ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ ءوزىنىڭ وڭتۇستىك كاۆكاز ەلدەرىنە ساپارىن 17 اقپاندا گرۋزيا استاناسى – تبيليسيدە قورىتىندىلادى. ساپار بارىسىندا ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى گرۋزيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى گريگول ۆاشادزەمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, گرۋزيا پارلامەنتىنىڭ توراعاسى داۆيد باكرادزەمەن جانە وسى ەلدەگى ساياسي پارتيالاردىڭ جەتەكشىلەرىمەن كەزدەستى.
قانات ساۋداباەۆتىڭ گريگول ۆاشادزەمەن كەلىسسوزى بارىسىندا قازاقستان مەن گرۋزيا ەقىۇ اياسىندا تىعىز ىنتىماقتاستىق جاساپ كەلە جاتقاندىعى اتاپ ءوتىلدى. قازاقستان سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى باسشىسىنىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, گرۋزيا قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ كانديداتۋراسىن باستاپقى كەزدە-اق قولدادى. ۇيىمنىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, سونداي-اق ءوز ارىپتەسىنە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەقىۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتىن شاقىرۋ تۋرالى باستاماسىنا قولداۋ بىلدىرگەنى ءۇشىن العىس ايتتى. ءبىز ۆاشادزە مىرزامەن قازىردىڭ وزىندە ۇيىم ءسامميتىنىڭ كۇن ءتارتىبىن تولىقتىرۋ جانە ونى وتكىزۋدىڭ مەرزىمىن بەلگىلەۋ جونىندەگى جۇمىستاردى باستادىق, دەدى قانات ساۋداباەۆ وسى جايىندا.
كەزدەسۋدە تاراپتار ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارىنا دا نازار اۋداردى. مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر مينيسترىنىڭ اتاپ وتۋىنشە, ءبىزدىڭ ەلىمىز گرۋزيانىڭ ءىرى ينۆەستورلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قازاقستان مەن گرۋزيا اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىسقا قاراماستان, كولەمى ساقتالىپ وتىر. ەكى ەلدىڭ ەكونوميكالىق قاتىناستارىن جانداندىرۋعا كوپ مۇمكىندىكتەر بار. الداعى ۋاقىتتا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە قاتىستى بارلىق كەشەندى ماسەلەلەر بيىلعى جىلدىڭ مامىرىندا استانادا وتەتىن مينيسترلەر دەڭگەيىندەگى كەزدەسۋدە تالقىلاناتىن بولادى.
مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قازاقستان گرۋزيانىڭ ءىرى ينۆەستورى ەكەندىگىن جايدان-جاي ايتىپ وتىرعان جوق. ءبۇگىندە بۇل ەلدە قازاقستاندىق كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن “قازترانسگاز – تبيليسي”, “باتۋمي تەڭىز پورتى”, “حالىق بانكى – گرۋزيا”, “اقساي بمس” سەكىلدى وننان استام ءىرى كومپانيا جۇمىس ىستەپ جاتىر. ال ەكى مەملەكەت اراسىنداعى تاۋار اينالىمى الەمدىك داعدارىس قانشاما سالماق سالسا دا, وتكەن جىلى 37,1 ميلليون اقش دوللارىن قۇرادى.
كەلىسسوز كەزىندە كوپتەن بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان وڭتۇستىك وسەتيا جانجالىنىڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتۋ جايى دا تالقىلاندى. ويتكەنى, بۇل گرۋزيا ءۇشىن اسا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ال وسى پروبلەماعا بايلانىستى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-نىڭ توراعاسى رەتىندە ءوز ۇسىنىستارى بار. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قانات ساۋداباەۆ پەن گرۋزيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى گريگول ۆاشادزەنىڭ ەكەۋارا وڭاشا كەزدەسۋىندە دە, كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەلىسسوزدە دە وسىناۋ وتكىر ماسەلەگە ەرەكشە ءمان بەرىلىپ, كەزدەسۋ مەن كەلىسسوزدەردىڭ بەلگىلەنگەن ۋاقىتتان ەداۋىر ۇزاققا سوزىلۋى سوندىقتان بولسا كەرەك.
گرۋزيا – وڭتۇستىك وسەتيا جانجالى 1980-جىلداردىڭ سوڭىنا تامان تۇتاندى. ونىڭ تۋىنداۋىنىڭ نەگىزى, ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, وسى وڭىردە ۇلتتىق قوزعالىستاردىڭ بەلسەندىلىگى كۇرت ارتىپ, ەتنوسارالىق كيكىلجىڭنىڭ كورىنىس بەرۋىندە جاتىر. وسىنىڭ كەسىرىنەن قانتوگىس قاقتىعىستار ورىن الدى, مىڭداعان تۇرعىن تۋعان جەرلەرىن تاستاپ, بوسقىن اتاندى. قازا تاپقاندار دا از ەمەس. قازىرگى كەزدە وڭتۇستىك وسەتيا 1992 جىلدان باستاپ تانىلماعان مەملەكەت رەتىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى.
ءبىز بۇل دەرەكتەردى تەككە كەلتىرىپ وتىرعان جوقپىز. ەلىمىزدە كوپتەگەن ەتنوستار تۇرىپ جاتىر. بەتىن اۋلاق قىلسىن, مۇنداي كيكىلجىڭگە جول بەرىلگەن جوق, ءبىر-بىرىمەن تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋدە. ونىڭ ءتۇپ نەگىزى باستاپقى كەزدە-اق مەملەكەت ۇلتارالىق, ەتنوسارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماسەلەسىن ءوز ساياساتىنداعى باستى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە ناقتىلاپ العاندىعىندا جاتىر. سونىمەن قاتار, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ باستى بايلىعى – ۇلتارالىق تاتۋلىق ەكەندىگىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى.
كەزدەسۋدەن سوڭ, قانات ساۋداباەۆ پەن گريگول ۆاشادزە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنە بىرلەسكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ, كەلىسسوزدەردە قازاقستان مەن گرۋزيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋمەن قاتار, وڭىرلىك جانە حالىقارالىق تاقىرىپتاعى ماسەلەلەر تالقىلانعانىن ايتىپ بەردى. گرۋزيا سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى گ.ۆاشادزەنىڭ حاباردار ەتۋىنشە, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتۋى شىن مانىندەگى ماڭىزدى وقيعا بولىپ تابىلادى. ەكى مەملەكەت اراسىنداعى قاتىناس ەلدەردىڭ تاۋەلسىزدىك العان العاشقى كۇنىنەن باستاپ شىنايى دوستىق جاعدايدا قالىپتاستى. بۇگىندە ول گرۋزيا مەن قازاقستاننىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالاردا بەلسەندى بايلانىستار جاساۋىنا مۇمكىندىك بەرۋدە.
ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى قانات ساۋداباەۆ سول كۇنى گرۋزيا پارلامەنتىندە بولىپ, پارلامەنت توراعاسى داۆيد باكرادزەمەن كەزدەستى. كەزدەسۋدە تاراپتار ەقىۇ اياسىندا پارلامەنتارالىق ءىس-قيمىلدى دامىتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى جانە ۇيىمنىڭ پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى قىسقى سەسسياسىنىڭ كۇن ءتارتىبى جونىندە پىكىر الماستى. كەزدەسۋدەن سوڭ وتكىزگەن بىرلەسكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا پارلامەنت توراعاسى گرۋزيا مەن قازاقستاننىڭ پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىعى دامىپ كەلە جاتقاندىعىن, قازاقستان ۇيىمعا توراعالىعى كەزىندە وڭىردەگى پروبلەمالاردى شەشۋگە ىقپال ەتەتىندىگىن اتاپ ءوتتى.
ساپار اياسىندا قانات ساۋداباەۆ گرۋزياداعى ساياسي پارتيالاردىڭ جەتەكشىلەرىمەن دە كەزدەسىپ, وڭىردە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, ۇزاققا سوزىلىپ بارا جاتقان جانجالداردى رەتتەۋ جانە وسى ەلدەگى دەموكراتيالىق دامۋ مەن ونىڭ الداعى پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلادى. ويتكەنى, قازاقستان ەقىۇ ءتوراعاسى رەتىندە بۇعان ەرەكشە ءمان بەرۋى قاجەت. كەزدەسۋدە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءسوز العان “گرۋزيا اليانسى” پارتياسىنىڭ وكىلى ۆيكتور دوليدزەنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىق ەتۋى ۇيىم قۇندىلىقتارىن ىلگەرى جىلجىتۋعا جاسالعان ەرەكشە قادام بولىپ تابىلادى.
“مەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستاننىڭ ءتوراعالىق قىزمەتكە كىرىسۋىنە ارنالعان ۇيىم تۇراقتى كەڭەسىنىڭ ۆەناداعى وتىرىسىندا جاريا ەتىلگەن بەينەۇندەۋىمەن مۇقيات تانىستىم, – دەدى ول. – ۇندەۋدە ەقىۇ قىزمەتىندەگى ءۇش ولشەم تەگىس قامتىلعان. ولاردى ءارى قاراي دامىتۋ بۇگىنگى كۇندە اسا ماڭىزدى بولىپ تابىلادى”. ال “بىرىككەن گرۋزيا” دەموكراتيالىق قوزعالىسىنىڭ باسشىسى نينو بۋردجانادزە قازاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىعىن كەزىندە قولداعانىن, سونداي-اق پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەقىۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتىن وتكىزۋ باستاماسىنا قولداۋ بىلدىرەتىندىگىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ءمالىم ەتۋىنە قاراعاندا, ۇيىم قىزمەتىن رەفورمالاۋ قاجەت. سوندىقتان جوعارى دەڭگەيدەگى سامميت ءوتۋى ءتيىس.
ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى الدىمەن باكۋگە, ودان كەيىن ەرەۆانعا كەلىپ, ءازىربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆپەن جانە ارمەنيا پرەزيدەنتى سەرج سارگسيانمەن كەزدەسكەن ەدى. ءويتكەنى, بۇل ەكى ەلدىڭ دە باستى ءارى ورتاق پروبلەماسى – تاۋلى قاراباققا بايلانىستى. تاۋلى قاراباق جانجالىنان تۋىنداعان پروبلەماعا ەقىۇ-نىڭ رەسەي, اقش جانە فرانتسيا تەڭ توراعالارى بولىپ تابىلاتىن مينسك توبى كىرىسكەلى بەرى ءازىربايجان مەن ارمەنيا اراسىندا ازداعان جىلىلىق سەزىلە باستادى. مىسالى, تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە عانا ءازىربايجان مەن ارمەنيا پرەزيدەنتتەرى التى رەت كەزدەستى. ۇيىم ءتوراعالىعىنداعى قازاقستاننىڭ ەندىگى ماقساتى – سول كەزدەسۋلەر كەزىندەگى كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىن ءارى قاراي جالعاستىرۋ. ەگەر ول وڭ سيپات الىپ, ءىلگەرى جىلجيتىن بولسا, بۇل قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك بولادى.
ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قانات ساۋداباەۆ پەن ءازىربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆتىڭ كەزدەسۋى ۇيلەسىمدى جاعدايدا ءوتتى. كەزدەسۋدە مەملەكەتتىك حاتشى ءازىربايجان پرەزيدەنتىنە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە جولداۋىن تابىس ەتتى. وندا الداعى ۋاقىتتا تاۋلى قاراباق ماسەلەسىن رەتتەۋ تۋرالى ۇسىنىستار مازمۇندالعان. ءازىربايجان باسشىسى, سونداي-اق قازاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىعى كەزىندە ەۋروپادا قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدا وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلەتىندىگىنە سەنىمدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ۇيىمنىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى قانات ساۋداباەۆ پەن ارمەنيا پرەزيدەنتى سەرج سارگسياننىڭ كەزدەسۋىندە تاراپتار تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن رەتتەۋ ماسەلەسىن تالقىلادى. سونداي-اق, قازاقستان سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى ارمەنيا پرەزيدەنتىنە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاۋلى قاراباق ماسەلەسىن رەتتەۋگە بايلانىستى جەكە جولداۋىن تابىس ەتتى.
گازەتتىڭ بۇعان دەيىنگى ءنومىرلەرىندە جازعانىمىزداي, ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ ۇيىم توراعاسى رەتىندە العاشقى ساپارىن وڭتۇستىك كاۆكاز ەلدەرى – ءازىربايجان, ارمەنيا جانە گرۋزيا مەملەكەتتەرىنەن باستادى. اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك, قانات ساۋداباەۆتىڭ ساپار بارىسىنداعى كەزدەسۋلەرى مەن كەلىسسوزدەرى ۇيلەسىمدى ءارى دوستىق جاعدايدا ءوتتى. وسى وڭىردەگى پروبلەمالاردىڭ تۋىنداۋىنا تەرەڭ تالداۋلار جاسالىپ, ولاردى بەيبىت جولمەن شەشۋدىڭ جولدارى جان-جاقتى قاراستىرىلدى. ءسويتىپ, بىتىمگەرشىلىكتىڭ العاشقى جانە ەڭ قيىن دا قاراپايىم جولىنا قادام جاسالدى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي.