كەز كەلگەن ايەل اقىلدى, سابىرلى, يماندى, ەرجۇرەك, ەرتەڭىنە پانا بولاتىن ازامات تۋرالى ارماندايدى. الايدا ومىردە ەشقاشان جولى بولمايتىن ەركەككە تاپ بولۋى دا مۇمكىن عوي.
ارينە, جولى بولمايتىن جىگىتتەردىڭ الدىمەن اسقاق ارمان-مۇددەسى تۇگىلى, تۇراقتى جۇمىس ورنى, تۇرلاۋلى تىرشىلىگى دە بولمايدى. جاقسى ءومىر سۇرۋگە دەگەن قۇشتارلىقتى بىلاي قويعاندا مۇنداي ادامداردىڭ بويىنان ازداعان رومانتيكانى دا تابا المايسىز. ءبىر قىزىعى, بۇل ادامدار ءتورت قۇبىلاسى ساي, ءبارى جەتىپ تۇرعان سيياقتى كەيىپ تانىتاتىنى نەسى؟!
ايەلىنىڭ, تۋىسقاندارىنىڭ, قالا بەردى كوڭىلدەستەرىنىڭ تاپقان-تايانعانىنا كۇن كورىپ جۇرە بەرەتىندەردى وزگە اعايىندار «الفونس» دەسە, قازاكەڭ بۇرىن جانايار دەيتىن. ەندى ەل اراسىندا قىلجاققا اينالعان جاڭا تەرمين بار. جارىنىڭ تاپقانىمەن تاماعىن اسىراپ جۇرگەندەردى «مجك» دەيدى. قىلجاقتاپ, تاراتىپ ايتقاندا: «مەنيا جەنا كورميت».
الدەبىر جانكەشتى ايەلدەر «ۋاقىتشا قينالىپ جۇرگەن» ەركەكتى ەل قاتارىنا قوسپاق بولىپ تىراشتانادى. ەندى بىرەۋلەر داعدارىسى ەشبىر بىتپەيتىن اداممەن ودان ءارى ءومىر جالعاۋدىڭ قاجەتتىگى جوقتىعىن ءتۇسىنىپ, دەر كەزىندە باسىن بوساتىپ الادى. ال عۇمىرىن جاتىپىشەر ەركەك ءۇشىن سارپ ەتكەن التىن باستى ايەلدەر دە جەتكىلىكتى. جولىندا ودان ارتىق ادام كەزدەسپەگەندىكتەن, جالعىز قالۋدان قورقاتىن ايەل بايعۇس بۇعان دا كونەدى. بىراق جالقاۋ, توعىشار, ساناسىز ادامدى وزگەرتەم دەپ ويلاماڭىز. اناسى بۇل ەركەكتى باسقا ەتىپ قايتا تۋىپ بەرمەسە, بولماسا عايىپتان نامىسى ويانىپ عاجايىپ بولىپ كەتپەسە, ونىڭ جولى بولماعانى بولماعان. بولماعانعا بولىسپا دەسەك تە, ەر-ازاماتتىڭ باسىنا نە كەلىپ, نە كەتپەيدى. ءومىردىڭ ۋاقىتشا تالقىسىن جەڭىپ شىعاتىن جىگىتتەردىڭ جالاۋى جەلبىرەي بەرگەي. الايدا ساتسىزدىگى قىر سوڭىنان قالمايتىن, ەكى ادامنىڭ بىرىمەن ءتىل تابىسىپ, تۇرمىسىن تۇزەتۋگە ۇمتىلمايتىن, اشۋلانشاق, سارى ۋايىمعا سالىنعىش, قالتاسىنىڭ ءتۇبى تەسىكتەرگە تەك قانا جوعارىداعىداي دياگنوز قويۋعا بولادى. كۇيەۋىنىڭ باسىنا ءبىر ءىس ءتۇسىپ, جازىقسىز جۇمىستان قۋىلىپ, باسەكەلەستىكپەن باعىنان ايىرىلارداي بولسا, ول قيىنشىلىقتى ەڭسەرۋگە, ەركەگىنە قولداۋ تانىتىپ, جىگەرلەندىرۋگە جاقسى ايەلدىڭ اقىلى جەتەدى. بۇل جەردە اڭگىمە باسىنا كۇن تۋعان ازاماتتار جايىندا ەمەس.
ءبىر قىزىعى ۋادەسى تۇرلاۋسىز, جۇمىسى تۇراقسىز, الدىنا ماقساتى جوق, جولى بولمايتىن مۇنداي جىگىتتەر وسى جۇرىستەرى ءۇشىن نامىستانبايدى. مۇنداي جاعدايدا «جاقسى ايەل جامان ەركەكتىڭ باسىن تورگە سۇيرەيدى» دەيتىن ءتامسىل ءتىپتى ورىنسىز. ودان دا «ادامدى ادام ەتكەن – ەڭبەك» دەپ, ادام مايمىلدان جاراتىلعانىن وزىنشە دالەلدەگەن قۇدايسىز ءدارۆيننىڭ ىلىمىنە سۇيەنگەن الدەقايدا ءوتىمدى.
ەگەر ادامنىڭ وزىندە ومىردەن ءوز سىباعاسىن الۋعا دەگەن ماقسات-مۇددە بولماسا, ءوزى العا ۇمتىلماسا ونداي ەركەككە اتا-اناسى دا, اياۋلى جارى دا, ۋاقىتشا دوس-جاراندارى دا كومەكتەسە المايدى. تاعدىرىنا وسىنداي تۇرلاۋسىز ادام بۇيىرعان تالاي جاقسى ايەلدىڭ ءومىرى قور بولىپ جۇرگەنىن كىم جوققا شىعارادى. جۇمىستان قالجىراپ كەلىپ, ءۇيدىڭ قالعان تىرلىگىن تىندىرامىن, بالالاردى اياعىنان تۇرعىزامىن دەيتىن ايەلدىڭ مۇندايدا ءبىرىنشى قورعاۋشىسى, پاناسى ەركەك بولۋ كەرەك بولسا, كەرىسىنشە كۇنى بويى ديۆاندا جاتىپ, تەلەۆيزوردان دا جالىعىپ جاتقان جاتىپىشەر جۇيكە جۇقارتۋدى ابەستىك دەپ ەسەپتەمەيدى. ويتكەنى ول – «ەركەك». ايەلگە قوقان-لوقى كورسەتىپ, يەسى بار ەكەنىن ەسكە سالىپ تۇرۋ كەرەك قوي.
سوندا كىم كىمدى سۇيرەپ ءجۇر؟ ماسەلەن, مىنا ءبىر وتباسىن مەن الميساقتان بىلەمىن. كۇيەۋى ەش جەردە جۇمىس ىستەمەيدى. ەگەر جۇمىس تابىلا قالسا دا, ەكى-ءۇش ايدان ارتىق ول جەردە تۇراقتامايدى. ء«اي, ول جۇمىس ماعان قول ەمەس ەكەن, ونداي جۇمىس ىستەۋ ۇيات ءتىپتى» دەي سالاتىنىنا قۇلاعىمىز ۇيرەنگەن. ەسەسىنە ەرتەسىنە-اق جاقسى جۇمىس تابىلىپ, جاس كەزىندە ارمانداعان كاسىبىنە قول جەتكىزىپ, وتباسىن جارىلقاپ تاستايتىنى تۋرالى ۋادەنى كۇندە ءۇيىپ-توگەدى. ءبىر قىزىعى وسى ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن ءشوپتىڭ دە باسىن سىندىرمايدى. كۇندەرى ءبىر سىدىرعى ءوتىپ جاتادى. ايەلى ەكى جەردەن تابىس تابادى. ول جۇمىسقا كەتكەن سوڭ, كەرىلىپ تۇرىپ, دايىن تاماقتى ىشەدى, تەلەديدار كورەدى. گازەت وقىعانسيدى, سىرالاتادى. اراسىندا كەيدە ازىق-ت ۇلىگىمەن ارتىنىپ-تارتىنىپ, كولىك كەپتەلىستەرىنەن جۇمىستان كەشىگىپ كەلەتىن ايەلىنىڭ تاماعى دۇرىس شىقپاي قالسا باسىنا اڭگىرتاياق ورناتادى. قولىنان تۇك كەلمەيتىن ادام ەكەنىن ايتىپ, اقىرىپ, باقىرىپ, بالا-شاعانىڭ بەرەكەسىن كەتىرەدى. ءبىر قىزىعى, مۇنداي ارامتاماقتان اجىراسۋعا كەڭەس بەرگەندەر تابىلا قالسا, ءۇيىن اسىرايمىن دەپ تۇگى قالماعان بەيشارا ايەل, مەن ونى تاستاپ كەتسەم قۇريدى دەپ قورعاشتاپ شىعا كەلەتىندىگىن ءتۇسىنىپ كور. سالقىن سىرانى, ءدامدى تاماقتى جاقسى كورەتىن ەركەكتىڭ الدىمەن اقىلى ەمەس, قارنى وسەتىنى ءسوزسىز. جۇمىستان جانتالاسىپ كەلىپ, بالانىڭ ساباعى ءۇيدىڭ تاماعىنا ۇلگەرە الماي جاتقان كەلىنشەگى كومەك سۇراي قالعانداي بولسا, وشاقتىڭ قاسىندا تۇرۋ ەركەكتەردىڭ ءىسى ەمەس ەكەنىن ارينە, ول بىلەدى. سوندىقتان بويى ەڭگەزەردەي, قارنى قامپيعان, تاماقتىڭ ءدامدىسى مەن كيىمنىڭ جاقسىسىن اجىراتا الاتىن مۇنداي ەركەكتى نە ءۇشىن اياۋعا بولاتىندىعىن ءتۇسىنىپ كورىڭىز. جانە ايەلى ونى سۇيەتىندىگىن دە ايتادى.
ال ول ايەلىن, بالا-شاعاسىن سۇيە مە؟ سۇيسە موينى ىرعايداي بولىپ جۇرگەن ايەلىنىڭ يىعىنان نەگە تۇسپەيدى؟ مۇندايدا ايەلدىڭ جالعىز قالامىن-اۋ دەگەن قورقىنىشىن ماحابباتپەن بايلانىستىرۋدىڭ ءجونى بار ما؟ جاتىپىشەر جوعارىداعى ەركەكتىڭ جالعىز ارتىقشىلىعى – جارىنىڭ كوزىنە ءشوپ سالمايدى. ايەلىنىڭ ايتۋىنشا سولاي. الايدا مۇنى ارتىقشىلىق دەۋگە كەلمەس. جۇبايىنىڭ كوزىنە ءشوپ سالىپ, قىز-كەلىنشەكتەرمەن قىدىرۋ ءۇشىن قارىندى كەتىرۋ كەرەك, قالتادا اقشا بولۋ قاجەت, جۋىنىپ-شايىنىپ, قىرىنىپ, قۋاتتانىپ كوشەگە شىعۋ كەرەك. بۇل دا جۇمىس قوي! ول بۇل قادامعا ادال بولعانىنان ەمەس, جالقاۋلىقتان بارمايتىنىن تۇسىندىرۋگە تىرىسىپ كورسەك, قيسىق اڭگىمە بولىپ شىعادى ەكەن.
بۇل ماحاببات پا؟ جولى ەش بولمايتىن وسىنداي تاعى ءبىر تانىس بار. قاشان كورسەڭ دە ءبىر ءىستى سوڭىنا جەتكىزىپ, وڭدىرعان ەمەس. ءبىر كۇنى ءومىر بىزگە دە بەتىن بۇرار دەپ جۇرگەن وسى ادامدى سان جىلدان كەيىن قايتا جولىقتىردىم. ول ءالى دە ەش جەردە جۇمىس ىستەمەيتىن بولىپ شىقتى. «قاتىن اسىراپ جاتىر عوي» دەپ كۇلەدى. جولى بولمايتىنداردىڭ قاتارىنان جاتىپىشەرلەردىڭ ساناتىنا تولىق كوشكەنىن مويىندايدى.
پسيحولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, مويىننان تۇسپەيتىن مۇنداي كۇيەۋ – ايەلدىڭ اقىل توقتاتقان-توقپاتپاعانىن انىقتايتىن تەست سياقتى. جاھاندىق بۇل ماسەلەنىڭ ەكى جاعى بار. نەگە مىقتى ايەلدەر رۋحى ءالسىز ەركەكتەرگە ءومىرىن ارنايدى؟ جانە مۇنداي ايەلدەر نەگە جولى ەش بولمايتىن جارىنىڭ قىلىقتارىنا ۇزاق جىلدار شىدايدى؟
ءبىر جاعىنان مۇنداي مەزاليانستى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرۋ قاعيداسىمەن دە تۇسىندىرۋگە بولار ەدى. الەۋەتتى ايەل ءالسىز ەركەك ايتەۋىر ءوزىن تولىقتىرىپ تۇرعانىن ىشتەي تۇيسىنەدى. بىراق مۇنى بىردەن ءتۇسىنۋ قيىن. دەگەنمەن, مۇنداي قوساقتار العاش تانىسقاندا ءبارى كەرىسىنشە بولادى ەكەن. ونداي ەركەكتەر كوكسەگەن قىز قولىنا تۇسكەنشە ءبارىن جاسايدى.
ادەتتە, ءالسىز ەركەكتەردىڭ ءالى ءبىرىنشى ايەلىنە جەتەدى, ءناپ-نازىك جارىن بيلەپ-توستەپ, ايتقانىمەن جۇرگىزۋ ارقىلى وزىنە-ءوزى كوڭىلى تولىپ, ەركەك سىقىلدى توقمەيىلسىپ جۇرەدى. كوپ ايەلدەر جىلدار وتە كەلە ەسى كىرەدى, اقىل توقتاتادى, تاعدىر قانداي توعىشارعا بايلانعانىن بىلگەندە كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. اۋزى كۇيگەن مۇنداي قىز-كەلىنشەكتەر كەيىن جاقسى ازاماتتاردىڭ وزىنە دە جولاۋعا جۇرەكسىنەدى...
ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى