مادەنيەت ماماندارىن كىم دايىندايدى؟

وسىعان وراي مىنا ماسە­لەنى دە ەسكەرگەن ءجون. كەز كەل­گەن ەلدىڭ مادەنيەتى مەن ونەرى ورتالىقتاعى ۇلكەن قالا­لاردا جارقىراپ كورىنىپ, جۇرت­قا تانىمال بولعانىمەن, ول جەتىستىكتەردىڭ قاينار كوزى, باستاۋ بۇلاعى قاراپايىم حالىق­تىڭ ورتاسىنان, الىس-جا­قىنداعى وڭىرلەردەن شى­عادى. بۇل, اسىرەسە ءبىزدىڭ قازاق حالقىنا ەرەكشە ءتان جاعداي. ياعني بىزدەگى مادەنيەت پەن ونەردىڭ حالىققا تانىلعان بەلگىلى تۇلعالارى تۇگەلدەي دەرلىك ورتالىقتان شالعايداعى ءارتۇرلى وڭىرلەردەن شىققان. ءتىپتى سوڭعى ۋاقىتتا ونەر جۇل­دىزدارى رەتىندە بۇكىل الەمگە تانىلعان ديماش قۇداي­بەرگەن, سامال ەسليا­موۆا سياقتى جاستاردى دا وسىلاردىڭ قاتارىنا جات­قى­زۋعا بولادى. دەر كەزىندە باعىت-باعدار بەرىپ, قولداۋ كور­سەتىپ, قاناتتاندىرا بىلسەك, مۇن­داي دارىندى جاستار ەلىمىز­دىڭ بارلىق وڭىرىنەن دە تابىلادى. 

بۇگىنگى تاڭدا مۇنداي جەتىس­تىكتەرگە جەتۋگە بىزدە تولىق جول اشىق. اۋىلدىق جەرلەردە دە, ۇلكەندى-كىشىلى قالالاردا دا جاس ۇرپاقتى كىشكەنە كۇنىنەن ونەردىڭ ءتۇرلى سالاسىنا بەيىم­دەپ, تاربيەلەيتىن ورتا جانە ارناۋلى ورتا وقۋ ورىندارى بارشىلىق. بۇل سالاداعى جوعارى ءبىلىمدى مامانداردى الماتىداعى ت.جۇرگەنوۆ اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسى مەن استاناداعى ونەر ۋنيۆەرسيتەتى دايىن­دايدى. سونداي-اق ءبىراز پەدا­گوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا مادەنيەت پەن ونەرگە قاتىستى فاكۋلتەتتەر جۇمىس ىستەيدى. دەگەنمەن وسى تۇستا وي­لاندىراتىن ءبىر ماسەلە بار. جوعارىدا ايتىلعان وقۋ ورىندارىنىڭ ءبارى ونەردىڭ ءتۇرلى سالاسىنداعى كاسىبي ورىن­­داۋشىلار مەن ۇستازدار دايىن­دايدى. ال مادەنيەتتى دامىتۋ تەك مۇنىمەن عانا شەك­تەلىپ قالمايدى. ناقتىلاپ ايتقاندا, كوپ ماسەلە باسقارۋ, ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنا دا تىكەلەي بايلانىستى. ياعني, بۇل سالانى ءوز ءىسىن جەتىك بى­لەتىن, ارنايى ءبىلىمى بار, ىس­كەر ماماندار باسقارسا, ما­دەنيەت پەن ونەر بارىنشا قار­قىندى, تەز وركەندەيدى. سو­عان وراي وركەنيەتتى ەلدەردە ما­دەنيەت پەن ونەردىڭ تىزگىنىن وسى سالادان ارنايى ءبىلىمى بار, بىلىكتى ماماندار ۇستايدى. بىزدەگى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ دە مادەنيەت پەن ونەرگە قا­تىس­تى ۇيىمداستىرۋ مەن باس­شىلىق جاساۋ جۇمىستارىن وسى سالانىڭ جوعارى ءبىلىمدى ماماندارى جۇزەگە اسىرىپ وتىر. ايتسە دە قازىرگى زاماندا مادەنيەت پەن ونەردى دامىتۋ ءبىر مينيسترلىكتىڭ اۋقىمىندا عانا شەكتەلىپ قالمايتىنى دا بەلگىلى. بۇل, اسىرەسە جەر اۋقىمى ۇشان-تەڭىز قازاقستان ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى. ياعني كەڭ بايتاق ەلىمىزدىڭ ءار قيىرىنداعى اتقارۋشى ورىندار وزدەرىندەگى جاڭادان قىلتيىپ كورىنگەن جاس دارىنداردى بىردەن تانىپ, دۇرىس جولعا سالىپ, بيىككە كوتەرىلۋىنە باعىت-باعدار بەرىپ, شىنايى قامقورلىق جاساۋدى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ وتىرۋى كەرەك. بۇل ءۇشىن وبلىستىق, قالالىق, اۋداندىق اكىمشىلىكتەر مەن ولار­عا قاراستى مادەنيەت باس­قارمالارىنا مادەنيەت پەن ونەردىڭ قىر-سىرىن جە­تىك بى­لە­تىن, بۇل سالادان ارنايى ءبى­لىمى بار, قاجەتتى ءىس-شا­را­لار­دى دۇرىس ۇيىمداستىرا الا­تىن بىلگىر ماماندار وتە قاجەت.

ال سوندا وسىنداي مادەنيەت ماماندارى جەتكىلىكتى مە؟ مىنە, وسى ماسەلەنى ارنايى زەرت­تەپ, ساراپتاۋدان وتكىزىپ كور­سەك, ءبىراز ولقىلىقتاردىڭ بەتى اشىلار ەدى. ياعني وبلىس­تىق, قالالىق, اۋداندىق ما­دە­نيەت باسقارمالارىندا قىز­مەت ىستەيتىندەردىڭ باسىم كوپ­شىلىگىنىڭ مادەنيەتكە تىكە­لەي قاتىسى جوق, وزگە ما­مان­دىق يەلەرى ەكەندىگىنە وپ-وڭاي كوز جەتكىزۋگە بولادى. نەگە بۇلاي؟ جالپى, بىزدەگى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ءار سالاسىندا نەگىزىنەن ءوز مامان­دارى قىزمەت ەتەدى. مىسالى, ءبىلىم بەرۋدە پەداگوگتار, دەن­ساۋلىق ساقتاۋدا دارىگەر­لەر جۇمىس ىستەيدى. سول سياق­تى مادەنيەتكە دە وسى سالا­داعى مامانداردى كوپتەپ تارتقانىمىز ءتيىمدى ەمەس پە؟

ءسوز رەتى كەلگەندە بۇل ما­سە­­لەنىڭ تەك مەملەكەت­تىك قىز­مەتپەن عانا شەكتەل­مەي­­­تىنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. مى­سالى, ەلىمىزدەگى كوپتەگەن كون­تسە­رت­تىك ۇيىمدار مەن تەاترلار­دا بۇرىنعى انشىلەر مەن اكتەرلەر ديرەكتور بولىپ ءجۇر. ارينە, بۇل دۇرىس. دەگەن­مەن ساحناداعى انشىلىك پەن اكتەرلىكتەن بىردەن دي­رەكتورلىق لاۋازىمعا اۋىسۋ وڭاي ما؟ بۇگىن زامان وزگەردى, ءبىز قازىر نارىقتىق كەزەڭگە وتتىك, سوعان وراي, ونەر ۇجىمدارىنا باسشىلىق ەتەتىن لاۋازىمدى قىزمەتكەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى بۇرىنعىدان الدەقايدا كۇر­دە­لەندى. ەندىگى جەردە ولار تەك ونەردى عانا ەمەس, ەسەپ-قيساپتى دا, ەڭبەك تۋرالى زاڭ-ەرەجەلەردى دە, مەنەدجمەنتتى دە جاقسى بىلۋگە ءتيىس. مادەنيەت سالاسىنداعى مۇنداي بەساسپاپ مامانداردى قايدان تابامىز؟ ولاردى كىم, قانداي وقۋ ورىندارى دايىندايدى؟ جىل سايىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇرلى ماماندىقتار بويىنشا سان مىڭداعان ءبىلىم گرانتى بولىنەدى. سولاردىڭ اراسىندا مادەنيەت سالاسىن باسقاراتىن ماماندار تار­بيەلەۋ قاراستىرىلعان با؟ ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, بۇل نازار­دان تىس قالىپ كەلگەن سىڭايلى. بولاشاقتا وسى ماسەلە ەسكەرىلسە دەيمىز جانە بۇعان قازىر تولىق مۇمكىندىك بار. ويتكەنى سوڭعى ۋاقىتتا ەلىمىزگە قاجەتتى جاس مامانداردى دايىنداۋدا كوپتەگەن وڭ وزگەرىستەر قولعا الىنىپ, جاق­سى جاڭالىقتار جۇزەگە اسۋدا. سولاردىڭ ءبىرى – بيىلعى جىلى جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان ءبىلىم گرانتىنىڭ 20 مىڭعا كوبەيۋى. بۇل قوسىمشا گرانتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جوعارى ءبىلىمدى ماماندار جە­تىسپەيتىن تەحنيكالىق جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بو­يىنشا ءبىلىم الاتىندارعا بە­رىلەدى ەكەن. دەمەك, الداعى ۋا­قىتتا تەحنيكا مەن اۋىل شارۋا­شىلىعىنا ءبىلىمدى دە قابىلەتتى جاس مامانداردىڭ كوپ­­تەپ كەلىپ, بۇل سالانىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە كەڭ جول اشىلادى. 

ايتسە دە, مۇنداي جوعارى ءبىلىمدى مامانداردىڭ جەتىس­پەۋشىلىگى مادەنيەت سالاسىندا دا بار ەكەندىگى ەستەن شىق­پا­عانى ءجون. مىنە, وسى جاع­داي ەسكەرىلىپ, الداعى ۋاقىتتا جو­عارى وقۋ ورىندارىندا مادە­­نيەت پەن مەملەكەتتىك باس­قا­رۋ ماماندىعىن بەرەتىن ارنايى كۋرستار اشىپ, وعان قو­سىم­شا ءبىلىم گرانتتارىن ءبو­لۋ ما­سە­لەسى قاراستىرىلسا دەي­مىز. ارينە, مۇنى ءبىرىنشى كەزەك­تە ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكا­دەمياسى مەن استانا ونەر ۋني­ۆەرسيتەتىندە جۇزەگە اسىر­عان ءتيىمدى.

سونداي-اق, مادەنيەت پەن ونەرگە قاتىستى وقۋ ورىن­دارىنىڭ باعدارلا­ماسىنا ما­دەنيەت جانە مەملەكەتتىك باس­قارۋ جونىندە ارنايى ءپان ەنگىزۋدىڭ دە مۇمكىندىگىن ويلاس­تىرعان ءجون. ياعني بۇل وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن تۇلەك­تەر وزدەرىنىڭ كاسىبي ما­ماندىقتارىمەن قاتار مەم­لەكەتتىك قىزمەتتەن دە حاباردار بولىپ شىعۋعا ءتيىس. بۇل دا وتە ماڭىزدى. ويتكەنى ونەر سالاسىنداعى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەندەردىڭ ءبارى بىردەي شىعارماشىلىق جولعا ءتۇسىپ, ءوز ماماندىقتارى بويىنشا جۇمىس ىستەپ كەتپەيدى. ولاردىڭ اراسىنان دا ءتۇرلى سەبەپتەرمەن باسقا سالاعا اۋىساتىندار كەزدەسەدى. وسىنداي جاستاردى مادەنيەتتەگى ۇيىم­داستىرۋ مەن باسشىلىق جۇ­مىستارىنا تارتۋ ءتيىمدى. بىراق الدىن الا دايىندىعى بولماعاننان كەيىن ولاردىڭ مۇنداي جۇمىسقا, اسىرەسە مەملەكەتتىك قىزمەتكە ورنالاسىپ, مادەنيەتتى باسقارۋعا ارالاسۋى قيىن. 

ونىڭ ۇستىنە قازىرگى كەزدە مەملەكەتتىك قىزمەتكە ورنالاسۋ ءۇشىن ارنايى سىناق تاپسىرىپ, سەرتيفيكات الۋ كەرەك. الدىن الا دايىندىعى جوق جاس مامانعا مۇنداي سىناقتى تاپسىرۋ وڭاي ەمەس. ال جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىپ ءجۇرىپ مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ شارت-تالاپتارمەن تانىسىپ, ارنايى ءبىلىم السا, ەشكىم دە كەيىن مۇن­داي كەدەرگىگە كەزدەسپەيدى. بۇل جاعداي دا ونەرگە قاتىستى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ما­دەنيەت پەن مەملەكەتتىك باس­قارۋ جونىندە ارنايى ءبىلىم بە­رۋ قاجەتتىلىگىن دالەلدەي تۇسەدى.

ءسوزىمىزدى تۇيىندەي كەلە ايتارىمىز, ەلىمىزدەگى مادەنيەت سالاسىنداعى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرىپ, باسشىلىق جا­ساۋعا قاجەتتى ماماندار دايىنداۋ بۇگىنگى تاڭداعى ەلىمىز­دەگى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. سوعان وراي بۇل ماسەلە الداعى ۋاقىتتا ءبىر جۇيەگە ءتۇسىپ, ناقتى شەشىم تابادى دەپ ويلايمىز.

ءسۇلتانالى بالعاباەۆ,  ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى