بالالاردى قورعاۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىگى قابىلداندى

ورتاق وزەندەگى بىرلەسكەن جوبا

دەپۋتاتتار, سونىمەن قاتار ۆاليۋتالىق رەتتەۋ جانە ۆاليۋ­تالىق باقىلاۋ, قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى كەزەكتى رەفورمالار, بالالاردىڭ دەنساۋلىعى مەن دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپا­راتتان قورعاۋ جونىندەگى زاڭ جوبالارىن قابىلدادى. 

قازاقستان مەن قىتاي تاراپىنان قورعاس وزەنىندە «شۇكىر­بۇلاق (المالى)» بىرلەسكەن سەل ۇستايتىن بوگەت سالۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, ۇكىمەت وتكەن جىلى اتال­عان جوبانى بىرلەسە جۇزەگە اسىرۋ ماق­ساتىندا قىتاي ۇكى­مەتىمەن كەلىسىمگە كەلگەن. جو­بانىڭ جالپى قۇنى – 11,7 ملرد تەڭگە. كورسەتىلگەن قارجىنى قازاق­ستان مەن قىتاي تەڭدەي ءبولىپ شىعارادى. 

زاڭ جوباسى بويىنشا سەناتورلار الدىندا بايانداما جاسا­عان ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى يۋري يلين جوبا باستالعالى جاعالاۋ بەكىتىلىپ, جول توسەلىپ, قوسالقى عيماراتتار تۇرعىزىلعانىن ايتتى. 

– 2013-2017 جىلدار ارالى­عىن­­دا اتالعان جوبانى جۇزەگە اسى­رۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 6 ملرد 872 ملن تەڭگە بولىن­سە, 2018 جىل­دىڭ بيۋدجەتىندە 3 ملرد 875 ملن تەڭگە قارالعان, – دەدى ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى. 

زاڭ جوباسى بويىنشا قوسىم­شا بايانداما جاساعان سەناتور مۇحتار قۇل-مۇحاممەد اتال­عان وزەننىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالىپ ءوتتى. 

– قورعاس – ۇلكەن ترانسشە­كا­را­لىق وزەن. بۇل ەكى ۇلكەن مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى شەكارانى ايقىندايدى, ونىڭ ۇستىنە مىنەزى بار وزەن. ونىڭ تەك قانا قازاقستان جاعىنداعى بولىگىندە ۇلكەندى-كىشىلى قىرىققا جۋىق كول بار. وسى كولدەر كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەزىندە ەكى جاق­قا دا بىردەي قاۋىپ ءتوندىرۋى ابدەن مۇمكىن. ەكىنشىدەن, «قورعاس» – قازاقستانداعى ۇلكەن كەدەن بەكەتى. بۇدان اسا اۋقىمدى كو­لەم­دە جۇك تاسىمالى وتەدى. ۇشىن­شىدەن, كەدەن بەكەتىنىڭ تۇبىن­دە حالىقارالىق ءمانى بار اۋقىمدى قۇرعاق پورت سالىنۋدا. وسى جەردە 100 مىڭ ادام تۇرۋعا لايىقتالعان جاڭا قالا بوي كوتەرىپ كەلەدى. وسى سەبەپتەرگە بايلانىستى «قورعاس» وزەنى كوكتەمدە ەكى جاققا قاۋىپ توندىرمەۋى ءۇشىن ەلباسىمىزدىڭ ۇكىمەتكە بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس مەملەكەتتەر اراسىندا ءتيىستى كەلىسىمگە قول قويىلعان, – دەپ اتاپ ءوتتى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد.

ال زاڭ جوباسىن تالقىلاۋعا قات­ىسقان سەناتور نۇرجان نۇر­سي­پاتوۆ ترانسشەكارالىق وزەن­دەردى پايدالانۋ مەن قورعاۋ­دا قازاقستان مەن قىتاي مەم­لەكەت­تەرىنىڭ ءتيىمدى ناتيجەلەرگە قول جەت­كىزىپ وتىرعانىنا توقتالدى. 

وسىنداي ۋاجدەردەن سوڭ دەپۋتاتتار بۇعان دەيىن ءماجى­لىس ماقۇلداعان «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى قورعاس وزە­نىندە «شۇكىربۇلاق (المالى)» بىرلەسكەن سەل ۇستاي­تىن بوگەتىن سالۋداعى ىنتىماق­تاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قابىلدادى.

ۆاليۋتا ۇستەمدىگىنە توسقاۋىل قويىلادى

جالپى وتىرىستا سەناتور­لارعا «ۆاليۋتالىق رەتتەۋ جانە ۆاليۋتالىق باقىلاۋ تۋرالى» جانە وعان ىلەسپە زاڭىنىڭ جوباسىن تانىستىرعان ۇلتتىق بانك توراعاسى دانيار اقىشەۆ الدىمەن ۆاليۋتالىق زاڭنامانى جوسپارلى تۇردە وزگەرتۋ سەبەپ­تەرىنە توقتالدى. 

– ەلىمىزدە «استانا» حا­لىق­­ارالىق قارجى ورتالى­عى, «قورعاس» ارنايى ەكونو­مي­كالىق ايماعى قۇرىلدى. بۇل نىسانداردىڭ اۋماعىندا ۆاليۋتالىق وپەراتسيالاردى رەتتەۋ كەرەك. سونداي-اق قازاق­ستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرگەنىن ەسكەرە وتىرىپ زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ قاجەت بولدى. نەگىزگى مىندەت – ۆاليۋتالىق وپەراتسيالاردىڭ مو­ني­تورينگىن كەڭەيتۋ. ەلى­مىز­دىڭ اۋماعىنداعى ەسەپ ايىرىسۋدا شەتەل ۆاليۋتاسىن قىسقارتۋ مىندەتى تۇر. زاڭ جوباسىن قابىلداۋ قاراپايىم ازاماتتارعا اسەر ەتپەيدى. سەبەبى ولار ءۇشىن ۆاليۋتالىق رەتتەۋ­دىڭ ليبەرالدى پرينتسيپتەرى ساق­تال­دى, – دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسى. 

ونىڭ ايتۋىنشا, قولدانىس­تاعى زاڭناماعا سايكەس شەتەلدىك ۇيىمداردىڭ فيليالدارى ەلى­مىزدە ۆاليۋتالىق وپەراتسيالاردى بەيرەزيدەنت رەتىندە جۇزەگە اسىرادى. ەندى ولاردىڭ ەسەپ ايى­رىسۋىن تەڭگەگە اۋىستىرۋ ۇسى­نىلادى. وسى تۇزەتۋلەر جەر­گىلىكتى كومپانيالار مەن شەتەلدىك ۇيىمداردىڭ فيليالدارى ءۇشىن بيزنەس جۇرگىزۋدىڭ تەڭ تالاپتارىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

زاڭ جوباسىندا, سونداي-اق اقشانى ەلدەن شىعارۋعا قارسى ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋ مىندەتتەرى مەن تەتىكتەرى ناقتىلانعان. تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىگى, ۇلت­تىق بانك وسى زاڭنىڭ اياسىندا حا­لىق­تى ءوسىم الۋدان ناقتى قور­عاۋدى كۇشەيتۋدى جوسپارلاپ وتىر. زاڭ جوباسىنداعى وسى جانە وزگە دە تۇزەتۋلەردى سارالاي كەلە سەناتورلار اتالعان قۇجاتتاردى ەكى وقىلىمدا قابىلدادى.

زياندى اقپاراتتان قورعالادى

جالپى وتىرىستا سەناتورلار «بالالاردىڭ دەنساۋلىعى مەن دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپا­راتتان قورعاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن دا ەكى وقىلىمدا قابىل­دادى. بۇل زاڭنىڭ قابىل­دانۋىنا پارلامەنت دەپۋتاتتارى باستاماشى بولعان. الايدا اتالعان جوبا پارلامەنت قابىرعاسىندا 8-9 جىلدان بەرى تالقىلانا كەلە, مارەگە بيىل عانا جەتىپ وتىر. 

اتالعان قۇجات بويىنشا بالالاردى فيزيكالىق جانە پسي­حيكالىق دەنساۋلىعىنا, يمان­دىلىق, رۋحاني, پسيحيكا­لىق, فيزيكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعىنان دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتان, ونىڭ ىشىندە زورلىق-زومبىلىق پەن قاتىگەزدىكتى, پورنوگرافيانى, قوعامعا جات جانە قۇقىق بۇزۋشىلىق مىنەز-ق ۇلىقتى ناسيحاتتايتىن باسپا, اۋديو جانە اۋديو-بەينە ونىمدەردى, ەلەك­تروندى جانە كومپيۋتەرلىك ويىن­داردى تاراتۋدان قورعاۋدىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق-قۇقىقتىق تەتىكتەرى مەن زاڭنامالىق كەپىل­دىكتەرىن ەنگىزۋ كوزدەلگەن. 

زاڭ جوباسى بويىنشا بايانداما جاساعان ءماجىلىس دەپۋتاتى بەكبولات تىلەۋحان بالالاردى قورعاۋدىڭ قۇقىقتىق قۇجاتتان تىس مىندەتتەرىن دە اتاپ ءوتتى. 

– بالالاردى قورعاۋ تەك زاڭمەن عانا ەمەس, قوعام بولىپ جۇزەگە اسىراتىن ماسەلە. اركىم ءوزىنىڭ بالا-شاعاسىنا يە بولۋى كەرەك. اسىرەسە, اتا-انالار قامسىز وتىرماۋى كەرەك. بەينە-اۋديو ماتەريالدارعا قانشا جەردەن تاڭبا, بەلگى قويىلسا دا, وندىرۋشىلەرمەن قوعام بولىپ كۇرەسپەسە, ول وڭاي شارۋا ەمەس. اتالعان زاڭ جوباسىندا وندىرۋشىگە, تاراتۋشىعا, اقپارات كوزىنە قويىلاتىن زاڭنامالىق تۇرعىداعى توسقاۋىلدار, جاۋاپ­كەرشىلىكتەر ايقىن بەلگىلەنگەن, – دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.

ال سەناتورلاردىڭ ءبىرىنىڭ ينتەرنەتتە كەڭىنەن تاراپ جاتقان تەرىس اقپاراتتان بالالاردى قورعاۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جات­قان ءىس-شارالار بويىنشا ساۋالىنا اقپارات جانە كوممۋنيكا­تسيالار ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ تۇجىرىمدى جاۋابىن بەردى. 

– ارينە, بۇل باعىتتا جۇ­مىس­تار جۇرگىزىلىپ جاتىر. ءىس-شارالار ەكى باعىتتا اتقارىلۋ­دا. بىرىنشىدەن, اتا-انالارعا قاجەتتى اقپاراتتى كەڭىنەن تاراتۋدا راديو, ينتەرنەت نەمەسە تەلەديدار, گازەتتەر سياقتى قولىمىزداعى بارلىق تەتىكتى قولدانامىز. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, اتا-انالارعا ءتيىستى اقپاراتتى جەتكىزۋ تاسىلدەرىن جۇزەگە اسىرۋدامىز. ەكىنشىدەن, ينتەرنەت وپەراتورلارمەن بىرلەسكەن شارالاردى قولعا الدىق. ولارعا دا ءتيىستى جوبانى بەردىك. ءاربىر اتا-اناعا ۇيىندە «تازا» نەمەسە ء«بىلىمدى» ينتەرنەت ورناتۋ مۇمكىنشىلىگى بەرىلدى. بۇل تۇر­عىدا ءبىلىم سالا­سىنداعى 4-5 مىڭعا جۋىق سايتتار­دى ۇي­لەرىندە پايدالانا الا­دى, ال قالعاندارىنا تىيىم سا­لىنادى. ءبىز حالىقارالىق تاجى­ريبەنى پايدالانا وتىرىپ, بۇل جۇ­مىستاردى ءارى قاراي وڭ­تاي­لان­دىرا تۇسەمىز, – دەدى اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار ءمينيسترى. 

سەناتورلار اتالعان زاڭ جوباسىن دا قابىلدادى. 

سونداي-اق دەپۋتاتتار جالپى وتىرىس بارىسىندا «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قىلمىس­تىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭ­ناما مەن قۇقىق قورعاۋ جانە ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋ­لار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبا­سىن دا ەكى وقىلىمدا قابىلدادى. 

سەرىك ابدىبەك, «ەگەمەن قازاقستان»