دەنساۋلىق سالاسى دەمىگىپ بارىپ كوتەرىلگەن ەدى

وتكەندى ەسكە الماي بۇگىنگىنىڭ باعاسىن بەرۋ قيىن. ونىڭ ۇستىنە جاقسى مەن جامان دا سالىستىرۋ ارقىلى باعامدالسا كەرەك. ەندەشە, ەلى­مىزدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­سىن­داعى وتپەلى كەزەڭنىڭ ەڭ ءبىر قيىن جىل­دارىنا ءبىر كوز جۇگىرتىپ كورە­لىك­شى. ماسەلەن, ەڭ قيۋى كەتكەن 1999 جىلدى الايىق. سول جىلى قازاق­ستان­دا تۇراتىن ءاربىر 100 مىڭ ادام­نىڭ 48 مىڭعا جۋىعى ءتۇرلى اۋرۋ­عا شالدىققان ەدى, ياعني ەكى ادامنىڭ ءبىرى سىرقات دەگەن ءسوز. ءولىم كور­سەتكىشى 1990 جىلى 1000 ادامعا شاققاندا 7,7 بولسا, 1999 جىلى 9,6 ادامعا جەتكەن. ءبىر جاسقا دەيىنگى ءتىرى تۋىلعان ءاربىر 1000 بالانىڭ 21-ءى شەتىنەپ, نارەستە اكەلگەن نەمەسە بوسانۋى ءتيىس انانىڭ ءار 100 مىڭ ادامعا ەسەپتەگەندە 64-كە جۋىعى قايتىس بولعان. 1990 جىلى ءاربىر مىڭ ادامعا شاققاندا 21,7 ءسابي دۇنيەگە كەلسە, 1999 جىلى ونىڭ سانى 14-تەن اسپاعان. ياعني, تۋ ەكى ەسەگە ازايعان. 1990 جىلى قازاقستانداعى حالىقتىڭ ورتا جاس كورسەتكىشى 68,6 (ەركەكتەر 68,8, ايەلدەر 73,1 جاس) بولسا, 1999 جىلى 64,8-گە (1997 جىلى ەركەكتەر 59, ايەلدەر 70,2 جاس) كەمىگەن. دۇنيە ءجۇزى مويىنداعان (الماتى دەكلاراتسياسى) العاشقى مەديتسينالىق كومەكتىڭ 1990 جىلعا قاراعاندا 1997 جىلى ونىڭ ەلۋ پايىزىن جوعالتىپپىز. وسىلايشا, قاسىقتاپ جينا­عانى­مىزدى ءبىر-اق كۇندە شاشىپ جىبەردىك. جارايدى, ول جىلدارى قاراجات جەتپەگەن شىعار, بىراق قولدا باردى ۇقىپتى جۇمساي دا المادىق. قالاداعى 800 توسەكتىك اۋرۋحانانىڭ 200-ءىن قىسقارتسىن, ال جاپ-جاقسى جۇمىس ىستەپ تۇرعان فاپ-تاردى, امبۋلاتوريالاردى جاپتىق تا تاستادىق. سونىڭ سالدارىنان جەرگىلىكتى جەردەگى سىرقاتتانۋشىلىق كوبەيىپ, ايەلدەرىمىز ۇيدە بوسانا باستادى. ماسەلەن, 1991 جىلى ۇيدە بوسانعاندار سانى 1897, ياعني جالپى بوسانعانداردىڭ 0,5 پايىزىن السا, 1999 جىلى بۇل سان 3500-دەن اسىپ, 1,6 پايىزدى قۇراعان. مىنە, وسىنداي كەمشىلىكتەردى جونگە سالىپ, بولدىر­ماي­مىز دەپ جىل سايىن «تاجىريبە» جاساپ, رەفورما ەنگىزدىك. ماسەلەن, ۇكىمەتكە اقشانى ۇنەمدەۋ ءۇشىن جاسالعان وتباسىلىق دارىگەرلىك امبۋلاتوريا, ودان كەيىن مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ – مىندەتسىز بولىپ شىقتى. ممس-ءتىڭ 2 ملرد. تەڭگەسىن جىمقىرعان تالاپكەر يمانباەۆ ءالى ءىزىم-قايىم جوق. وسىلايشا, بىرنەشە جىل ءار جۇيەنىڭ باسىن شالىپ جۇمىس ىستەگەننەن, سالا ابدەن السىرەگەن ەدى. ءبىز بۇگىن ەلىمىزدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ەڭ قىرى كەتىڭكىرەپ, حالىق ۇزدىكسىز جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردان شارشاعان كەزدە دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسى جونىندەگى اگەنتتىكتى باسقارعان, بۇگىندە ح.جۇماتوۆ اتىنداعى گيگيەنا جانە ەپيدەميولوگيا عىلىمي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءماريا وماروۆاعا جولى­عىپ, الەۋمەتتىك سالانىڭ ەڭ نەگىزگى بۋىنى سانالاتىن دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ءوت­كەنى مەن بۇگىنى جايىندا ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك. – ءماريا نۇرعاليقىزى, بۇگىندە ءسىز دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى بىلىكتى ۇيىمداستىرۋشى, ءارى عىلى­مي مەكەمەنى باسقارىپ وتىرعان باس­شى, عالىم رەتىندە ايتىڭىزشى, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ونشاقتى جىلىندا مەديتسينانىڭ سونشا­لىق­تى تومەندەۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپ-سا­ل­دارى نەدەن بولدى دەپ ويلايسىز؟ – ءيا, ول ءبىر قيىن جىلدار ەدى عوي. مەنىڭشە, ەڭ باستى سەبەبى, باعىت-باع­دار سىلتەيتىن تۇجىرىمدامانىڭ, سون­داي-اق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ءوز جەكە باعدارلاماسىنىڭ بولماعاندى­عى­نان. سوندىقتان ەلىمىزدە سول ۋا­قىت­تارى بۇل سالادا قايدا بارىپ تىرەلەتىنىمىز, نەگە قولىمىز جەتەتىنىن بولجاۋ قيىن بولدى. تۇجىرىمداما دەگەنىمىز نە؟ ول – تەوريا, ياعني وسى سالادا ءجۇر­گەن مامانداردىڭ كوزقاراسى. سول كوز­قاراس ءتۇرلى ۆەدومستۆولاردىڭ ويى­مەن قابىسپاي جاتتى. سەبەبى – دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى جالعىز ءوزى ەشنارسە شەشە دە, ىستەي دە المايدى. دەمەك, ونى جازىپ, قاعازعا ءتۇسىرۋ مەن ناقتىلى ءجۇ­ز­ەگە اسىرۋدىڭ اراسىندا كولدەنەڭ تۇرار كەدەرگىلەر جەتكىلىكتى بولاتىن. ول كەزدە تۇجىرىمدامانى اقشامەن ولشەۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە باعدارلاما جاساۋ كەرەك. ال ونىڭ تاعدىرى ەڭ سوڭىندا كەلىپ قاراجاتقا تىرەلەدى. مەن اگەنتتىكتى باسقارعان كەزدە سول تۇجى­رىمدامانى جاساۋدى قولعا الدىق. ودان كەيىن ول تالقىلانىپ, ۇسىنىلعان وي-پىكىرلەر ەسكەرىلگەن سوڭ قاجەتتى مينيسترلىكتەرگە تاراتىلدى. سونداي-اق اگەنتتىك پرەزيدەنتتىڭ «قر ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىق جاع­دايىن جاقسارتۋ جونىندەگى ءبىرىنشى كەزەكتەگى شارالار تۋرالى» (18.05.1998) جانە «حالىق دەنساۋلىعى» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تۋرالى» (16.11.1998) جارلىقتارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا 1999-2000 جىلدارى زاڭدىق, قۇقىقتىق جانە نورماتيۆتىك بازانى جاساۋ جۇ­مىس­تارىمەن اينالىستى. مىنە, سول ۋا­قىت ارالىعىندا بىزدەر مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان 34 نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتى قابىلدادىق. ۇكى­مەتتىڭ 2000-2002 جىلدارعا ارنالعان جال­پى مەملەكەتتىك ءىس-قيمىل باعدار­لا­ماسى نەگىزىندە بارلىق وبلىستىق اكىمدىكتەر بەكىتكەن «حالىق دەن­ساۋ­لىعى» ايماقتىق باعدارلامالارى قا­بىل­داندى. سونداي-اق اگەنتتىك 2000-2001 جىلدارعا ارنالعان جۇمىس جوس­پارىندا ۇكىمەتتىڭ «دەنساۋلىق ساق­تاۋ­دى ودان ءارى دامىتۋ تۇجىرىم­دا­ماسى» قاۋلىسىنىڭ جوباسىن ازىرلەپ, قابىل­دا­دى. مىنە, وسىنداي بىرقاتار قاۋ­لى, باعدارلامالار جۇمىستىڭ با­عىت-باع­دارىن انىقتاپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­سىندا جاعدايدىڭ ودان كەيىنگى ۋا­قىتتاردا دۇرىس باعىت الىپ وڭالۋىنا ءوز سەپتىگىن تيگىزدى دەپ ويلايمىن. – ءسىز اگەنتتىكتى باسقارعان جىل­دارى دارىگەرلەردىڭ جاعدايى دا ءماز ەمەس ەدى عوي... – شىنىندا دا, ماعان دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن باسقارۋ ەلىمىز نارىق­تىق ەكونوميكانى تاڭداعانمەن, ونى دامىتۋ­دىڭ تەتىكتەرى ىسكە اسا قوي­ما­عان, حالىق­تىڭ كۇنكورىس قامىنىڭ ەڭ اۋىر ۋاقىتى­نا ءدوپ كەلدى. سونىڭ سال­قى­نى دارىگەر­لەر­گە دە تيمەي قويعان جوق. ايلاپ جال­اقىسىن الا المادى, كا­سى­بي بىلىكتى ماماندار جۇمىس ورىن­دارىنان كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. بۇگىنگى كۇنى قولدانىلىپ جاتقان قۇرال-جاب­دىقتار, اپپاراتۋرالار, سونى تەحنولوگيالار تۋرالى تەك ار­ماندايتىنبىز. مەن بۇگىنگى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ەلىمىز ەگەمەندىگىن العان جىلدارى قيىندىققا مويىماي مەديتسينادان تەرىس اينالىپ كەتپەگەن ناعىز ءوز ءىسىنىڭ مايتالماندارى – دارىگەرلەرگە راح­مەت ايتقىم كەلەدى. – ەندى قازىرگى تاڭداعى قازاق­ستان­نىڭ جەتكەن جەتىستىگى مەن ونىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ءبۇ­گىن­گى جاعدايى جايلى سالىستىرىپ ايتىپ كورسەڭىز قايتەدى؟ – شۇكىر, بۇگىندە ەلىمىزدەگى دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسىنداعى جاعداي ءمۇل­دەم باسقاشا, ءتىپتى, جەر مەن كوكتەي ءوز­گەردى دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. مەم­لەكەتىمىز ءوزىنىڭ دامۋ تاريحىندا قازىرگى زامانعا لايىق, باسەكەگە قابى­لەت­تى جانە قوعام ءومىرىنىڭ ءارتۇرلى سالالارىندا كەڭ كولەمدەگى رەفورمالاردى تابىستى ىسكە اسىراتىن ەلگە اينالىپ وتىر. سالىستىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ 2005-2010 جىلدار ارالىعىنداعى حالىقتىڭ دەنساۋلىق كورسەتكىشىن الايىن. مىنە, بۇل جىل­داردا حالىق­تىڭ ناۋ­قاستانۋى مەن مە­دي­كو-دەموگرافيالىق جاع­داي­­دا العا باسۋلار انىق باي­قالدى. دەمو­گرا­فيا­لىق جاعدايدىڭ جاق­سارۋى, بالا تۋ دەڭ­گەيى 2005 جىلى 18,42-گە, 2008 جىلى 22,75-كە دەيىن وسسە, ءولىم-ءجىتىم كور­سەتكىشى (9,74) تۇراق­تان­دى (2005 ج. – 10,37). حا­لىقتىڭ تا­بي­عي ءوسۋ كوەف­في­تسيەنتى 1000 ادام­عا شاققاندا 13,01-گە (2005 ج. – 8,05) دەيىن ارتتى. سابيلەر ءولى­مى­نىڭ دەڭگەيى 2005 جىلى 1000 ءتىرى تۋىل­عانعا شاققاندا 15,1-گە دەيىن كەمىگەن. 2008 جىلدان ءتىرى جانە ءولى تۋىلعاندار كريتەريلەرىن ەنگىزگەننەن باستاپ ءسا­بيلەر ءولىمىنىڭ كورسەت­كىشى 20,7-ءنى قۇ­را­سا, 2009 جىلى 1000 ءتىرى تۋىلعان­دار­عا شاققاندا 18,4-كە دەيىن تومەندەگەن. وتكەن بەس جىل­دىقتا حالىقتىڭ الەۋ­مەت­تىك ماڭىزى بار اۋرۋلاردان ءولىمى مەن تارالۋ كور­سەت­كىش­تەرى دە كەمىگەن. تۋبەركۋلەزبەن ناۋ­قاس­تانۋ مەن ءولىم كورسەتكىشى 100 مىڭ ادام­عا شاققاندا 147,3-تەن 12,5-كە دەيىن ازايعان. قاتەر­لى ىسىكتىڭ جاڭادان پايدا بولۋ كور­سەت­كىشى دە تومەندەپ وتىر. دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ نەگىزگى كور­سەت­كىشتەرىنىڭ ديناميكاسىن الساق, دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسىنا باعىت­تال­عان بيۋد­جەت­تىك قاراجات جىل سايىن وسۋدە. 2004-2009 جىل­دار ارالىعىندا تەگىن مە­دي­تسي­نا­لىق كومەكتىڭ كەپىلدەنگەن كولە­مىن قار­جى­لاندىرۋ 90,5 ملرد. تەڭگەدەن 273,1 ملرد. تەڭگەگە ارتتى. سوڭعى جىل­دارى دەن­­ساۋلىق ساقتاۋدىڭ ادام باسىنا شاق­قان­داعى جۇم­سالعان قاراجاتى 8 740 تەڭ­گەدەن (2004 ج.) 30 373 تەڭگەگە (2009 ج.) دەيىن ءوستى. دەن­ساۋلىق ساقتاۋداعى مە­دي­تسي­نا­لىق عى­لىم­دى قارجىلاندىرۋ كولە­مى كو­بەيدى. ەگەر ول 1996-1997 جىل­دارى 170 ملن. تەڭگەنى قۇراسا, 2009 جى­لى دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ سا­لاسىنىڭ قولدان­بالى عى­لى­­مي زەرتتەۋلەرى بويىنشا عى­لىمي-تەح­ني­كالىق جوبا­لار­دى جۇزەگە اسىرۋعا 1 ملرد. تەڭگە, ال 2010 جىلى جالپى دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ سا­لا­سىنا 566,9 ملرد. تەڭگە بولىنگەن. مەن ايتار ەدىم, بۇگىندە مەديتسينادا جۇمىس جاساۋعا بارلىق جاعداي, ءمۇم­كىن­دىكتەر جاسالعان. استانامىزدا قانداي كەرەمەت كلينيكالار بوي كوتەرىپ, حالىق­ارالىق ستاندارتقا ساي ەڭ سوڭعى ۇلگىدەگى زاماناۋي تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان. ماسەلەن, 2008 جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ­دىڭ التى يننوۆاتسيالىق ورتالىعىن بىرىكتىرەتىن ۇلتتىق مەديتسينالىق حولدينگى, ۇلتتىق انا مەن بالا عىلىمي ور­تالىعى, رەسپۋبليكالىق بالالار ساۋىق­تىرۋ, رەسپۋبليكالىق دياگ­نوس­تي­كالىق, ۇلتتىق عىلىمي كار­ديو­حي­رۋر­گيالىق, رەسپۋبليكالىق عىلىمي نەيروحيرۋرگيا ورتالىقتارى, سونداي-اق پرە­زيدەنتى­مىز­دىڭ 100 اۋرۋحانا, 100 مەك­تەپ باعدار­لا­ما­سى بويىنشا ەلى­مىز­دىڭ بىرقاتار ءوڭىر­لەرىندە بۇرىن ءتۇسى­مىز­گە كىرمەيتىن قازىر­گى زامانعا لايىق­تا­لىپ سالىنعان مەدي­تسي­نالىق نى­سان­دار بوي كوتەرىپ, ەل يگىلىگىنە قىزمەت كورسەتۋدە. – مەديتسينالىق ءبىلىم مەن عى­لىمعا دا ايتارلىقتاي كوڭىل بولىنە باستاعانى دا وزىمىزگە بەلگىلى. – البەتتە. ماسەلەن, دەنساۋلىق ساق­تاۋ سا­لاسى­نىڭ رەسپۋبليكانىڭ مە­دي­­تسينالىق جانە فار­ما­­تسەۆ­تيكالىق بىلىمىنە قا­تىستى كوزدەگەن وڭ بەت­الى­سى ءجو­نىن­دە ايتا كەتۋ كەرەك. 2010 جىلى بۇل سا­لا­داعى وزگەرىستەردىڭ ءبىرىنشى سا­تى­سى – مەديتسي­نا­لىق ءجا­نە فارماتسەۆ­تي­كا­لىق ءبىلىم­دى رەفورمالاۋ تۇجى­رىم­دا­ما­سىن جۇزەگە اسىرۋ اياق­تال­دى. الدىڭعى قاتار­لى حالىق­ارا­لىق پراك­تيكاعا نەگىزدەلگەن, جاڭا ءبىلىم بەرۋ ستان­دارت­تارى مەن تەح­نولو­گيا­لارى, مەديتسي­نا­­لىق ءجا­نە فار­ماتسەۆتي­كا­لىق ما­مان­­دار­دى دايىن­داۋ­دىڭ جا­ڭا ۇلگىسى ەنگىزىلدى. مەديتسي­نا­لىق جوعارى وقۋ ورىندارىن ينس­تيتۋ­تسيونالدىق اك­كرە­ديتاتسيالاۋدىڭ ۇلت­تىق ستاندارت­تارى جاسالىپ, ءساتتى ءجۇ­زە­گە اسۋدا. اعىمداعى جىلى ال­دىڭ­عى تۇجى­رىم­دامانىڭ جال­عا­سى بولا­تىن, 2011-2015 جىلدارعا با­عىت­­تالعان مە­دي­تسينالىق جانە فارما­تسەۆ­تيكالىق ءبىلىمدى دامى­تۋ­دىڭ جاڭا تۇجىرىم­دا­ما­سى دەن­ساۋ­­لىق ساقتاۋ مي­نيستر­لى­گى­نىڭ بۇيرىعى­مەن بەكىتىلىپ, جۇزەگە اسى­رى­لا باستا­دى. عالىم­دارى­مىز حالىق­ارا­­لىق كون­فە­رەن­تسيا­لار­عا قا­تى­سىپ, وندا بايانداما جاساپ ءجۇر. مى­سالى, مەن جاقىندا بەلارۋس رەس­پۋب­لي­كاسى مەن سانكت-پەتەربۋرگ قا­لا­سىندا وتكەن حالىقارا­لىق كونفەرەنتسيالاردا  تاۋەلسىز­دىكتىڭ 20 جىلدىعى ايا­سىندا بايانداما جاساپ قايتتىم. ءيا, قازىرگى كەزدە عىلىمدى رەفورمالاۋ سالاسىندا بەلسەندى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقانى جونىندە ايتپاي وتۋگە بولماس. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى حالىقارالىق عىلىمي قوعام­داس­تىق ينتەگراتسياسىن قۇرۋ, عىلىمي زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋ, عىلىمي مەدي­تسي­نالىق زەرتتەۋلەر ۇيىمداس­تى­رۋ قاعي­دا­لارىن حالىقارالىق ءتاجى­ري­بەگە ءساي­كەس­تەندىرىپ, جاڭارتۋ جۇمىس­تارىن ءجۇر­گى­زۋدە. العا قويىلعان ماق­ساتتاردى ءجۇ­زە­گە اسىرۋ ءۇشىن باسىم زەرتتەۋلەردى تاڭ­داۋ جانە فينليانديا, اقش, ءوڭتۇس­تىك كورەيا سياقتى الەمنىڭ باسەكەگە قا­بى­لەتتى مەملەكەتتەرىنىڭ تاجىريبەلەرىندە ەسكەرىلەتىن, پروتسەدۋرالار مەن وپەرا­تسيا­لىق ماسەلەلەردىڭ ەگجەي-تەگجەيىن انىق­تاي وتىرىپ, ولار­دى قارجى­لان­دى­رۋ تەتىگىن قايتا قاراۋ نەگىزىندە قازىرگى زامانعا ساي باسەكەگە قابىلەتتى باسقارۋ ۇلگىسى جاسا­لىپ, ەنگىزىلدى. 2008-2012 جىل­دارعا قر مە­ديتسي­نا­لىق عىلىمىن رەفورمالاۋ تۇ­جى­­رىم­داماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىن­دا عىلىمي كونسورتسيۋم ۇيىمداس­تى­رى­لىپ, وعان ءبىزدىڭ عىلىمي ورتالىق قاتىستى. قولدا بار عىلىمي الەۋەتتى ساقتاۋ جانە جەتىلدىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسىنداعى زەرتتەۋلەردى قار­جى­لان­دىرۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ۇسىندى. ونىڭ ءۇش ءتۇرى بار: بازالىق, باع­دار­لامالىق-ماقساتتىق, گرانتتىق (سوڭعى ەكەۋى كونكۋرس نەگىزىندە جۇزەگە اسى­رى­لا­دى). بۇل جۇيە قر جاڭا «عى­لىم تۋرا­لى» زاڭىندا قاراستىرىلعان. جاڭا ۇلگى­نىڭ ماقساتى – عىلىمي مەكەمەلەردى قار­جىلاندىرۋدان پەرسپەكتيۆتى عىلىمي-زەرتتەۋلەر جوبالارىن باسقارۋعا كوشۋ. بارشاعا ءمالىم, ەلىمىزدە «سالا­مات­تى قازاقستان» اتتى قر دەنساۋلىق ساق­تاۋدى دامىتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدار­لا­ما قابىلدانىپ, سوعان سايكەس, 2011-2015 جىلدارعا باعىتتالعان قر مەديتسينالىق عىلىمىن جەتىلدىرۋدىڭ باسىم باعىت­تارى انىقتالدى. ماسە­لەن, ءبىزدىڭ عىلى­مي ورتالىقتا اتال­مىش باعدارلاما ايا­سىندا مەديتسي­نا­لىق يممۋنولوگيالىق پرە­پاراتتاردى جاڭالاۋ جانە كەڭەيتۋ جوسپارلانىپ وتىر, دالىرەك ايتساق ال­دا­عى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ ورتالىقتا جاسالعان وتاندىق پرەپارات – سۇيىق باكتە­ريال­دىق ينتەرفەرون يندۋكتورىنىڭ (سبي) ءوندىرىسىن ارتتىرماقپىز. مىنە, كورىپ وتىرعانىڭىزداي, تاۋەل­سىز رەسپۋبليكامىزدىڭ تاۋەل­سىز­دىگى كە­زە­ڭىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سال­ا­سىندا تۇبە­گەي­لى وڭ وزگەرىستەر ورىن الدى. ەگەر بۇ­دان ءارى قاراي عىلىمدى رەفورمالاۋ سا­لا­سىنداعى جاسالعان قادامدار مەملەكەت باسشىسى مەن ۇكىمەت تاراپىنان قول­داۋىن تاپسا, وندا قازاقستان جاقىن بو­لاشاقتا الەم­نىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ەل­دەرىنىڭ قاتارىنا كىرەتىنىنە سەنىمىم مول. – ءماريا نۇرعاليقىزى, ەستۋىمىزشە, ءسىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى ەلەڭ-الاڭعا دەيىن قازاقشا مۇلدەم بىلمەيتىن مامان بولساڭىز دا نا­مىس­قا تىرىسىپ, دوكتورلىق ديس­سەر­تاتسيانى قازاق تىلىندە قورعاعان العاشقى مەديك عالىم كورىنەسىز. – ونىڭىز راس. ورىس مەكتەبىن كۇ­مىس مە­دالعا ءبىتىردىم. الماتى مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىندا وقىعان كەزىمدە لەنيندىك ستيپەنديانت اتانىپ, اسپيران­تۋ­­رانى بەلورۋسسيانىڭ ۇلت­تىق عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ فيزيولوگيا ينستي­تۋ­تىندا وتكىزدىم. تەك ورىس­شا ويلاپ, ورىس­شا سويلەدىم. كاندي­دات­تىق ديسسەر­تا­تسيا­نى 1983 جىلى ورىس تىلىندە قورعادىم. 1978-80 جىل­دارى ماسكەۋدىڭ كىتاپ­حا­نا­لا­رىندا جۇ­مىس ىستەگەن كەزىمدە ونداعى لا­تىش, ەستون, گرۋزين تىلدەرىندە قورعال­عان كوپتەگەن ديسسەرتاتسيالاردى كەزدەستىرىپ, تاڭعالدىم. 1991 جىلى ەلىمىز تاۋەل­سىز­دىك الىپ, انا ءتىلىمىز مەملەكەتتىك ءتىل بو­لىپ قابىلدانعان تۇستا «نەگە ماعان دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامدى قا­زاق تىلىندە قورعاماسقا؟» دەگەن وي كەلدى. سودان قازاق ءتىلى گرامماتيكاسىن ءۇي­رەنە باس­تادىم. ءسوي­لەۋدى تەزدەتۋ ءۇشىن ولەڭ­دەر, اندەر جات­تادىم. سول جىلى, مەد­ينس­تيتۋتتا ءبىر­­نەشە جىل ساباق بەرىپ جۇرگەن اناتوميا كافەدراسىنان قازاق تىلىندە ساباق بەرۋ ءۇشىن جالپى گيگيەنا كافەدراسىنا اۋىس­تىم. ارينە, العاشقى وتكىزگەن لەك­تسيا­لارىم مەن سەمينار­لا­رىم قيىنعا سوق­قانى راس. ەكى جىلدا قا­زاق ءتىلىن ءۇي­رە­نىپ, گيگيەنا بويىنشا ءبىلىمىمدى جەتىلدىرىپ, العاش رەت قازاق تىلىندە الماتى قا­لاسى بو­يىن­شا قورشاعان ور­تا­سىنىڭ سا­پاسىن زەرتتەۋدى قورىتىن­دى­لا­دىم. ال 1994 جىلى دوكتورلىق ديس­سەر­تاتسيانى قازاق تىلىندە ءساتتى قورعاپ شىقت­ىم. بۇل جىل­دار ومىرىمدەگى ەڭ قى­زىقتى جىل­دار دەپ باعالايمىن. ارينە, قيىن­دىقتار بولدى. ماسەلەن, عبم مەملەكەتتىك تىلدەگى ءبىرىنشى ديسسەرتاتسيانى ساراپتايتىن ماماندار تابا الما­عان­دىقتان, جۇمى­سىم­دى ءبىر جارىم جىل­عا دەيىن بەكىتكەن جوق. ءبىر عانا وكى­نىشىم, اكەمنىڭ جۇ­مى­سىمنىڭ بەكىتىلىپ, مەنىڭ عىلىمي ەڭ­بە­گىمدى قازاقشا قورعاعا­نىم­دى كورە الماي ارماندا كەتكەنى. بۇگىندە ءوزىمدى دەنساۋ­لىق ساق­تاۋ سالاسىن باس­قار­عان تۇڭعىش ايەل بولعانىمدى ەمەس, دوكتورلىق ديس­سەر­تا­تسيانى مەملەكەتتىك تىلدە قورعاعا­نىم­دى ماقتان تۇتامىن. ارتىنشا ءارىپ­تەستەرىم «قازاق ءتىلىن ءۇي­رەنۋ ءۇشىن نە ىستەگەن ءجون؟» دەپ سۇراعان كەزدە, ولارعا «ۇلتتىق نامىس» دەپ جاۋاپ بەرەتىنمىن. قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ عىلىمي ورتالىق مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىلدىرۋ باع­دار­لا­ما­سىن ويداعىداي جۇزەگە اسى­رۋدا. ورتالىق ءىس قاعازدارىن قازاق تىلىندە جۇرگىزەتىن العاشقى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. – تۇششىمدى دا تارتىمدى اڭگى­مەڭىزگە كوپ راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى.

الماتى.