كەشە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىندا قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرى ءۇشىن بريفينگ بولىپ ءوتتى. بريفينگتە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير فووس جۋرناليستەردى سايلاۋ ناۋقانى بارىسىنان, ونىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىنەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسى مەن ءماسليحاتتار دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتارعا قويىلاتىن تالاپتار جونىنەن, سونداي-اق سايلاۋلاردى ۇيىمداستىرۋعا جانە وتكىزۋگە بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجى كولەمىنەن حاباردار ەتتى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2011 جىلعى 16 قاراشادا ءوز جارلىعىمەن پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىن 2012 جىلعى 15 قاڭتارعا, ال قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان سايلاناتىن دەپۋتاتتاردىڭ سايلاۋىن 2012 جىلعى 16 قاڭتارعا تاعايىنداعان بولاتىن. سول كۇنى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتى سايلاۋىن دا 2012 جىلعى 15 قاڭتارعا تاعايىنداعان-دى.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير فووستىڭ اتاپ وتۋىنشە, ەكى سايلاۋدى ءبىر كۇندە وتكىزۋ 4 ميلليارد تەڭگەدەن استام بيۋدجەت قاراجاتىن ۇنەمدەۋگە ءمۇمكىندىك بەرەدى. ال سايلاۋ ناۋقاندارىن ۇيىمداستىرۋعا جانە وتكىزۋگە شامامەن جالپى كولەمى 8,2 ميلليارد تەڭگەدەي قارجى جۇمسالادى. بۇل 55 ميلليون اقش دوللارىن قۇرايدى. سايلاۋ تۋرالى زاڭدارعا سايكەس ءماجىلىس دەپۋتاتتىعىنا ۇسىنىلعان كانديداتتار بەلگىلەنگەن ءتارتىپ بويىنشا تىركەۋدەن وتكىزىلەدى جانە پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا سايلانادى.
سايلاۋلاردى ءبىر مەزگىلدە ءوتكىزۋ دايىندىقتارىن ورتالىق, اۋماقتىق, وكرۋگتىك جانە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى جۇزەگە اسىرادى. «الدا تۇرعان سايلاۋ ناۋقاندارى بارىسىندا قۇرامى 93 مىڭنان استام ادامدى قامتىعان 13315 سايلاۋ كوميسسيالارى جۇمىس ىستەيدى, – دەدى ۆلاديمير فووس وسى تۋرالى. – ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ناقتى كەزەڭدەر بويىنشا سايلاۋلاردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋدىڭ كۇنتىزبەلىك جوسپارىن بەكىتتى. پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىنا كانديداتتار ۇسىنۋ 2011 جىلعى 16 قاراشا مەن 5 جەلتوقسان ارالىعىندا ءوتتى. ال پارتيالىق تىزىمدەردى تىركەۋ 16 قاراشا مەن 15 جەلتوقسان ارالىعىندا ءجۇزەگە اسىرىلدى. اتالعان مەرزىم ىشىندە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى 8 پارتيانىڭ پارتيالىق تىزىمدەرىن تىركەدى. 16 جەلتوقساننان باستاپ پارتيالار سايلاۋالدى ۇگىت جۇمىستارىن باستاۋىنا بولادى».
وسك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بۇدان كەيىن ۇگىت شارالارى كەزىندە ساياسي پارتيالاردىڭ سايلاۋ قورلارىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇگىت شارالارى پارتيالاردىڭ سايلاۋ قورلارى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلادى. پارتيالاردىڭ سايلاۋ قورلارىنىڭ تومەنگى مولشەرى 261,6 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ءوزى تاراپىنان پارتيالارعا اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتەتىن بولادى. بۇل ماسەلەدە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى قانداي دا ءبىر ساياسي پارتياعا ارتىقشىلىق بەرمەيدى. ياعني, بەيتاراپ سيپات ۇستانادى. سونىمەن قاتار, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك تەلەراديو ارنالارىنا اقپاراتتىق جانە جۇمىلدىرۋ سيپاتىنداعى بەينە-اۋديولار ازىرلەپ, ورنالاستىردى. بۇعان قوسا ەلىمىزدەگى سايلاۋ ۇدەرىستەرىنە قاتىسۋشىلار ءۇشىن اقپاراتتىق جانە جادىنامالىق نۇسقاۋلىقتاردى دا وڭىرلەرگە جىبەردى. سونداي-اق قازىرگى كەزدە كوميسسيا مۇشەلەرى مەن اپپارات قىزمەتكەرلەرى باسىلىمدار بەتتەرىندە, تەلەراديو ەفيرلەرىندە سۇحباتتار بەرۋ ارقىلى سايلاۋ زاڭنامالارىن ءتۇسىندىرۋ شارالارىن دا قولعا الىپ وتىر.
«وسى جىلدىڭ قاراشاسىندا استانادا سايلاۋلاردى ۇيىمداستىرۋعا بايلانىستى رەسپۋبليكالىق سەمينار-كەڭەس بولىپ ءوتتى, – دەدى ۆلاديمير فووس. – ودان كەيىن بۇل شارا ەلىمىزدىڭ ايماقتارىندا دا ۇيىمداستىرىلدى. مۇنداي سەمينار-كەڭەستەر ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىندا ءوتكىزىلدى. ونىڭ جۇمىسىنا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ, ساياسي پارتيالاردىڭ, قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى شاقىرىلدى».
وسك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تاعى ءبىر اسا ماڭىزدى ماسەلە رەتىندە سايلاۋشىلار ءتىزىمىن انىقتاۋ جانە سالىستىرۋ جۇمىستارى ەكەندىگىن اتادى. ونىڭ حاباردار ەتۋىنشە, سايلاۋ زاڭنامالارىنا سايكەس سايلاۋشىلار ءتىزىمىن جاساۋ جانە ولاردى اكتى بويىنشا ءتيىستى سايلاۋ كوميسسيالارىنا تاپسىرۋ جۇمىستارىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار (اكىمدىكتەر) 25 جەلتوقسانعا دەيىن تولىق اياقتاۋى قاجەت. ال ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى سايلاۋشىلار تىزىمدەرىن سايلاۋشىلاردىڭ تانىسۋى ءۇشىن سايلاۋعا 15 كۇن قالعانعا دەيىن, ياعني 2011 جىلدىڭ 30 جەلتوقسانىنان قالدىرماي ۇسىنۋى ءتيىس.
جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگانداردىڭ سايلاۋىنا دەپۋتاتتىققا كانديداتتار ۇسىنۋ 14 جەلتوقساندا اياقتالعان ەدى. «بارلىق 3335 سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا 9619 ۇمىتكەر ۇسىنىلدى, – دەدى ۆ.فووس وسىعان بايلانىستى. – ولاردىڭ ىشىندە وبلىستىق, استانا جانە الماتى قالالىق ءماسليحاتتارىنا – 1784, اۋداندىق ماسليحاتتارعا – 5820, قالالىق ماسليحاتتارعا 2015 كانديدات بار. قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن ءماسليحاتتار دەپۋتاتتىعىنا 6773 كانديدات تىركەلدى. كانديداتتاردى تىركەۋ 20 جەلتوقسانعا دەيىن جالعاسادى. ال 21 جەلتوقساننان باستاپ سايلاۋالدى ۇگىت جۇمىستارى باستالادى. تىركەلگەن دەپۋتاتتىققا كانديداتتاردىڭ ارقايسىسىنا تەلەراديو جانە باسپا باسىلىمدارىندا ۇگىت شارالارىن جۇزەگە اسىرۋلارى ءۇشىن بىردەي قارجى بولىنەتىن بولادى. ءماسليحاتتار دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردىڭ سايلاۋ قورلارىنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرى 10,5 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى. كانديداتتار سونداي-اق وسى ماقساتقا ءوزدەرىنىڭ جەكە سايلاۋ قورلارىن قۇرۋلارىنا دا بولادى».
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسى ورىنباسارىنىڭ اتاپ وتۋىنشە, وسك سايلاۋشىلاردىڭ وزدەرىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن ءتيىمدى جانە ەركىن جۇزەگە اسىرۋىنا بارلىق مۇمكىندىكتەر جاسايدى. سونىمەن بىرگە, كوميسسيا سايلاۋلاردى جوعارى دەڭگەيدە ءوتكىزۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى كادرلىق جانە ماتەريالدىق رەسۋرستارعا يە. ساياسي پارتيالارمەن, سايلاۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋشىلارمەن, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن ءوزارا ءتيىمدى قاتىناستار ورناتۋعا ءازىر. وسىعان بايلانىستى ورتسايلاۋكوم جانىنان القالىق كونسۋلتاتيۆتى كەڭەسشى ورگان – اقپاراتتىق داۋلاردى قاراۋ ءجونىندەگى قوعامدىق كەڭەس قۇرىلعان. «قازىرگى كەزدە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا 93 ءوتىنىش ءتۇستى, – دەپ جالعاستىردى ءسوزىن ۆلاديمير فووس. – ولاردىڭ 38-ءى ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان قارالدى جانە ءتيىستى جاۋاپتار مەن ءتۇسىنىكتەمەلەر بەرىلدى. ءبىر ءوتىنىش قاراستىرىلۋ ساتىسىندا تۇر».
بۇدان كەيىن ول سايلاۋ ۇدەرىستەرى بارىسىندا قازاقستاندىقتاردى ناقتى جانە سەنىمدى اقپاراتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ جايىنا توقتالدى. وسك ءتوراعاسى ورىنباسارىنىڭ اتاپ ءوتۋىنشە, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى سايلاۋ كامپانياسىنىڭ بارلىق كەزەڭىندە 53 باسپا باسىلىمىنا, 13 رەسپۋبليكالىق تەلەارناعا, 7 اقپارات اگەنتتىگىنە جانە كەڭىنەن تانىمال 19 قوعامدىق-ساياسي ينتەرنەت رەسۋرستارىنا مونيتورينگى جاساۋدى جۇزەگە اسىرادى. وسىعان بايلانىستى جەرگىلىكتى جەرلەردە پارتيالار مەن كانديداتتاردىڭ باسپالىق ۇگىت ماتەريالدارىنىڭ ەركىن تارالۋىنا قاجەتتى بارلىق جاعدايلار جاسالعان. سونىمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ بارلىق ەلدى مەكەندەرىندە ۇگىت ماتەريالدارىن ورنالاستىرۋ ءۇشىن ارنايى ورىندار, اقپاراتتىق قالقالى جابدىقتار, تاعى باسقالار دايىندالادى. جانە ساياسي پارتيالار مەن كانديداتتاردىڭ سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋلەر ءوتكىزۋلەرىنە تەڭ جاعدايلار بەرىلەتىن بولادى.
ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا ۆلاديمير فووس سايلاۋلاردى بايقاۋعا كەلەتىن شەت مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بايقاۋشىلارىنا قاتىستى ماسەلەلەرگە دە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2005 جىلى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىنا شەت ەلدەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردان – 1227 بايقاۋشىنى, 2007 جىلعى كەزەكتەن تىس پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋىنا – 1179, وسى جىلدىڭ ءساۋىرىندە وتكەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىنا – 1059 بايقاۋشى جانە 212 شەت ەل باق-تارىنىڭ وكىلدەرى اككرەديتتەلگەن. ال وسى سايلاۋعا شەتەلدىك بايقاۋشىلاردى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى اككرەديتتەۋدەن وتكىزەدى. «قازىرگى كەزگە دەيىن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى شەت مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ 47 بايقاۋشىسىن اككرەديتتەدى, – دەدى ول. – ونىڭ 46-سى ەقىۇ/دياقب ميسسياسىنان, 1-ەۋى تمد بايقاۋشىلار ميسسياسىنان. بايقاۋشىلاردى اككرەديتتەۋ 2012 جىلدىڭ 9 قاڭتارىنا دەيىن جالعاسادى».
بريفينگ سوڭىنان ۆلاديمير فووس جۋرناليستەر تاراپىنان قويىلعان سۇراقتارعا جاۋاپ قايتاردى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي.