قازاقستاندى قالىپتاستىرۋ جولىنداعى ەلباسىنىڭ تاريحي ميسسياسى ءساتتى جۇزەگە اسقانى ايقىن كورسەتىلگەن.
پرەزيدەنت قازاقستاندا بەيبىت ءومىر مەن تۇراقتىلىق ورناتىپ, وتانىمىزدى بۇكىل ءدۇنيە جۇزىنە ايگىلى ەتتى. مەملەكەت باسشىسى ءححى عاسىرداعى جالپى جاھاندانۋ زامانىنداعى جاعدايدا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ الدىنا جاڭا مۇمكىندىكتەر, تىڭ باستامالارعا جول اشتى.
پرەزيدەنتتىڭ باعىتىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, وسى 20 جىلدىڭ ىشىندە قازاقستاندىقتار ستراتەگيالىق قۇجاتتاردىڭ قالاي شىندىققا اينالعانىنىڭ كۋاسى بولدى. ماسەلەن, ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ دەكلاراتسياسى, «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ستراتەگياسى سياقتى قۇجاتتاردى اتاپ وتۋگە بولادى.
سولاردىڭ اراسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان دەكلاراتسيانىڭ ماڭىزى وتە زور. ول اۋقىمدى ەكى ماسەلەنى قامتىعان. بىرىنشىدەن, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى تاماشا جەڭىستەرى مەن جەتىستىكتەرىنىڭ زاڭدىق تۇرعىدا ايقىندالۋى. ەكىنشىدەن, ەل تاۋەلسىزدىگىن قالىپتاستىرۋ جولىنداعى پرەزيدەنتتىڭ ۇلان-عايىر ەڭبەگىنىڭ شىنايى, دەرەكتەرمەن دايەكتەلگەن جانە ناقتى قورىتىندىلار ارقىلى قازاقستاندىق قوعام تاراپىنان باعالانۋى.
دەكلاراتسيادا كورىنىس تاپقان ءبىزدىڭ بۋىننىڭ بىلىك پەن تاجىريبەسى بۇكىل قازاقستاندىقتار ءۇشىن بولاشاقتا دا باستى باعىت بولىپ قالا بەرەدى.
– جىل باسىندا قازاقستاندا تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىن مەرەكەلەۋگە ارنالعان شارالاردىڭ جالپىۇلتتىق جوسپارى قابىلداندى. ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءناتيجەلەرى قانداي؟
– جوسپاردى مەملەكەت باسشىسى بەكىتتى جانە ول قازاقستاننىڭ بارلىق جەتىستىكتەرىن كەڭىنەن كورسەتۋگە باعىتتالعان. وعان 130 اۋقىمدى جانە ۇزاق مەرزىمدى جوبالار ەندى, ولاردىڭ ءبارى قاتاڭ بەلگىلەنگەن مەرزىمدە جانە ءار ايدىڭ تاقىرىبىنا ساي ورىندالۋدا.
جالپى ەل بويىنشا قازىردىڭ وزىندە 12 مىڭداي شارا وتكىزىلدى. سونىڭ ىشىندە 5000-نان استامى – قوعامدىق-ساياسي, 3500-ءى – ءمادەني, 2000-ى سپورتتىق, 1000-نان استامى – عىلىمي-اعارتۋشىلىق جانە 600-ءى – اقپاراتتىق ءىس-شارالار.
بۇگىن وسى جالپىۇلتتىق جوسپار ءوزىنىڭ جۇزەگە اسۋىنىڭ شەشۋشى كەزەڭىنە جەتتى. 16 جەلتوقسان – جۇلدىزدى 20 كۇننىڭ, «تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 شىڭىنىڭ» شىرقاۋ بيىگى. جوسپارداعى قامتىلعان كۇندەردىڭ ارقايسىسى قازىرگى قازاقستاننىڭ باستى جەتىستىكتەرىنە – مەملەكەتتىك رامىزدەرگە, كونستيتۋتسياعا, ۇلتتىق بىرلىككە, عىلىم جانە تەحنولوگياعا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا, استاناعا, تاۋەلسىزدىككە جانە باسقا دا قۇندىلىقتارعا ارنالعان. بۇل كەزەڭدە بارلىعى 83 رەسپۋبليكالىق جانە 21 مىڭنان استام وڭىرلىك شارالار ىسكە اسىرىلدى.
قوعامدا ەل دامۋىنىڭ جاڭا مىندەتتەرىنە ساي رۋحاني اتموسفەرا قالىپتاستى. تاۋەلسىزدىك تويى ەل بولمىسىنىڭ يدەيالىق ۇستىندارىن – ءپاتريوتيزمدى, ەتنوسارالىق كەلىسىمدى, زايىرلى مەملەكەت مۇراتتارىن نىعايتا ءتۇستى. وسىنىڭ ءبارى حالىقتى ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماڭايىنا تىعىز توپتاستىردى. ءبۇگىندە ازاماتتارىمىزدىڭ 95 پايىزدان استامى قازاقستاننىڭ بولاشاعىن تىكەلەي تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرا قابىلدايدى.
مەرەيتويلىق جىل قازاقستاننىڭ بارلىق ءوڭىرىن ءوزارا جاقىنداستىرۋمەن دە قۇندى دەر ەدىك. ماسەلەن, وبلىستار مەن الماتى قالاسىنىڭ استاناداعى كۇندەرى اسا جارقىن وقيعاعا اينالدى. ولار ايماقتاردىڭ مەرەكەلىك ونەركاسىپتىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭكەلەرىن قامتىدى. بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىنداعى ايماقتار جەتىستىكتەرىنىڭ كورمەسى ءوتتى, ونەر شەبەرلەرىنىڭ گالا-كونتسەرتتەرى قويىلدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدىڭ مەرەيتويىن مەرەكەلەۋ باعدارلاماسى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ءومىرىن جاقسارتۋ باعىتىنداعى ءتيىمدى پراگماتيكالىق جوسپارعا اينالدى. ونىڭ اياسىندا جاڭا مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالار, يندۋستريالىق نىساندار, سپورت ورتالىقتارى, تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى اشىلۋدا. تاۋەلسىزدىكتىڭ «جول كارتاسىنا» سايكەس, جولدار, سۋ قۇبىرلارى, گازبەن قامتۋ جۇيەلەرى رەكوردتىق مەرزىم ىشىندە سالىنۋدا. عىلىمي جانە قوعامدىق فورۋمدار وتكىزىلىپ, كىتاپتار باسىلىپ, دەرەكتى جانە كوركەم فيلمدەر تۇسىرىلۋدە.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى بولاشاق ۇرپاققا ءماندى رۋحاني جانە ماتەريالدىق مۇرا قالدىراتىن بولادى. قازىردىڭ وزىندە ول ءبىزدىڭ ورتاق جەتىستىكتەرىمىزدى بايىپتاۋ مەن بايىتۋ كەزەڭىنە اينالىپ وتىر.
– ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى تاقىرىبى اقپارات قۇرالدارىندا قانشالىقتى قامتىلىپ, ءوز كورىنىسىن تاپتى دەپ ويلايسىز.
– تاۋەلسىزدىك تويىن مەرەكەلەۋدىڭ اقپاراتتىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتىلۋى ەكى ارناعا – مەرەيتويدىڭ باستى شارالارىن كورسەتۋگە جانە ارناۋلى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ باعىتىنا جىكتەلدى.
بۇل جۇمىسقا رەسپۋبليكالىق 100-دەن استام باق جۇمىلدىرىلدى. گازەت بەتتەرىندە قازىردىڭ وزىندە تاۋەلسىزدىككە ارنالعان 7000-نان استام ماتەريال جارىق كوردى. تەلەارنالاردان 2 مىڭداي سيۋجەت بەرىلدى. بۇعان قوسا, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاريحى مەن نىعايۋىنا ارنالعان 80-نەن استام كىتاپ دايىندالدى.
جۇلدىزدى 20 كۇنمەن بىرگە نەگىزگى اقپاراتتىق ناۋقان باستالدى. ساراپتامالىق 40 باعدارلاما جانە توك-شوۋلاردا ەلىمىزدىڭ جەتىستىكتەرى ايتىلىپ, تالقىلانۋدا. باستى تەلەارنالاردان ەل دامۋىنا ەرەن ۇلەس قوسقان جاندار, بۇگىنگى كۇننىڭ باتىرلارى مەن قاراپايىم ەڭبەككەرلەر ءجونىندەگى «وتانداستار» جانە «تاۋەلسىزدىك فورمۋلاسى» («فورمۋلا نەزاۆيسيموستي») اتتى ارناۋلى حابارلار تسيكلى بەرىلۋدە.
تەلەجۋرنالدار, بەينەروليكتەر, ارناۋلى كورىنىستەر دايىنداۋعا ايرىقشا كوڭىل بولىنۋدە. ماسەلەن, تاۋەلسىزدىك قۇرداستارى تۋرالى 60-تان استام روليك ءتۇسىرىلدى.
ارناۋلى جوبالار شەڭبەرىندە ەفيرگە ەكى كوركەم فيلم – «دالا جۇلدىزدارى» مەن «باقىت قۇسى» («پتيتسا سچاستيا»), «جاس ۇلان» كوركەم سەريالى, 15 دەرەكتى جوبا, سونىڭ ىشىندە رەسەيلىك تەلەراديوكەشەنمەن بىرلەسىپ «ءححى عاسىر: نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مەگاجوبالارى» («ءححى ۆەك: مەگاپروەكتى نۋرسۋلتانا نازارباەۆا»), «قازاقستان عالامشارى» («پلانەتا كازاحستان»), سونىمەن قاتار «تابىستار مەكەنى», «قازاقستان سالتاناتى» («تريۋمف كازاحستانا») جانە باسقا دا سەريالدار دايىندالدى.
وتاندىق كينەماتوگرافيا قازاقستاندىقتارعا 41 تولىقمەتراجدى فيلم تۇرىندە تاماشا تارتۋ جاسادى. كورەرمەن قاۋىمعا ەرەكشە ۇناعان كارتينالار قاتارىندا «مەنىڭ بالالىق شاعىمنىڭ اسپانى», «جەرۇيىق» جانە باسقا كوپتەگەن فيلمدەر بار.
ءوزىمىزدىڭ كورەرمەندەرگە ارنالعان جوبالاردىڭ كەيبىرى ەلىمىزدەن تىسقارى جەرلەردە دە كورسەتىلۋدە. مىسالى, قازاقستان تۋرالى حابارلار سەرياسى امەريكالىق تانىمال «رublic Broadcasting Stations» جانە «American Life TV» تەلەارنالارىنان بەرىلدى. ولاردىڭ اۋديتورياسىنىڭ اۋقىمى 40 ميلليون ادامدى قامتيدى.
قازاقستاندىقتار 15-16 جەلتوقسان كۇندەرى اسا ماڭىزدى ءتورت وقيعانىڭ كۋاسى بولادى. كەشە بارلىق رەسپۋبليكالىق تەلەارنالاردا تاۋەلسىزدىك سارايىنداعى سالتاناتتى جيىن مەن «قازاقستان» كينوكونتسەرت زالىنداعى مەرەكەلىك كونتسەرت تىكەلەي ەفير ارقىلى كورسەتىلدى. بۇگىن وتانداستارىمىز «ماڭگىلىك ەل» سالتانات قاقپاسىنىڭ اشىلۋى مەن «استانا-ارەنا» ستاديونىندا وتەتىن «بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىقتىڭ 20 جىلى» اتتى تەاترلاندىرىلعان شوۋ مەن كونتسەرتتى كورە الادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى فەنومەنى قوعامدا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جەتىستىكتەرى مەن باعىتتارى جونىندە كەڭىنەن تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءتۇرلى پىكىرلەر اراسىندا عالىمدار مەن قاراپايىم ەڭبەككەرلەردىڭ جانە جاستاردىڭ ءۇنى كوبىرەك ەستىلەدى. وسى توڭىرەكتەگى بارلىق اڭگىمەنىڭ ورتالىعىندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بارلىق تاريحي جەڭىستەرىنىڭ سيمۆولىنا اينالعان ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى, ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇلعاسى تۇر.
بۇگىندە عىلىمي قاۋىمداستىق پەن باق تاۋەلسىزدىكتى تۇلعالاندىرۋعا ۇمتىلۋدا. وعان ناقتى باعا بەرۋدە. تەك قانا ءبىر سەكۋندتىڭ ىشىندە جەتەكشى ينتەرنەت جۇيەلەرىندە «قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى» دەگەن تاقىرىپتا 2,5 ميلليون سىلتەمە بەرىلەدى. بۇل – قوعامدىق ۇنقاتىسۋدىڭ ايقىن كورىنىسى.
بۇعان جاۋاپ تا جەڭىل ەمەس. تاۋەلسىزدىك ءوز-وزىنەن بولا قويمايدى, اسپاننان تۇسە قالمايدى. تاۋەلسىزدىك قاشاندا ناقتى بولادى, ول – ءداۋىر مەن ونىڭ شىندىعىنا تولىق سايكەس كەلەدى.
ءححى عاسىرداعى تاۋەلسىزدىك – ينتەللەكتۋالدى ۇلت جانە وعان قوسا يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا دەگەن ءسوز. بۇل يدەيا مەملەكەت باسشىسىنىڭ «100 قازاقستاندىق يننوۆاتسيا» اتتى اۋقىمدى ستراتەگياسى ارقىلى جۇزەگە اسۋدا. وسىعان بايلانىستى ءبىزدىڭ بولاشاق ەگەمەندىگىمىزدىڭ سيپاتى دا ايقىندالادى.
– تاۋەلسىزدىك جولىندا قازاقستان كوپتەگەن كەدەرگىلەردەن سۇرىنبەي ءوتىپ, تمد-داعى ەڭ تابىستى مەملەكەتتەردىڭ بىرىنە اينالدى. ەلىمىز دامۋ ۇستىندە. قازاقستان قوعامى الدىندا ءححى عاسىردا قانداي باستى اسۋلار تۇر دەپ ويلايسىز؟
– مەملەكەت باسشىسى ناقتى اتاپ كورسەتكەندەي, ءبىز العان, اسقان اسۋلاردىڭ ءبارى قازاقستان ءۇشىن ءتۇپتىڭ تۇبىندە تابىسقا الىپ باراتىن «تار جول, تايعاق كەشۋلەر» بولدى. تۇرلاۋلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جولىندا مۇنداي قيىن وتكەلەكتەر از بولعان جوق, سوندىقتان قوعامىمىز جاڭا مىندەتتەردى ەڭسەرەر الدىندا ارقاشان ءوز تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ وتىردى.
تاياۋ بولاشاقتاعى سىناقتارعا ساقاداي ساي بولۋ ءۇشىن باستى-باستى جاھاندىق قاتەرلەردى جاقسى ءبىلۋ كەرەك. ولار – بەسەۋ: جاڭا قارجىلىق داعدارىس, ەكسترەميزم, تەرروريزم, ۇيىمداسقان قىلمىس, سىبايلاس جەمقورلىق. وسىنداي جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەرمەن كۇرەستىڭ قاۋقارلى قۇرالدارى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە الدەقاشان قاراستىرىلىپ قويىلعان. ناقتى زاڭنامالىق, ينستيتۋتتىق جانە الەۋمەتتىك ءتيىمدى تەتىكتەر بار. بۇل «قورعانىس الاڭىن» مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى اسا ىجداعاتپەن جانە ۇزاق مەرزىمگە ويلاستىرىپ قويدى.
قازىرگى ۋاقىتتا وسى باعىتتا ۇلكەن جۇمىستار جاسالۋدا. تۇتاس ءبىر ماڭىزدى زاڭدار قابىلدانىپ, ءتيىستى ورگانداردىڭ شتاتى نىعايتىلدى, ءدىن ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك قۇرىلدى. مەملەكەت ءاربىر ازاماتتىڭ جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەردەن قورعانۋ دەڭگەيىن ايتارلىقتاي كوتەرۋدە.
ءوتىپ بارا جاتقان جىلدا الەمدەگى ورتاق احۋال تۇراقتىلىعىنا ەداۋىر سەلكەۋ ءتۇستى. جاھاندىق ەكونوميكا ءوسۋ كەزەڭىنە وتە قويعان جوق. جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ نىشانى كوزگە شالىنا باستادى. وسىنىڭ الدىنداعى بانكتەر مەن جەكەمەنشىك قارجىلىق قۇرىلىمداردا باستالعان نەسيەلىك داعدارىستان ايىرماسى سول, جاڭا داعدارىس ودان الدەقايدا اۋقىمدىراق بولۋى مۇمكىن. كەيبىر ەلدەردە ول قازىردىڭ وزىندە الەۋمەتتىك دەڭگەيگە جەتىپ, سول جۇرتتىڭ بولاشاق دامۋىنا قاتەر ءتوندىرىپ وتىر.
بۇل – ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىز ءۇشىن ۇلكەن ساباق. سوندىقتان, بۇدان ءارى دامۋ كەرەك, بىرلىگىمىزدى نىعايتىپ, پرەزيدەنتىمىز قويعان مىندەتتەردى يىق تىرەستىرە وتىرىپ بىرگە ورىنداۋىمىز قاجەت.
– بيىلعى مەرەيتويلىق جىلدا يننوۆاتسيالىق دامۋ تاقىرىبى ايرىقشا وزەكتى بولا ءتۇستى. تاياۋدا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىندە وتكەن القا ماجىلىسىندە ءسىز قازاقستاندىق 300 مىڭ پەداگوگتى يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى رەسۋرسىنا بالادىڭىز...
– ءبىزدىڭ ءححى عاسىرداعى باستى ماقساتىمىز – پرەزيدەنتتىڭ «100 قازاقستاندىق يننوۆاتسيا» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ. بۇل – تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلى ەتە تۇسەتىن جالپىۇلتتىق مىندەت. ول ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ شىرقاۋ شىڭىنا اينالادى.
بۇل دامۋدىڭ ناعىز شىن مانىندەگى كورسەتكىشى – ادامنىڭ داۋلەتى ەمەس, الەۋەتى, ونىڭ شيراقتىعى مەن يننوۆاتسيالارعا اشىقتىعى بولادى. يندۋستريا مەن يننوۆاتسيالىق ورتانىڭ ۇندەستىك تاۋىپ, ىلگەرىلەۋى ماڭىزدى ەكى فاكتورعا بايلانىستى. ءبىرىنشىسى – ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرۋ, عىلىمي ورتالىقتار مەن زەرتحانالار قۇرۋ. ەكىنشىسى – سانانىڭ يننوۆاتسيالىق مانەرگە بەيىمدەلۋى. ناق وسى سەبەپتەن دە مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ الدىمىزعا جاي عانا ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرۋ ەمەس, يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا قۇرۋ مىندەتىن قويىپ وتىر. ال بۇل ويدىڭ ماسەلەسى, بۇل ينتەللەكتۋالدىق اۋقىم.
قازاقستاننىڭ ينتەللەكتۋالدىق كاپيتالىن جيناقتاۋداعى ماڭىزدى ءرول ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا تيەسىلى. بۇل – ءبىزدىڭ كەلەشەگىمىزدىڭ كەسكىنى. ول كەسكىندى قالىپتاۋ قۇرالى – ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى. تەك بيىلدىڭ وزىندە وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا 900 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. الەمدىك تاجىريبەدە بۇل وتە جوعارى باسەكەگە قابىلەتتىلىك كورسەتكىشى.
مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ – يننوۆاتسيالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ ءتورت قىرىنىڭ ءبىرى. قالعان ۇشەۋى – پەداگوگتاردىڭ شىعارماشىلىق جۇمىسى, بىلىمگە ۇمتىلۋشىلاردىڭ ۇزدىكسىز ەڭبەگى جانە زياتكەرلىك جەتىستىكتەردىڭ وندىرىستە قولدانىلۋى. وسى جەردە ءبىزدىڭ الدىمىزدا بىرقاتار ماڭىزدى مىندەتتەردى شەشۋ ماسەلەسى تۇر.
بىرىنشىدەن, پەداگوگتاردىڭ جۇمىسىن ىنتالاندىرۋ قاجەت. مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەگى دارىندىلاردى تاۋىپ, جەتىلدىرۋگە باعىتتالمايىنشا يننوۆاتسيالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ سەنىمدى ىرگەتاسى قالانبايدى. الەمدەگى بارلىق تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەر ناقتى ەسىمدەرمەن بايلانىستى. ولارعا جول اشا الاتىن – تەك شىعارماشىل, ناعىز كاسىپقوي ۇستازدار عانا. ولار ءۇشىن شاكىرتتەرىنىڭ اتىنىڭ شىعۋى بارشاعا – وزدەرىنىڭ دە مويىندالۋىنىڭ كەپىلى. ەگەر 300 مىڭ پەداگوگتىڭ ارقايسىسى جىلىنا ەڭ بولماعاندا ءبىر دارىندى تاپسا, قازاقستاندىق ينتەللەكتۋالدىق ۇلتتىڭ قالىپتاسۋى ايتارلىقتاي جەدەلدەي تۇسەدى.
ەكىنشىدەن, ءبىز ءبىلىمدى ءوزىمىزدىڭ يندۋستريامىزعا كىرىكتىرۋىمىز كەرەك. ءبىلىم بەرۋ مەن قولدانبالى عىلىم قازاقستاننىڭ يننوۆاتسيالىق تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا قىزمەت ەتۋى ءتيىس. عىلىمي زەرتتەۋلەرگە 2012 جىلى مەملەكەتتەن 42 ميلليارد تەڭگە بولىنەدى. سول اقشاعا جۇزەگە اسقان ءار جوبادان مەملەكەت يننوۆاتسيالىق, پايدالى ۇسىنىستار كۇتۋگە قۇقىلى. بۇعان قوسىمشا ايتا كەتەر ءجايت: يننوۆاتور-مامانداردىڭ جاڭا بۋىنىن تاربيەلەۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەردى جۇمساپ, ولار ءۇشىن جايلى جۇمىس جاعدايىن جاساۋ قاجەت.
ۇشىنشىدەن, قازاقستاندىقتاردىڭ وزدەرى ۇدايى بىلىمگە ۇمتىلىپ وتىرۋعا, قولى جەتكەنمەن توقتاپ قالماۋعا ءتيىس. ۇزدىكسىز ءبىلىمنىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى مەملەكەت باسشىسى ايتتى, بۇل – ءبىزدىڭ دامۋىمىزدىڭ ترەندى, ياعني بۇگىنگى كۇننىڭ باستى وزەكتى ماسەلەسى.
جاڭا زامان ماماندارىن تاربيەلەۋ جاس ۇرپاقتىڭ پاتريوتتىق تاربيەسىمەن اجىراعىسىز بايلانىستى. بۇل تۇستا ءوزارا ارەكەتتەستىكتىڭ جاڭا سالالارىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. ءبىرىنشى كەزەكتە – اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىندا. الەۋمەتتىك جەلىلەر, ينتەراكتيۆتى فورۋمدار, ءتىپتى ونلاين-ويىندار دا بىزگە بۇل مىندەتتى ورىنداۋدا سەپتىگىن تيگىزە الادى.
وسى ءۇش مىندەتتى ورىنداۋ بىزگە مەملەكەت باسشىسى قويعان بيىك ماقساتتارعا جەتۋگە سەپتەسەدى. قازاقستان تابىستى, يننوۆاتسيالىق, الەمدەگى بەدەلدى مەملەكەتكە اينالادى.
– جاڭا عاسىردا زايىرلى مەملەكەتكە تونگەن سىن-قاتەرلەر قاتارى كوبەيۋدە. وسىنداي اۋمالى-توكپەلى الماعايىپ زاماندا زايىرلىلىق مۇراتتارىن قالاي اسقاقتاتا تۇسۋگە بولادى؟
– قازىرگى الەمدە ەپتى, يكەمدى ەمەستىڭ بارلىعى ەلەنىپ-ەسكەرىلمەي, ءبىر شەتىنە ىعىسىپ قالىپ قويۋى عاجاپ ەمەس. تىم بىربەتكەي جانە ءۇزىلدى-كەسىلدى ۇستانىمدا بولۋ دا جارامايدى. قازاقستان قوعامى قاساڭ دوگمالاردان جانە راديكالدى سيپاتتاعى سوقىر سەنىمدەردەن اۋلاق بولۋى كەرەك. بۇل جاڭا پروگرەسكە تۇبىرىمەن قايشى كەلەدى جانە يننوۆاتسيالىق ويلاۋ جۇيەسىنىڭ دامۋىن تەجەيدى. ءدىننىڭ مەملەكەت ىسىنە ارالاسۋىنىڭ تاريحي تۇرعىدان جاھاندىق سىلكىنىستەرگە اكەلىپ سوقتىرعان جاعدايلارى وتە ءجيى كەزدەسەدى. ءبىز وسىنى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
ءدىن سالاسى – ادامداردىڭ رۋحاني جانە مورالدىق كەمەلدەنۋى. وركەنيەتتەردىڭ ەۋرازيالىق توعىسىنداعى قازاقستاندىقتار وزگە ەلدەردەن كەلگەن ءارتۇرلى دىندەرگە قاشاندا قۇرمەتپەن قاراعان. بابالارىمىز ءوزىنىڭ سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرىپتارىنا دا ءدىن ۇستانۋشىلاردىڭ ءدال سونداي قۇرمەتپەن قاراۋىن تالاپ ەتكەن.
قازاقستاندىق قوعامنىڭ تولەرانتتىلىعى – ءبىزدىڭ ۇلان-بايتاق جەرىمىزدە ەشقاشان ءدىنارالىق قاقتىعىستاردىڭ بولماۋىنىڭ باستى سەبەبى. الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەرگە سايكەس, ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ 90 پايىزدان استامى قازاقستاننىڭ تولەرانتتىلىق مودەلىنىڭ تيىمدىلىگىنە سەنىمدى.
بۇگىندە وتانداستارىمىز ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان داستۇرلەرىن جالعاستىرۋدا. ءبىز بارلىق دىنگە قۇرمەتپەن قارايمىز جانە سونىمەن بىرگە ءوزىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرىمىزدى ساقتايمىز, قازاقستاندىق زايىرلى دۇنيەتانىمىمىزدى نىعايتا بەرەمىز.
الەمدە وسە تۇسكەن تۇراقسىزدىققا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءبىرتۇتاس, تولەرانتتى, قۋاتتى مەملەكەت قۇرۋعا باعىتتالعان بەرىك ۇستانىمى قارسى بالاما بولا الادى. ەلباسىنىڭ جاسامپاز ەڭبەگى – قازاقستاندىق جالپىۇلتتىق يننوۆاتسيالىق رۋحتى قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى.
– زايىرلى مەملەكەتتى نىعايتۋدا الداعى ۋاقىتتا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا قانداي ماڭىزدى ءرول جۇكتەلەدى؟
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستامالارىنا ۋاقىت تۇرعىسىنان دا, ماندىلىگى جاعىنان دا باعا جەتپەيدى. بولاشاقتا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعى تەك قانا وسە تۇسەدى. بۇل كەڭىنەن تولعاۋدى قاجەت ەتەتىن اۋقىمدى تاقىرىپ. مەن تەك اسسامبلەيانىڭ ءوسۋىنىڭ نەگىزگى ءتورت تىرەك نۇكتەسىنە توقتالىپ وتكىم كەلەدى.
بىرىنشىدەن, اقپاراتتىق كەڭىستىك. اسسامبلەيانى جانە ەتنوستىق مادەني ورتالىقتاردى الدا وزدەرىنىڭ ۆيرتۋالدى جانە باسپا رەسۋرستارىن جانداندىرۋ ءىسى كۇتىپ تۇر. ولار قازاقستانداعى ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى اقپاراتتىڭ قاينار كوزىنە اينالۋى ءتيىس.
ەكىنشىدەن, زاڭنامالىق قىزمەت. ءتورتىنشى شاقىرىلىمداعى پارلامەنت ماجىلىسىنە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان سايلانعان دەپۋتاتتار جاقسى جۇمىس جاسادى. ولار «جاڭا قازاقستان» دەپۋتاتتىق توبىن قۇردى. مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان جوعارى باعا العان «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭ ناق سول اسسامبلەيا دەپۋتاتتارىنىڭ باستاماسىمەن دايىندالدى. ولاردىڭ ۇلتتىق بىرلىك دوكتريناسىن, ەتنومادەني ءبىلىم بەرۋ تۇجىرىمداماسىن دايىنداۋداعى ءرولى دە اسا ماڭىزدى.
اسسامبلەيانىڭ جاڭا دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋى 2012 جىلدىڭ 16 قاڭتارىندا وتەدى. اسسامبلەيا ءۇشىن پارلامەنتتە كۇتىپ تۇرعان جۇمىس – ءبىزدىڭ بىرلىگىمىزدىڭ كۇشىن, قازاقستاندىقتاردىڭ تاتۋلىعى مودەلىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتۋدىڭ تاعى ءبىر بىرەگەي مۇمكىندىگى. «جاڭا قازاقستان» دەپۋتاتتىق توبىمەن اسسامبلەيانىڭ ءوزارا ارەكەتتەستىگىنىڭ ناقتى تەتىگىن ازىرلەۋ كەرەك. بولاشاق جۇمىستىڭ پلاتفورماسى – ءتيىمدى جوبالىق قىزمەت جانە اسسامبلەيا باستامالارىنىڭ پارلامەنتتە جۇزەگە اسىرىلۋى. دەپۋتاتتاردىڭ حالىقپەن جۇمىس جاساۋىن تىكەلەي ءوزارا بايلانىسقا ءتۇسۋ ارنالارى بار جەكە سايتتارى ارقىلى جانداندىرۋ تالاپ ەتىلەدى.
ۇشىنشىدەن, الەۋمەتتىك باعدارداعى بيزنەس. اسسامبلەيانىڭ ءحVىى سەسسياسىندا مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق مادەني ورتالىقتاردى قازاقستان ەكونوميكاسىن جاڭعىرتۋعا بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىردى. بۇگىندە اسسامبلەيا 60-تان استام يننوۆاتسيالىق جوبالار ۇسىندى. سونىڭ ىشىندە قوعامنىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرۋىنا ارنالعاندارى دا بار. ولاردىڭ بارلىعى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترلىگىنىڭ قاراۋىنا جىبەرىلدى.
بۇل ورايدا, اسسامبلەيانىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇندەۋىنە جەدەل جاۋاپ قاتۋى ۇلگى تۇتارلىق ارەكەت. قحا ەلدىڭ ماڭىزدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرىندەگى ءوزىنىڭ ءرولىن كۇشەيتە تۇسۋگە ءازىر.
تورتىنشىدەن, اسسامبلەيانى قۇرۋ مەن ونىڭ جۇمىس تاجىريبەسىن ءبىرىنشى كەزەكتە ەۋرازيالىق وداقتاعى ارىپتەستەرىمىزگە ۇسىنۋ قاجەت.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كەلەشەگى زور. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جانە بىرلەسكەن عىلىمي جوبالار, كونفەرەنتسيالار مەن پارلامەنتتىك پىكىرتالاستار ارقىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسى تاريحي باستاماسى ءبىرتۇتاس ەۋرازيالىق يدەيانىڭ بولشەگىنە اينالاتىن بولادى.
– قازاقستان جانە بۇكىل تمد ەلدەرى ءۇشىن مەرەيلى مەجە بولعان وسى جىلى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا تاقىرىبى قايتادان وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, بۇكىل قۇرلىق ەلدەرى ءۇشىن ءمانى وتە زور بولىپ وتىرعان باستامانىڭ بولاشاعى قانداي بولادى؟
– ەۋرازيالىق ىقپالداستىق – ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ باعا جەتپەس باستاماسى. اۋقىمى جونىنەن ول ءوز ۋاقىتىنان كوپ العا وزىپ كەتتى. تمد مەملەكەتتەرى ءۇشىن بۇل جوبانىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك پەرسپەكتيۆالارىنىڭ باعاسىن تۇسىنۋىنە 17 جىل كەرەك بولدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازيا مودەلى تۇجىرىمدامادان ماكروەكونوميكالىق قۇبىلىسقا جانە ناقتى گەوساياسي كۇشكە اينالدى. وتكەن قاراشا ايىنىڭ 18-ىندە قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي پرەزيدەنتتەرى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا تۋرالى دەكلاراتسيا مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا تۋرالى كەلىسىم-شارتقا قول قويدى. ەۋرازيالىق پەرسپەكتيۆا ءبىزدىڭ دامۋىمىزدىڭ تىك سىزىعىنا اينالدى.
ەندى بىزگە ەۋرازيالىق يدەيانى كولبەۋ سىزىق بويىمەن بەكىتۋ كەرەك. بۇكىل وسى ۋاقىت بويىنا قازاقستاندا ەۋرازيالىق ينتەگراتسياعا ارنالعان الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. جىل وتكەن سايىن بۇل يدەيانى جاقتاۋشىلار سانى ءوسىپ كەلەدى. بۇگىندە قازاقستاندىقتاردىڭ 85 پايىزدان استامى ءوز ەلىنىڭ بولاشاعىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق يدەياسىنىڭ ورىندالۋىمەن بايلانىستىرادى.
ازاماتتارىمىز بۇنى ەكونوميكالىق وسۋگە الىپ كەلەدى, وزدەرىنىڭ ءال-اۋقاتى مەن قاۋىپسىزدىگىن نىعايتادى, ادامداردىڭ, تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ ەركىن قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتەدى دەپ بىلەدى.
ەۋرازيالىق ۇدەرىستەر قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەيدىڭ ينتەللەكتۋالدىق ءومىرىنىڭ بولىنبەس بولشەگىنە اينالۋى ءتيىس. ارناۋلى سايتتار اشىپ, ەۋرازيالىق جۋرنالدار, بىرلەسكەن تەلە-جوبالار شىعارۋ, عىلىمي جۇمىستار, سونىڭ ىشىندە يننوۆاتسيالىق ىزدەنىستەر سالاسىندا عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ كەرەك.
سوڭعى جىلدارداعى ينتەگراتسيالىق وقيعالاردىڭ مولدىعى جاڭا عىلىمي پايىمداۋلار جاساۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل ەۋرازيالىق بىرلەستىك مەملەكەتتەرىنە بولاشاققا جاساعان ءوز جوسپارلارىن ناقتىلاۋعا كومەكتەسەدى.
قالىپتاسقان ساياسي پراكتيكانى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەۋ قاجەت. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەۋرازيالىق باستاماسىنىڭ كوپتەگەن قىرلارى جۇزەگە استى دا. كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە – بۇدان ارعى ينتەگراتسيالىق ارناداعى ەگەمەن مەملەكەتتەردىڭ دامۋىنىڭ جاعدايى.
ءبىز 170 ميلليون ادامدىق وراسان اۋقىمدى نارىقتىڭ قانداي ەكونوميكالىق قاعيداتتار نەگىزىندە قالىپتاستىرىلۋدا ەكەنىن ايقىن سەزىنۋگە ءتيىسپىز. ويتكەنى, ينتەگراتسيا – اياسى تار ماقسات ەمەس. مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ الدىمىزعا قويعان ناقتى مىندەت – حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى مەن مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ.
ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ جونىندەگى پرەزيدەنتتىڭ تاريحي يدەياسىنىڭ ىسكە اسۋىنىڭ ناقتى پراكتيكالىق كەزەڭىنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى اتالىپ ءوتىپ جاتقان كەزىندە باستالۋىنىڭ نىشاندىق ءمانى زور. بۇل – قازاقستاندىق جولدىڭ تابىسىنىڭ ايقىن ايعاعى. ءبىزدىڭ ەلىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوشباسشىلىعىمەن بولاشاققا باعىت ۇستاۋدا. بەيبىت, داۋلەتتى جانە تاتۋ-ءتاتتى ءومىر – قازاقستاننىڭ ءححى عاسىرداعى قارقىندى دامۋىنىڭ باستى باعدارلارى, مىنە, وسىلار.